KO E KONISITUTONE ‘O TONGA:
NGAAHI ME’A TOTONU ‘OKU LOLOTONGA HOKO
(fai ‘e Guy Powles ‘i he lea faka-Pilitania)

‘Oku ou matu’aki ongo’i langilangi’ia mo’oni ‘i hono fakaafe’i au keu kau mai ki he Konifelenisi ni. Pea ‘oku ou kole fakamolemole koe’uhi ko e (tafa) faka-falemahaki ‘oku lolotonga fai kiate au ‘o tupu ai ‘a e ‘ikai keu lava ‘o kau ki he konivesio.

TALATEU

‘I he taimi ko ia na’aku ma’u ai ‘a e fakaafe keu Lea fekau’aki mo e Konisitutone, na’e mahino kiate au ko e fatongia kuo tukumai kiate au keu vakai’i faka’aufuli ‘a e Konisitutone. ‘I he tu’unga ko ia kuopau ai keu nofo taha pe ki hono ‘analaiso ‘a e Konisitutone ‘i hono fotunga hamai totonu. ‘E ‘ikai teu lave ki hano fakafehoanaki ‘a e Konisitutone ‘o Tonga ni mo e ngaahi Konisitutone kehe. Koe’uhi pe ko e mahino kiate au ‘e lave ki ai ha ni’ihi ‘o e kau lea kehe.

Ko e tuku’au mai ko ia ‘o hono ngaue’aki ‘o e Konisitutone ‘o Tonga talu mei he 1875 ‘o a’u mai ki he 1992, ko ha kaveinga mahu’inga ia ke fai e tokanga ki ai ‘i he Konivesio ko ‘eni. Pea koe’uhi ko e tokotaha ako au na’e fakatefito ‘a ‘eku fakatotolo fakaako ‘i he Konisitutone ‘o Tonga, teu malava noa keu lave ki he tuku’au mai ‘a hono fakamanava’i pe fakahoko ‘o e Konisitutone fekau’aki mo hono pule’i ‘o e fonua. Kuo u ‘osi lave foki au ki he ngaahi me’a ni kotoa ‘i ha tohi na’a ku fa’u pea kuo’osi pulusi.

‘I he tu’unga ko ia teu lave ki he Konisitutone ‘aki hano vakai’i taautaha ‘a e ngaahi me’a ‘e ono.

1. Ko e ngaahi tefito’i mo’oni mo e ngaahi totonu.
2. Ko e Pule ‘a e Monaki pe ko e Tu’i.
3. Ko e Va’a Fakahoko Ngaue ‘o e Pule’anga (the Executive).
4. Ko e Fale Alea (the Parliament)
5. Ko e Fakamaau’anga (the Judiciary)
6. Ngaahi Monomono ki he Konisitutone.

Pea teu aofangatuku’aki ‘a ‘eku lave ki he ngaahi Mafai mo e ngaahi Fatongia ‘o e ngaahi sino tefito ‘e tolu ‘a ia ko e fa’unga ko ia ‘o e Pule Fakatu’i pe Monaki (Monarch), ko e sino Fakahoko Ngaue (Executive) pea mo e Fale Alea. (The Parliament)

1. KO E NGAAHI TEFITO’I MO’ONI MO E NGAAHI TOTONU

Ko ha Konisitutone ‘o ha fonua tau’ataina ko e siate folau ia ‘oku ha ai ‘a e ngaahi sino (kupu) tefito ‘oku ne pule’i ‘a e fonua ko ia. Ko hono fakamatala’i ‘o e ngaahi sino fakalao pe kupu ko ia pea mo ‘enau ngaahi fekau’aki. ‘Oku toe ha foki ‘i he siate ko ia ‘a e ngaahi tefito’i mo’oni (principles) ‘oku nau fakahaa’i ‘a e ngaahi me’a ‘oku tui mo faka’amua ki ai ‘a e kakai pea mo e ngaahi founga ki hono fakamanava’i pe fakahoko ‘o e Konisitutone koe’uhi ke a’usia ‘a e ngaahi tui mo e ngaahi faka’anaua ko ia.

‘I he tu’unga ko ia teu lave leva ki ha ongo me’a mahu’inga ‘e ua:

‘Uluaki: Ko e pau ke fakamahino’i ‘a e ngaahi tefito’i totonu (rights) mo e ngaahi tau’ataina (freedoms) kuopau ke malu’i ‘e he Fakamaau’anga.

Ua: Ko e ngaahi fakaofiofi ki he ngaahi ‘uhinga ‘oku faingata’a’ia ai ‘a hono malu’i ‘o e ngaahi totonu (rights) mo e ngaahi tau’ataina (freedoms) ‘o e Fakamaau’anga.

Ko e Konisitutone ko ia ‘o Tonga ‘oku tuifio ai ‘a e ngaahi totonu (rights) ‘oku malava ke malu’i mo e ngaahi me’a ‘oku fakataumu’a ki he ngaahi fiema’u kehe.

Ko e ngaahi tefito’i mo’oni fekau’aki mo e malu’i ‘o e Ngaahi Totonu ‘oku ha ia ‘i he Ngaahi Kupu fekau’aki mo e ngaahi Tohi fakaha ‘o e Totonu (Declarations of Rights). Pea ‘oku mahino ngofua pe ‘a e ngaahi founga ‘o hono fakahoko ‘o e ngaahi kupu ko ia ‘i he Konisitutone. Hange ko e tapu ke fakapopula’i ha taha (kupu 2) totonu ke tau’ataina ki he’ete lotu (kupu 5) tau’ataina ke lea (kupu 7) totonu ke ‘inasi ‘i he fakamaau totonu (kupu 10-15). Ko e ngaahi Totonu kotoa ko ‘eni na’e tali ke malu’i ‘e he Konisitutone ‘i he ta’u ‘e 100 kuohili, ‘oku ha pe ia ‘i he ngaahi Konisitutone ‘o e ngaahi fonua kehe.

Ka neongo kotoa ia ko e taha ‘o e ngaahi tefito’i totonu (rights) ‘oku ha ‘i he ngaahi Konisitutone ‘o e ngaahi fonua kehe ka ‘oku ‘ikai ha ‘i he Konisitutone ‘a Tonga ko e TOTONU ko ia ke kau ‘a e tangata’i pe fefine’i fonua Tonga ‘i hono fili ‘o e kotoa ‘o e kau Fakafofonga ki he Fale Alea. Pea ‘oku fakamahino’i ‘e he Kupu 4 ‘o e Konisitutone ‘a e tonounou ‘oku fakamahino’i ‘e he Kupu 4, kuopau ke tatau ‘a e Lao ki he Tonga kotoa pe, ki he kakai, hou’eiki mo e muli. Ko e mo’oni ‘oku fu’u matu’aki faingata’a ki he Fakamaau’anga kene faka’uhinga’i ‘a e kupu ko ‘eni pea ‘oku te’eki pe ke fakapapau’i mo’oni pe ‘oku tatau pe ‘a e kakai mo e hou’eiki ki he fofonga ‘o e Lao. Ka teu talaatu ‘e au ‘a e MO’ONI (Reality) ‘o e me’a totonu ‘oku hoko ‘i he lao hia (Criminal Law) ‘oku ha mai ‘oku tatau ki he Tonga kotoa pe. Ka ‘i he ngaahi lao kehe fekau’aki mo e totonu fakapolitikale mo e kelekele ‘oku ‘i ai e kehekehe. Fekau’aki mo e totonu faka-Politikale ‘e lava keu pehe ‘oku ‘i ai ‘a e mahu’inga ma’olunga mo makeheange ‘oku ‘oange ki hono fili ‘o e kau fakafofonga ‘o e hou’eiki ‘i he mahu’inga ‘oku ‘oange ko hono fili ‘o e kau Fakafofonga ‘o e kakai.

‘E tatau ai pe pe ‘oku tui pe ta’etui ‘a e Tonga ‘oku hanga ‘e he TA’ETAAU pe TONOUNOU ko ‘eni ‘o uesia ‘a e loto mo e faka’amu ‘o e ‘aho ni. ‘Oku ou pehe ‘oku totonu ki he fakataha’anga ko ‘eni kenau fakatokanga’i ‘oku fu’u tomui ‘a Tonga ‘i he sio fakamamani lahi (international opinion) pe sio mei tu’a. Makatu’unga ‘i he ngaahi Tukupa na’e felotoi ki ai ‘a e Talasiti makehe ‘o e ngaahi fonua ‘oku nau kau ki he Ngaahi Pule’anga Fakatahataha ‘a Mamani ‘i he ta’u 40 kuohili, (‘e lava keu pehe kapau ko ha fonua ‘a Tonga ni na’e pule’i faka-Kolonia, pea na’a ne feinga ke ma’u ‘a ‘ene tau’ataina ‘e ‘ikai lava ‘e he Ngaahi Pule’anga Fakatahataha (United Nations) ‘o foaki ‘enau tau’ataina kae ‘oua pe ke tali ‘e Tonga ni ‘a e fakakaukau ke fakatemokalati ‘a e fili ‘o e kau Fakafofonga ki he Fale Alea.

‘Oku ‘i ai mo e kupu ‘e taha fekau’aki mo e lao ‘o e Tau’ataina (kupu 1) ‘oku fakalea ‘e he Konisitutone ‘o pehe ‘oku tau’ataina ‘a e taha kotoa pe ki he’ene mo’ui mo hono taimi ke kumi mo ma’u koloa.

Teu talaatu ‘e au ‘a e mo’oni fekau’aki mo e kupu ko ‘eni. Ko e kupu ko ‘eni ‘oku mo’ulaloa pea fakata’e’aonga’i ia ‘e he ngaahi kupu kehe ‘o e Konisitutone pea mo e ngaahi lao ‘e ni’ihi mo e ngaahi me’a ‘oku hoko faka’aho ‘i he Pule’anga ‘oku tau mamata tonu ki ai.

Ko e kupu 30 ko ia ‘o e Konisitutone ‘oku ne pehe ‘oku vahe tolu ‘a e Pule’anga Tonga.
1. Ko e Tu’i ‘i he Fakataha Tokoni mo e Kapineti.
2. Ko e Fale Alea.
3. Ko e Fakamaau’anga.

Ko e anga ia ‘ene ha ‘i he Konisitutone ka ‘oku ‘ikai ‘i ai ha kupu ia ‘i he Konisitutone tene hanga ‘o fakamatala’i ‘a e kehekehe ‘o e ngaahi mafai ko ‘eni (seperation of Power) ‘a ia ko e taha’i me’a matu’aki mahu’inga ia ‘i ha Pule’anga pe koe’uhi ke fakapapau’i ‘oku fakahoko ‘a e ngaahi lao ‘o fakatatau ki he ngaahi taumu’a na’e ‘uhinga ki ai. ‘I Tonga ni ‘oku tukuange ki he Fakamaau’anga kene tokanga’i ‘a e tafa’aki ko ia pea kiate ia kene vakai’i pe ‘oku fiema’u ke ngaue’aki ‘a e tefito’i mo’oni mahu’inga ko ia (Separation of power) pea fakatatau pe ki he lahi ‘o ‘ene mahu’inga’ia ‘i he tefito’i mo’oni ko ia.

Teu hokoatu ki he Kupu 3 ‘o e Konisitutone ‘a ia ‘oku ne fakapapau’i mai ko hono pule’i ‘o e Pule’anga Tonga ‘oku ‘i he mafai ‘ata’ata pe ‘o e Tu’i mo hono ngaahi ‘Ea Tukufakaholo. Neongo ‘oku ‘ikai fakaikiiki mai ‘e he kupu teu lave ki ai neongo ‘oku ‘i he mafai ‘o e Fakamaau’anga kene faka’uhinga’i. ‘Oku tala mahino ‘e he kupu ni mo e ngaahi kupu kehe ‘o e Konisitutone ‘a e ME’ATOTONU (reality) ‘oku hoko, ‘a ia ko e MAFAI ta’euesia ‘e he ngaahi lao kehe ‘oku fakataumu’a kene fakangatangata ‘a e Mafai ‘o e Tu’i.

6. ‘Oku ‘ikai lava ke faka’ilo ‘a e Tu’i (kupu 41).
7. ‘E ‘ikai lava ke liliu ‘a e Konisitutone ta’eloto pe finangalo ki ai ‘a e Tu’i (kupu 67, 79).

Lolotonga ‘a ‘eku vakai’i faka’aufuli ‘a e Konisitutone na’a ku fakakaukau ko hono fakalea ‘e taha ‘o e ngaahi kupu kuo mou fanongo ki ai ko e Tu’i ‘e lava pe ke ‘uhinga ia ki he Pule’anga pe ko e Tu’i ai pe, pe ko e Fonua kotoa ia. Neongo ko e hingoa kingi na’e ngaue’aki ‘i hono tohi ‘o e Konisitutone ‘i he 1875 ka kuo liliu ia ki he hingoa Tu’i. Ko ia ai ka ‘asi ‘a e hingoa ko e Kingi pe Tu’i he’eku fakahoha’a ni ‘oku na ‘uhinga pe ki he me’a tatau pea ko e Monaki ai pe ia. Mei he’ene mahino kiate au ‘a e Konisitutone, ‘oku ‘ikai ha ‘uhinga ‘e lava ai ke pehe ‘oku ta’emalava keu pehe ko e Fakataha Tokoni, Kapineti mo e Fale Alea ko e Tu’i ai pe ia.

‘Oku ‘i ai foki mo e me’a ‘e taha ‘oku ou fie lave ki ai ‘a ia ko e lea Kalauni pe Taloni hange ko ia ko ‘ene ha ‘i he (kupu 32, 35 mo e 111). Ko e ha ko ia ‘a e lea Kalauni ‘i he liliu faka-Tonga ‘o e Konisitutone ‘oku toe ‘uhinga pe mo ia ki he Tu’i mo hono Tukufakaholo.

Teu lave leva ‘i he taimi ni fekau’aki mo e Konisitutone ta’etohi ‘oku ne fakangatangata ‘a e mafai ‘o e Tu’i, ka ‘oku ‘ikai ha ‘i he Konisitutone mo e ngaahi lao. Ko e ngaahi tu’utu’uni faka-Konisitutone ta’etohi ‘a e ‘oku ‘iloa ko e ngaahi Konivesio ta’etohi, ‘i hono faka’aonga’i ‘i he Pule’anga Faka-Tu’i ‘o Pilitania mo hono ngaahi Kolonia ‘oku nau lau ‘a e Tu’i Pilitania ko e ‘Ulu honau ngaahi fonua. Ka ‘i he ngaahi fonua hange ko Papua Niukini mo e ‘Otu Solomone ‘oku tohi ia ‘i he’enau Konisitutone, ko e ‘Ulu ‘o honau fonua (State) ko e Tu’i ‘o Pilitania.

Kapau ‘e ngaue’aki ‘a e founga ko ia ‘i Tonga ni pea ‘e malava pe ke paasi ‘a e lao mo e ngaahi tu’utu’uni ta’efiema’u ke finangalo ki ai ‘a e Tu’i. ‘I hono fakalea ‘e taha, ko e ngaahi fonua ko ia ‘oku nau ‘Ulu ki he Tu’i ‘o Pilitania ‘oku ‘ikai kenau faka’ata ‘enautolu ‘a e Tu’i ‘o Pilitania kene tu’utu’uni aofangatuku ki hono fakalele honau ngaahi fonua. ‘I he ngaahi founga ko ia ko kinautolu kuo fili ki he Fale Alea ‘oku nau ma’u ‘a e mafai aofangatuku ki he fa’u lao mo hono pule’i ‘o e kau Minsita pea ‘oku pau ke taliui leva ‘a e kau Minisita ki he Fale Alea.

Ka ‘i Tonga ni teu fakaha atu ‘e au ‘a e mo’oni, ko e Tu’i ‘oku ‘oange ‘e he Konsiitutone ‘a e mafai fakaleveleva kene pule’i tokotaha pe kene momoi ‘a hono mafai fakaleveleva ko ia ki ha taha pe ni’ihi kehe. Ko e mo’oni ‘oku ‘ikai kau ‘a e Tu’i ‘i hono fakalele mo pule’i faka’aho ‘o e Pule’anga ka ‘oku ne ma’u ‘a e mafai kene fakahoko hono mafai ‘i he fa’ahinga ngaue pe ‘a e Pule’anga ‘i he fa’ahinga taimi pe ‘o fakatatau ki hono finangalo.

KO E VA’A FAKAHOKO NGAUE (EXECUTIVE) ‘O E PULE’ANGA

Ko e Fakataha Tokoni, ‘oku sea ai ‘a e Tu’i ko e sino ma’u mafai fakahokongaue ma’olunga taha ia ‘o e va’a Fakahoko Ngaue ‘a e Pule’anga.

KO E MAFAI ‘O E TU’I (MONARCH)

Ko e tu’unga ko ia ‘o e Tu’i, Taufa’ahau Tupou IV, ‘oku faingata’a ke mahino. Ko hono ngaahi mafai mo hono ngaahi fatongia ‘oku fa’o kotoa pe ia ‘i he sino pe kupu hamai ko e Pule Fakamonaki (Faka-Tu’i). Ko e konga lahi ‘o hono ngaahi mafai mo hono ngaahi fatongia ‘oku ha ‘i he Konisitutone, pea konga ‘oku fa’o ‘i he Talafakafonua mo e Tukufakaholo, ‘a ia ‘oku ne katoi ‘a e ngaahi ouau kehekehe ‘o e tumutumu ‘o e taufatunga motu’a ‘oku tokangaekina mo faka’apa’apa’i pea ‘oku ‘ikai ha lave ki ai ‘a e Konisitutone Tohi ‘oku tau laulea ki ai. (Ko e ngaahi konga ia ‘o ‘etau Konisitutone ta’etohi) (Unwritten Constitution). Pea ‘oku ‘omai ‘a e ongo me’a ni ‘e ua ‘ona nonofo fakataha, ‘a ia ko e Tala Tukufakaholo mo hono fatongia faka-Konisitutone.

Mei he sio mei he tafa’aki faka-Konisitutone ‘oku ha ‘i he fakataha ‘a e ngaahi me’a ‘oku ‘i lalo ‘i he fatongia pe mafai ‘o e Tu’i.

** Ko e ‘Ulu ia ‘o e Pule’anga Tau’ataina ko Tonga ‘i he anga ‘o e vakai fakalao mei Tu’apule’anga.
** Ko e ‘Ulu ia ‘o e Sino pe Va’a Fakahoko Ngaue (Executive) ‘a e Pule’anga (kupu 30).
** Ko e ‘Eikitau Pule ia ‘o e Tau Malu’i Fonua ‘a Tonga. (Kupu 36)

Neongo kotoa ‘a e ngaahi me’a ni, tau vakaiange mu’a ki he ngaahi mafai ‘o e Tu’i mei ha tafa’aki ‘e taha ‘o fakatatau ki he’ene ha ‘i he Konisitutone.

1. Ko e Tu’i ko ia na’a ne pule’i ‘a e fonua ‘i he 1875, ko e ta’u ia na’e fokotu’u ai ‘a e Konisitutone.
2. Ko e mafai ‘o e Tu’i kene pule fakaleveleva ‘i he Pule’anga mo e kakai ‘oku ha ia ‘i he (kupu 17, 31 mo e 41) ‘o e Koniistutone.
3. Ko e konga mahu’inga ‘o hono ngaahi mafai ko e fakaleveleva ‘a hono mafai ki he Palemia mo e Hou’eiki Minisita, ‘a ia kuopau kenau taliui kiate ia fekau’aki mo ‘enau pule’i mo fakalele ‘a e Pule’anga. ‘Oku tala mahino ia ‘e he mafai ‘oku ‘oange ki he Tu’i kene fili ‘a e Hou’eiki Minisita mo fakamaloloo’i ‘a e hou’eiki Minisita ‘i ha taimi pe (Kupu 51).
4. ‘Oku fakapapau’i ‘e he Konisitutone ‘a e pau ke tukufakaholo ‘o ta’engata ‘a e pule Faka-Tu’i hono hako.

He kuopau ke fiema’u ‘a e tali kakato ‘e he Tu’i ‘a e lao kuo fa’u. ‘Ikai ko ia pe ka ‘oku toe poupou atu mo e Va’a Fakahoko Ngaue (Executive) ki hono fakapapau’i ‘a e fo’i mo’oni ko ia ‘i he founga ‘e ua. Kuopau ko e lao kotoa pe ‘e fakahu ki Fale Alea ko e fou mai ia mei he Hou’eiki Minisita ‘i he Kapineti. Ko e taha, neongo ‘oku ‘ata ke fakahu ha lao fakaangaanga taautaha (private bill) pe ngaahi tohi tangi ke alea’i pe ke tali ‘e he Fale Alea, ko hono mo’oni ‘oku ‘ikai ‘i ai ha me’a pehe. Kaikehe neongo ko e founga ia ‘oku tohi’i ‘i he lao kuopau ke faka’apa’apa’i ‘a e fiema’u ‘a e tokolahi (majority), ka ko e me’a TOTONU (reality) ‘oku hoko, ‘oku kei ma’olunga ange pe ‘a e mafai ‘o e Tu’i he ‘oku ne ma’u ‘a e mafai ke ta’ofi fakataimi ‘a e Fale Alea mo fakamaloloo’i ‘ene Hou’eiki Kapineti. Ko e mafai pe ‘o e Fale Alea ‘oku ou ala sio ki ai ko e mafai kene toloi ha lao pe fakafisi kene tali ha pa’anga kuo vahe’i ki he ngaue ‘a e Pule’anga.

Ko hono fa ‘o e me’a TOTONU ‘oku hoko, ko e fakangatangata ‘o e mafai ‘o e Fale Alea ‘i he ngaahi ‘elia ‘e ni’ihi ‘o e lao fekau’aki mo e Tu’i mo hono famili mo e ngaahi hingoa fakanofo mo tukufakaholo faka-Nopele (kupu 67). Pea neongo ‘e ala fakakikihi’i ‘e he Hou’eiki Nopele ‘oku faka’ata ke fakafofonga’i kakato ‘a e le’o ‘o e kakai ‘i he Fale Alea, ka ko hono mo’oni ko e tu’unga fakalao ko ia ‘o e Tu’i mo e Hou’eiki Nopele ‘oku malu’i lelei ‘e he lao ‘i ha fa’ahinga taimi pe tenau loto ai ke faka’aonga’i honau mafai faka-Konisitutone ke ta’ofi ha liliu ki he Konisitutone.

KO E FAKAMAAU’ANGA

Ko e mafai fakafakamaau’anga ‘o e Pule’anga Tonga, ‘oku ‘i he ‘aofinima ‘o e Fakamaau’anga Tangi, fakamaau’anga Lahi pea mo e fakamaau’anga Polisi, Fakamaau’anga Kelekele, ‘o kau ki ai mo e totonu ke Tangi ki he Fakataha Tokoni neongo ‘oku fakangatangata ‘a e totonu ko ia (kupu 84-103)

Ko e Fakamaau’anga ko e Sino pe Va’a Ma’u Mafai Tolu ia ‘o e Pule’anga Tonga pea ko hono tefito’i fatongia ko hono vakai’i ma’u pe kuo pau ke fakahoko ‘a e ngaahi lao ‘o fakatatau ki he Konisitutone, ko e lao ma’olunga taha ia ‘o e fonua (kupu 82) ‘i hono fakatonutonu ‘i he 1990). Neongo ko e lau ia ‘a e Konisitutone ka ko e TOTONU ‘o e me’a ‘oku hoko ‘oku ‘ikai pehe ia ‘o hange ko e me’a kuotau fanongo ki ai. Ko hono mo’oni ‘e toki malava pe ke liliu pe monomono ‘a e Konisitutone ‘aki ha toki loto kotoa ki ai ‘a e Fakataha Tokoni pea toki fakahu mai ki he Fale Alea ke paasi ‘e he Fale Alea.

‘Oku lava ‘a e Tonga kotoa ke kumi ‘ene totonu ‘i he Fakamaau’anga pea kuopau ke muimui ‘a e fakamaau’anga ki he ngaahi founga maheni ‘oku ngaue’aki, ta’efilifilimanako. Neongo ia ‘oku ‘i ai ‘a e kehekehe ‘i he taimi ‘e fiema’u ai ke fakatonutonu faka-Fakamaau’anga ki he fakakikihi fekau’aki mo e ngaahi hingoa Tukufakaholo mo e ngaahi Tofi’a. ‘I he taimi ‘oku hoko ai ha ngaahi ‘eke fakalao pehe, pea ‘e ‘i he mafai ia ‘o e Fakamaau’anga makehe ‘i tu’a ‘i he mafai ‘i he Va’a Pule Tolu ko e Fakamaau’anga.

NGAAHI MONOMONO KI HE KONISITUTONE

He’ikai lava keu pehe ‘oku faingata’aange ke fai hano monomono ‘o e Konisitutone ‘o Tonga ‘i he ngaahi Konisitutone Tohi kehe. Ko e anga ‘o e tu’u ko ia ‘a e Konsiitutone, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakangatangata kene malu’i pe ta’ofi ha feinga ke liliu ‘a e totonu Tukufakaholo ki he Taloni mo e ngaahi hingoa fakanofo Tukufakaholo mo e ngaahi Tofi’a pea kau ki ai mo e ngaahi lao ‘o e Tau’ataina fekau’aki mo e ngaahi totonu (Declaration of Rights) na’e fakaava’aki ‘a e Konisitutone. ‘Oku ta’ofi ‘e he kupu 79 ‘o e Konisitutone ‘a e Fale Alea ke fakahoko ha monomono ‘o e ngaahi me’a kuou lave ki ai ‘i ‘olunga. Ka neongo ia ngalingali na’e ‘ikai taumu’a ‘a kinautolu na’a nau fatu ‘a e Konisitutone ke ‘oua ‘e ta’emalava hono to’o ‘a e ngaahi FAKANGATANGATA ko ia pea ‘oku tala ia ‘e he monomono kuo’osi fai fekau’aki mo e Tofi’a fakaNopele.

Ko hono mo’oni ‘o e ngaahi fokotu’utu’u ke fakangatangata ha feinga ke monomono ‘a e Konisitutone ‘oku fesitu’a’aki ia mo e faka’anaua ‘a kinautolu na’a nau tukupa ‘i he’enau fa’u ‘a e Konsiitutone ko e Tohi ‘o e Tau’ataina.

AOFANGATUKU

‘I hono vakai’i faka’aufuli ‘o e Koniisitutone ‘o Tonga ‘i he ‘aho ni ‘oku ha mei ai ‘oku kei malava ‘e he Konisitutone kene malu’i lelei ‘a e ngaahi FAKAVA’E mo e MALU ‘a e Pule Faka-Tu’i. Pea ‘i he MALUMALU ‘o e FAKAVA’E mo e MALU ko ia ‘oku kai’utungaki mo taka-‘i-fonua hao ai ‘a e hou’eiki Nopele.

‘Oku toe fu’u mahulu atu foki ‘a e malava ‘e he ngaahi mafai ‘o e Pule Faka-Tu’i ke keingakehea ‘a e mafai ‘o e Kapineti pea mo e Fale Alea.

Ko e palopalema leva ‘oku fehangahangai mo kinautolu ‘oku nau faka’amu ke fakahoko ‘a e ngaahi liliu ‘oku anga pehe ni. Ko e pule ‘a e Tu’i neongo ‘a e ngaahi me’a ni kotoa ‘oku ngalingali ‘oku fakafiemalie ki he tokolahi ‘o e fonua fakafehoanaki mo e ngaahi Pule’anga ‘oku pule’i fakatikitato kehe. Ko e fehu’i leva; ‘E anga fefe ‘a e feinga ‘a e kakai ke malu’i ‘enau ngaahi fiema’u (intrests) mo ‘enau ngaahi totonu lolotonga ko ia ‘oku kei li taula ‘a e tokolahi ‘i he ‘oseni ‘o e ta’efiemavae mo e tukufakaholo pea mo ha pule kuo fakanaunau’aki ‘a e mafai fakaleveleva ke kau noa’ia ‘i ha fa’ahinga me’a pe ‘i ha fa’ahinga taimi pe.

Ko ha fa’ahinga liliu ‘e fiema’u ke fakahoko koe’uhi ke toe fakatemokalati ange ‘a hono pule’i ‘o e fonua ‘e fiema’u ke fai ha felotoi ki ai mo e Tu’i. Faka’osi pea mo e faka’anaua ‘oku anga pehe ni; ko e Konisitutone pe ‘oku ne foaki ‘a e totonu lahitaha ki he kakai ‘o e fonua pea taliui ‘a e Va’a Fakahoko Ngaue ‘a e Pule’anga (Fakataha Tokoni mo e Kapineti) ki he Fale Alea; ko e Konisitutone pe tene malava kene fakapapau’i ‘a e malu (safeguards) mo e fakatolonga (preservation) ‘a e Tu’i mo Hono Fale mo e ‘Ea Tukufakaholo.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by