APPENDIX IV

1. KO E FAKAMATALA ‘A E SEA ‘O E PENOLO
(Rev. Dr. Mohenoa Puloka)

KONIVESIO KI HE KONISITUTONE MO E TEMOKALATI

KAVEINGA PENOLO: “KOEHA HA MATAVAIVAI KUO HOKO?”

LEA TALAMU’A ‘A E SEA:

‘Oku ou fakatapu mo e ‘Afifio ‘a e Tolu-Tapu-Taha’i-‘Otua, pea tapu mo e ‘afio ‘a e Hau ‘o Tonga, Taufa’ahau Tupou IV. Tapu mo Hou’eiki mo Matapule pea tapu mo e kainga Tonga kotoa kae talangata ‘iate au ‘o fai ki tu’amama’o atu kau fakamonu hoku koloa ko ‘ete lave he “Fofola e Fala kae Talanoa e Kainga”.

Hou’eiki mo matapule ‘oku ou tomu’a fakahaa’i ‘ete ongo’i ‘apasia mo’oni, mo ‘ete tu’a’ofa ‘i he’ete ‘ofa mo mateaki fonua, he ko ‘eni pe hoto fonua ‘ofa’anga, Ko Tonga hono hingoa. Kaneongo ia, ‘oku te fakame’avale’ia ‘i he talanoa ‘oku sasala ‘o pehe tokua ‘oku ‘i ai ha matu’a Faifekau Uesiliana ‘e 3 ko Sione Latukefu, Siupeli Taliai, mo Tonga Mohenoa Puloka, ko ha kau Faifekau fakatupu moveuveu pea ko ‘enau ‘i Tonga ni ke kau he fakamoveuveu’i ‘o e fonua. Ko e ongo Tangata’eiki Faifekau ko ‘eku ongo faiako pea ko ia he ‘ikai teu fie fakatatau. Kaneongo ia ‘oku ou ‘ilo’ilo pau ko kimautolu ni kotoa ko e matu’a Tonga ‘oku mau mate he ‘ofa ‘i he ‘Otua, mo homau Tu’i mo hou’eiki, ‘i he fonua. ‘Oku mau ‘ofa ‘i he Faitotonu ko e kaunga’api.

KO E HA HA MATAVAIVAI KUO HOKO?

‘Oku mahino ko e fehu’i pea fiema’u leva hano tali. Pea ‘oku toe mahino ko e lea mahu’ingataha mo tu’upalotoloto ‘i he kaveinga ni ko e MATAVAIVAI. Ko ia ‘oku ou fokotu’u atu ketau fakatokanga’i ‘a ‘eni:

I. ‘Oku ‘ikai ‘uhinga ‘a e Kaveinga ke talatalaaki’i ha taha pe ni’ihi, he ‘oku ‘ikai haohaoa ha taha; he ko e lau ki ‘Ao kae tuku ‘a Kao.
II. ‘Oku ‘ikai ketau fakamaau’i ha taha ‘oku ‘ikai tene me’a ‘i he fakataha’anga ni.
III. Ka ‘oku ‘uhinga ‘a e kaveinga ketau vakai ange pe ne anga fefe ‘etau fononga mai. Ko e ha ha ngaahi maumau mo ha ngaahi faingata’a ne hoko. Pea ka lava pea tetau feinga leva ke fai ha ngaue ke tokoni’i e faingata’a pea mo fakalelei’i e maumau.

MATAVAIVAI:

‘Oku ‘ikai ko ha Toketa sino au, ka ‘oku ou maheni pe mo e fokoutua ko ia ko e matavaivai he ‘oku te mo’ua ia. Pea ko hono faito’o ko e ‘omai e matasio’ata fe’unga kete ngaue’aki, pea mo tauhi pe ‘a e mata ke mo’ui lelei. (‘Oku kehe pe ‘a e matavaivai mei he matakovi, he ‘oku ala faito’o e fokoutua kimu’a ka ‘oku ‘ikai ha toe fa’ahinga ‘o e faingata’a e taha!). Ko e fatongia ‘o e mata ko e tataki mo e fakahinohino pea kapau ‘e maumau e mata ‘e maumau ai e sino mo e mo’ui kotoa. Koia, ‘e ‘omai ‘e he kau lea ‘a e ngaahi matavaivai pea mo honau ‘ulungaanga pea tau ngaue mo lotua ke faito’o e ngaahi matavaivai ko ia.

HANU KO E MAPUHOI PE

Tuku keu ki’i mapuhoi atu he, he ko e me’a fakaloloma pea fakatupu tangi ka ko e tuli kita mei ‘api pea mo hoto fonua. Na’aku folau fakataha mai he po Monite pea mo e tangata Tonga nofo ‘Amelika ko Filia Uipi. Ko ‘emau omi kotoa pe ko e ‘ofa mai ki hotau fonua ‘ofa’anga ni pea mo e fie tokoni. Ko e ‘ofa he Tu’i mo e kakai. Me’apangao he ne puke fakamalohi’i ia ‘e he kau polisi ‘o fakafoki fakamalohi’i he vakapuna pe na’amau tau mai ai. ‘Oku pehe ko e ‘uhinga ko ‘ene folau’aki ‘a e paasipooti ‘Amelika, pea kuo tu’utu’uni ‘e he Pule’anga ke ‘oua na’a tali ke tu’uta mai ‘o kau he Konivesio.

Kainga, ko e Lao ‘o e Fonua ko ia hotau hufanga’anga. ‘Oku ‘i ai ‘etau Lao ‘oku lava ke malu’i’aki kitautolu. Kae me’apango ko e lava ‘e he loto’ita mo e pule ta’eauna ‘o fakapuna e Lao ki he vao kae ngaue’aki e ta’emahino mo e fakamahalo. Ko e Lao ‘o ha fonua, ko e ngaahi ‘ulungaaanga tu’u ma’u ‘o ha sosaieti ‘a ia kuonau fakapapau’i koe ngaahi me’a ‘oku kau lelei kiate kinautolu, pea ko ia ai kuonau fakapapau ke tohi pea tauhi ko e Lao ‘o e Fonua. Ko e Lao ‘o ha sosaieti ‘oku makatu’unga ‘ene lelei mo e tolonga ‘i he loto kiai ‘a e kakai ‘oku pule’i’aki ‘a e lao ko ia. Ka ‘o kapau ‘e ‘ikai tui e kakai mo loto ki he lao, pea ‘e ‘ikai ‘i ai ha pilisone fe’unga ke fakahu ai ‘a e kakai tenau ta’etali ‘a e lao ko ia. Ka ko kinautolu na’anau fa’u mo fakamafai’i e lao kuopau kenau tomu’a loto kenau talangofua ki he lao na’anau fa’u. He ‘oku ‘i ai ‘etau lao ki he totonu ‘a e taha kotoa pe ke lau ma’u pe ‘e ia ‘oku ne tonuhia kae’oua leva pe kuo toki fakamaau’i ‘i he Fakamaau’anga fakalao ‘o ‘ilo’i kuo ne halaia ‘i ha hia kuo tukuaki’i ai ia ki ai, pea ‘e toki faka’ata ‘e he lao ke hilifaki hano tautea ‘o fakatatau pe ki he tu’utu’uni ‘a e Lao. ‘Oku kau lahi ki ai ‘a e Lao Hepease Koapuse (Haeas Corpus). Me’apangao na’e ‘ikai ‘ange ‘a e totonu tatau pehe ma’a hotau tokoua ko Filia Uipi. Ka na’e tomu’a puke fakamalohi’i pe ia ‘o fakaheka fakamalohi’i ki he vakapuna ‘o fakafoki ki ‘Amelika. Kuo tautea’i ia te’eki fakamaau’i.

KO E TA’EFAKA’ATU’I ‘A E LAO

‘Oku ‘ikai ko e Lao pe ‘a e ‘Otua ‘oku faka’atu’i, ka ‘oku pehe mo e lao ‘o e fonua, he ko e lao kotoa pe ‘o e Totonu mo e Tau’ataina ko e huli ‘o e Lao ‘a e ‘Otua. He ko e ‘uhinga ‘oku ‘i ai ai ha totonu ‘a ha tangata pe fefine koe’uhi he ko e ‘Otua ko e Totonu. Pea na’a mo e Totonu Faka-Natula ‘a ia ‘oku ma’u mei he Lao ‘o Natula (Natural Law) ‘oku tupu pe moia mei he Totonu ‘a e ‘Otua (Lao ‘a e ‘Otua).

Ko Filia Uipi ko e ‘uluaki Tonga ia kuo ne fakafofonga Fale Alea ‘i ‘Amelika. ‘Io, ‘oku polepole kakai tokolahi pea fakafeta’i ki he ‘Otua ‘i hatau taha ‘oku ne ngaue lelei mo tokoni ma’ae kakai. Pea ‘oku Sea foki ‘a Filia Uipi ‘i he Komiti Lao mo Fakamaau’anga ‘a e Fale Alea ‘o e State ‘o Utah. Ko e Komiti ia ‘oku nau ngaue mo tokanga’i ‘a e ngaahi me’a fakalao mo e fakamaau’anga. Ko e tu’unga ‘o e omai ko e pehe ko e ha’u ki ‘api ko e fie tokoni mo e ‘ofa fonua. Ko e kakai tokolahi ‘oku nofo muli ko e sino pe ‘oku ‘i muli, ko e loto mo e mo’ui ‘oku ‘i Tonga ni pe ia. Taumaia ke mea’i ‘e he kau ma’u mafai ‘a e ‘ofa tulimui mai ki Tonga ni. Ko e ki’i me’alelei kotoa pe ‘oku ‘aikona mai ki Tonga. ‘Oku fai atu e nofo fusimo’omo mo e ngaue ta’emalolo ‘i muli kehe pe ke ‘omai kotoa ha ki’i me’a ‘oku ma’u ma’a Tonga.

Ko e ha nai ha maumau kuo hoko kapau na’e tuku pe hotau tokoua ni kene kau mo kitautolu he ‘ofa ‘Otua mo e ‘ofa ki Tonga. He kuo ‘i ai pe ha ni’ihi paasipooti muli kuonau kau ki he Konivesio. Pea ko e taha e me’a ketau faka’apa’apa’i ha taha fakafofonga Fale Alea ‘a ha fonua muli ‘oku ne fie tokoni ma’a hotau fonua.

‘Oku makatu’unga ‘a e faka’atu’i mei he akonaki ‘a Sisu, “fai ki he kehee ‘a ia ‘oku ke loto ke fai kiate koe”. Ko e Lao Fakavaha’a Pule’anga, ‘a ia ‘oku ou pehe ne toe fakata’e’aonga’i mo ia ‘e he ma’u mafai ke fakafoki fakamalohi’i ‘a Filia Uipi, ko e ta’efaka’atu’i lahi ia ‘i he tu’utu’uni na’e fai kia Filia Uipi. Kapau na’atau faka’apa’apa’i mo faka’atu’i ‘a e ngaahi Lao Fakavaha’a Pule’anga, na’e mei lava pe ke tauhi pe ia ‘i pilisone kae’oua ke fai hano fakamaau’i pea ma’u faingamalie ai ‘a Filia ke fakamatala mo taukapo pea toki fai e tu’utu’uni ‘a e Fakamaau’anga fakalao. Kae me’apango kuo malohi e ta’efaka’atu’i.

Ka ‘i he tafa’aki ‘o e matavaivai, ko e taha ‘eni ‘o e faingata’a ko e ta’efakapotopoto mo ta’efaka’atu’i ‘a e ma’u mafai. Lau pe ‘e Sisu ke fai ki he kehe ‘o hange, ko e fai kiate koe. Pea lau pe ‘e he ngaahi makatu’unga ‘o e Lao Fakavaha’a Pule’anga ‘a e fakakaukau tatau hange ko e fakahinohino ‘a e filosefa ko Immanuel Kant: “Fai ma’u pe ho’o ngaue ‘i he founga teke loto ai ke hoko ho’o ngaahi tefito’i mo’oni ko ha Lao Fakavaha’a Pule’anga” (always act in such a way that you can also will that the maxims of your own action should become an international law).
Hou’eiki, ko Sihova pe hotau fakau mo e hufanga malu. ‘Ofa ange ke monu’ia e fakataha’anga ni pea ke kei tu’uloa ‘a Tonga fonua monu’ia. ‘Oku te tu’a’ofa’eiki ki he Taloni mo e Tonga, pea kia hou’eiki. Mo’oni e fatu ‘a e punake laulotaha ‘o Tonga:

“…pe’i ‘ahoia mai mei taumu’a kae holo si’emau nofo, ke fakame’ite ‘a Manumataongao”. Ke fakame’ite ‘a Manumataongao. ‘Oku pehe ‘ete ongo’i ‘ofa mo’oni mo e mateaki ma’a Tonga. Ke ‘a e ‘Otua ‘a Tonga ‘o tuputupu’a. ‘Oku ou tu’a’ofa’eiki atu.

2. VAKAI ‘A E TO’UTUPU KI HE KONISITUTONE O E TEMOKALATI
(Fai ‘e Litia Ha’angana)

Kou kole keu hufanga he ngaahi fakatapu kuo aofaki kae ‘ata keu fakahoko atu ‘a e lea ‘o fakafofonga’i ‘a e le’o ‘o e To’utupu, kuo kouna au keu fakahoko.

Ko e anga foki ‘a e lave’i ‘e kimautolu To’utupu ko e pule’anga lolotonga ko e Pule’anga faka-Tu’i, pea ‘oku ha ‘eni mei he ngaahi kupu ‘e ni’ihi ‘o e Konisitutone, pea hange foki ko e ngaahi fakahoko fatongia ‘e ni’ihi ‘oku hoko. Pea taimi lahi ‘oku fai ‘a e fakahoko fatongia ‘i he natula faka-Temokalati. Pea ko ‘ene hoko pe ke fai ha ve’e vaivai pe ngali ‘ulu’akaua pea fai leva e hola ‘o hao pe fakau ‘i he ngaahi kupu ‘o e Konisitutone mo e Lao ‘a e ‘oku ne fakamafai’i ‘a e kau ma’u mafai kenau pule fakaleveleva ta’elava ‘e ha me’a ke ta’ofi.

Ko e anga ia ‘emau vakai atu ‘a kimautolu to’utupu ko e kaha’u ‘o e fonua mo e pule’anga.

Pea hange ko e kaveinga ‘o e Konivesio ko ‘eni:

KE FAI HA LILIU MEI HE FOUNGA PULE’ANGA LOLOTONGA KI HE FOUNGA PULE’ANGA FAKATEMOKALATI MO MONOMONO FOKI ‘A E KONISITUTONE KI HA TU’UNGA TAAU MO FE’UNGA KI HANO FAKAHOKO ‘A E NGAAHI FATONGIA PULE’I MO FAKALELE ‘A E PULE’ANGA.

‘Oku mau lave’i foki ‘e kimautolu To’utupu ‘a ia ko e kaha’u kimautolu ‘o e fonua mo e pule’anga ‘oku ‘i heni ‘i he Konivesio ‘a e kau taukei ‘i he mala’e kehekehe ‘o e ako pea ‘oku nau ‘ilo lahi ki he ngaahi hisitolia ‘o e ngaahi pule’anga kehekehe ‘i mamani hange ko e:

• Pule’anga Faka-Tu’i (Monarchy)
• Pule’anga Faka-Temokalati (Democracy)
• Pule’anga Faka-Kominiusi (Communism)
• Pule’anga Faka-Tikitato (Dictatorship)

Koe’uhi ‘oku te’eki ai maa’usia ‘e homau ‘atamai pea mo ‘emau ‘ilo, hangehange kia kimautolu ‘oku ‘i ai ‘a e founga pe system fakapule’anga ‘oku sai ange ia ‘i he ngaahi founga pule’anga ‘e ni’ihi. Pea ‘oku te’eki fakapapau’i ‘e homau ‘atamai pe ko fe ‘a e founga pule’anga te mau falala ki ai.

He ko e ki (key) tefito ‘oku mau faka’amua – “Ko ha founga mo ha fa’unga pule’anga temau mo’ui malu, melino, fiefia mo e tu’umalie pea tau’ataina foki”.

Ko e founga Pule’anga ‘eni ‘e ua kuo mahino mai kia kimautolu to’utupu:

1) Pule’anga Lolotonga (Pule’anga faka-Tu’i) pea ko hono fakalele ‘o e pule’anga ko ‘eni ‘a ‘eni kuo a’u mai ki he kuonga ni. Kapau ‘oku mo’oni ‘a e ngaahi me’a ‘oku ha he ngaahi alea he Fale Alea pea ‘omai ‘e he ngaahi ongoongo ‘i he ngalu’ea mo e nusipepa. ‘Oku mau fakakaukau leva kimautolu to’utupu ko e kaha’u ‘o e fonua mo e pule’anga ‘e ‘ikai ke fai ha melino, mo tau’ataina mo e fiefia mo tu’umalie homau kaha’u kapau ko hono founga fakalele e ‘o e pule’anga lolotonga ke tanu pe ‘a e mo’oni mo e totonu.

2) Pule’anga faka-Temokalati – Ko e pule’anga ko ‘eni mo hono ngaahi fa’ufa’u ‘oku te’eki ai ke fu’u mahino kia kimautolu. ‘Oku mau lave’i foki ‘oku ‘i ai ‘a e founga kehekehe ‘a e ngaahi pule’anga faka-Temokalati ‘a e founga hono fakalele pea ‘oku fai ia ‘o fakatatau ki he’enau Konisitutone mo e Lao kuonau fokotu’u.

‘Oku mau lave’i foki ko e Pule’anga ‘Amelika ‘oku faka-Temokalati pea ‘oku fa’u ‘a e Konisitutone mo hono ngaahi Lao ke ‘oua ‘e hao ‘a e ha’a Ma’olunga ‘o a’u ki he kakai kotoa pe ‘oka nau ka maumau’i ‘a e founga ngaue mo e lao.

Ko ia, kapau ko e founga ia ‘oku fakataumu’a ki ai ‘a e Pule’anga faka-Temokalati, ‘oku mau ngali fakafalala ki ai homau kaha’u ‘o mau tui he‘ikai hoko ha ngaahi corruption ‘i he loto’i pule’anga kemau suffer pe faingata’a’ia ai mo e kakai.

‘Oku ‘i ai foki moha fa’unga pule’anga ‘e taha ‘oku ‘ikai sola e Tonga ki ai pea ‘oku mahino ia ki he to’utupu kotoa pe ‘o Tonga koe:

Pule’anga Faka-‘Otua(Theocracy)

Na’e fokotu’u ‘e he ‘Otua ‘a e founga pule’anga ko ‘eni ‘i he kakai ‘Isileli. Na’ane fokotu’u hono Konisitutone ko e Fekau ‘e 10 (ten commandments) pehe foki ki he ngaahi lao mo e tu’utu’uni ke fakalele’aki ‘a e pule’anga mo hono tauhi ‘o e kakai, ke ma’uma’uluta ‘a e melino, tau’ataina mo tu’umalie foki ‘a e kakai.

Pea ko e ngata pe ‘i he Konisitutone, Lao mo e ngaahi Tu’utu’uni ko ia ‘a e ‘Otua ‘oku ma’oni’oni, ma’a pea haohaoa. ‘Oku ‘ikai ha filifilimanako pe lau lanu pe lau tu’unga ‘i he ngaahi Lao koia. ‘Oku fakahoko pe ‘o tatau ki he Ha’a Tu’i, Ha’a Ma’olunga ‘o a’u ki he kakai kotoa pe fonua.

‘Oku ha lelei foki mei he hisitolia kuo tohi ‘i he Tohitapu ‘a hono fakanofonofo mo hono pule’i ‘a e Pule’anga ‘Isileli ‘a e na’e ngaue’aki ‘e he ‘Otua ke fakaha ki mamani ‘a hono finangalo ‘a ‘ene founga pule, “from Top Down” Ko e ‘Otua pea mo hono ‘Alo pea fakahokohoko hifo ai ‘o toki a’u ki he kakai. Pea ‘oku ‘ikai finangalo ‘a e ‘Otua ke fai ha felakaaki he fokotu’utu’u mo e fakahoko fatongia. He ko kinautolu kotoa pe na’anau feinga ke fulihi ‘a e fokotu’utu’u ko ia na’e to hono houhau mo hono tautea.

Ka ‘i he finangalo ‘a e ‘Otua ke liliu ‘a e founga pule’i ‘oku fakahoko ‘i Tonga ni ne hu mai ai ‘a e Lotu Faka-Kalisitiane, pea ne ui ‘a Taufa’ahau Tupou I kene fai ‘a e liliu.

Ne fakatau’ataina ‘a e kakai mei he nofo mo’ulaloa mo pule’ia ‘e he Ha’a Tu’i mo e hou’eiki, ne vahe ange honau kelekele kenau ngaue’i mo pule ki ai. Pea takitaha pule ki he’ene koloa, tau’ataina ke fili ki ha fa’ahinga lotu pe ‘oku ne fie kau ki ai. Na’e ha ‘i he founga lahi ‘a e ‘ofa he kakai ‘a e Tu’i pea fu’u anga faka-Kalisitiane mo’oni. Na’e ha he konga ki mui ‘o ‘ene pule, na’ane fai ha fakatonutonu ki he Konisitutone, ngaahi Lao, mo e Tu’utu’uni koe ‘uhinga pe ke fe’unga lelei mo faingamalie tatau hono fakalele ‘o e pule’anga mo e fonua.

Koe’uhi na’ane tuku ‘a e fonua ki he ‘Otua ke fai mei ai hono pule’i, tataki mo hono malu’i. ‘Oku mau tui ai kimautolu to’utupu ‘o e lolotonga ni ko hano ngaue hala’aki ‘o e mafai ‘e he kau ma’u mafai ke hoko ai ha masiva, faingata’a’ia mo popula ‘a e kakai, ‘oku mau tui ‘e finangalo ‘a e ‘Otua ke fulihi ‘a e founga pule.

Ko e me’a ‘oku mau lave’i ‘e kimautolu to’utupu he taimi ni ‘oku fai ‘a e fefusiaki mo e fetukuaki ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai mo e kau taki ‘i he Pule’anga lolotonga. Pea ko e me’a ‘oku mau manavasi’i ki ai na’a fai ‘a e tau’aki loto mo e fefusiaki ko ‘eni kae a’u ‘a e fonua ki ha tu’unga hange ko ia ‘oku hoko ‘i he ngaahi fonua ‘e ni’ihi ‘i mamani. Kuo hoko ia ke fai ai ‘a e moveuveu, tau mo e lingitoto pea nofo ilifia, tukuhausia, masiva, fiekaia mo mahamahaki ‘a e kakai ‘o e fonua pea lahi e maumau ki he ngaahi koloa kehekehe.

Ko ia ai ‘oku mau kole heni ‘e kimautou To’utupu ko e kaha’u ‘o e fonua mo e pule’anga ke fai pe mu’a ho’o mou fa’ufa’u mo fokotu’utu’u ‘a e founga pule’anga faka-Temokalati mo e monomono ki he Konisitutone, ka mou toe fai pe mu’a ha feinga faka’osi ki he Tu’i mo e hou’eiki taki ‘o e fonua kemou ngaue fakataha ki hono fokotu’utu’u lelei ‘a e Konisitutone mo e Lao ke lava ‘o tu’uloa ‘a e melino, fiefia, maau, ma’uma’uluta, tu’umalie mo e tau’ataina ‘a e kakai mo e fonua.

Pea pehe foki ke fakatonutonu mo fakalelei’i ‘a e kau ma’u mafai he pule’anga kae lava ke folau lelei ‘a e vaka pea ‘e lava ke ma’u ai ‘a e melino mo e tu’umalie ‘a e fonua.
Ko ia ‘a e faka’amu mo e le’o ‘o e To’utupu, ko e kaha’u ‘o Tonga.

‘Ofa Atu.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by