Human Rights & Democracy Movement

KO E AKO MO E TEMOKALATI
(fai ‘e Rev. Dr. Kalapoli Paongo)

TALATEU:

Kau hufanga mu’a he talamalu ‘o e fonua mo e ngaahi fakatapu kuo aofaki kae ‘ata keu tataheu atu he kaveinga mahu’inga mo mamafa kuo tuku mai keu fakahoha’a ai.

Ko ‘eku ‘i heni ‘oku ‘ikai makatu’unga ‘i ha’ate pehe kuou lave’i ha me’a, pe kuou fai me’a lava, pe ‘oku ‘ikai ha hounga ‘i he’eku mo’ui ‘a e tu’unga kuo fai mai ‘e hotau kau taki fakapule’anga ka ‘oku makatu’unga pe ‘i he’eku tui ko e konga pe ‘eni ‘o ‘eku ngaue faka-Faifekau pea mo ‘eku malanga, ‘o tanaki atu pe ki he’eku ngaahi lotu ‘oku fa’a fai.

KO E KAVEINGA LEA MO HONO FAKAMA’ALA’ALA’I (DEFINITIONS)

Ko e ako ko e “fekumi tau’ataina ki he ngaahi mo’oni ‘oku mo’oni (independent search for truths) pea koe’uhi ko e mo’oni ‘oku mo’oni taha ‘a e ‘Otua ko e ako mo’oni mo ma’olunga taha ia. Ko e ako na’e tupu hake ‘o popongo’i ‘i ‘Atenisi ko e ako ki he saienisi ha mai. Ko ‘eku “definition” ki e ako ‘e laka atu ki he saienisi “Ta’e-Hamai” (invisiable science) ‘a ia ko e saienisi ‘o e laumalie mo e lotu.

Ko e temokalati ko e fa’ahinga pule’anga ia ‘oku kau lahi ‘a e le’o ‘o e kakai ki hono fakalele ‘a e pule’anga. ‘E ‘ikai teu ngaue’aki ‘a e temokalati ‘a Kalisi (Demos, ko e kakai; kratos, mafai) ‘a e na’e faitu’utu’uni ai ‘a e paloti le’olahi taha ka teu tali ‘a e “definition” ‘a ‘Amelika” “Ko e pule’anga ‘o e Kakai, ‘e he Kakai, ma’a e Kakai (government of the people, by the people, for the people.) Ko e si’i mo e lahi ‘o e kau ‘a e kakai ‘i hono fakalele ‘o e Pule’anga ‘e kehekehe pe mei he fonua ki he fonua.

KO E FENGAAUE’AKI ‘A E AKO, TEMOKALATI, ‘EKONOMIKA MO E LOTU.

Ko e ngaahi me’a ni ‘oku mahu’inga kenau vakavakao ‘i hono tokoni’i ‘a e fakalakalaka ha fonua. Ka vave ha ni’ihi kae tuai ha ni’ihi ‘e hoko ‘a e fehulungaki. Teu toki lave ki ai ‘anai ange.

Teu fakatata’i‘aki ‘enau fengaue’aki, ‘etau folau vaka. Ko e pule’anga ‘a hotau ki’i vaka ke fakafolau ke taufonua. Ko e kau ma’u mafai ko e kau “owners” ia. Ko e ‘eikivaka ko e ako ia. Ko e ‘Ekonomika ‘a e misini pe la/sipi hotau ki’i vaka, pea ko e lotu ko e kapasa/saati ia ki he’etau folau. ‘Oku ‘i ai ‘a e taimi ni’ihi ko e ‘eiki vaka mo e “owner” ‘oku nofo pe he tokotaha.

Ka feongoongoi ‘a e ngaahi me’a ni, ‘e lele-‘i-matangi e folau pea ka ‘ikai ko e fakahua e e folau, pea ‘e loloa mo lua e kau folau. Ka ‘ikai ha pa’anga, ‘e tuai ‘aupito e folau ‘a e vaka, ka polepole mo ta’etokanga ‘a e fanau ‘eikivaka, ‘e tau’ataina e folau.

Na’e ‘i ai ‘a e kaivai Ha’apai na’e ‘alu ange ki Vava’u ‘o taka sio ki lalo ki he kau ‘eikivaka ‘o Vava’u. Pea ko e ‘aho ‘e taha na’e ne fakahua’i mai ‘a e taulanga mei ‘Utulei. Ne fu’u fiefia ‘a e motu’a ni ‘o faka’uli tu’u. Sio atu pe ‘a e kau Vava’u ‘o faka’ise’isa he fai me’a e motu’a ni. ‘I he’ene a’u mai pe ki he ki’i feitu’u na’e fa’a to ai ‘a e ki’i havili fakafokifa, ne to leva e ki’i matangi ‘o si’i tatusia’ia e folau. Kapau ko e ‘eiki vaka pe ‘e mole, ‘e saisai pe, ka ko e toe mole ai ‘a e kau pasese, ko e fakamasiva lahi.

KO E TUKU’AU MAI ‘A E AKO, POLITIKA, MO E TEMOKALATI

‘I he nofo ‘etau ‘uluaki matu’a, na’e kakato ai pe ‘a e me’a lalahi ki he fakalakalaka. Ko e politika e na’e ha he nofo ‘a ‘Atama mo ‘Ivi ‘a e fokotu’u ‘ena nofo pea mo ‘ena ngaue’aki ‘a e tau’ataina ne ‘oange ma’a naua. Ko e ‘ekonomika e ‘a ‘ena ngaue’aki ‘a e ngaahi koloa fakanatula hona ‘atakai, ko e ako e ‘ena feinga ke mahino hona ‘atakai, pea ko e lotu e ‘ena fakafeangai ki he ‘Otua mo ‘ena tauhi ‘a ‘ene ngaahi tu’utu’uni ‘o kau ai ‘a e tapu. (Ko e tapu ko e konga ia ‘o e tau’ataina.)

‘I he politika ‘a e kakai te’eki sivilaise, (savages) na’e tataki ia ‘e he mo’oni ko ‘eni, ‘ko e mo’ui ‘a e malohi mo e fe’unga taha’ (survival of the fittest). Ko e kau malohi taha ne kumi mo’ui ki ai ‘a e kakai, ‘o tupu hake leva ‘a e fa’ahinga nofo fakapolitikale ko e “Feudal system” pe ko e nofo fakaha’a, ‘o kau ai pe ‘a Tonga ni, ko e to’a taha mei he kau to’a ko ‘eni ne ne ikuna’i ‘a e kau to’a ko e ‘o hoko leva ia ko e Tu’i, ‘o hange ko Lisiate loto’i Laione pe ko Tupou ‘Uluaki. Ko e fili pe ‘a e kakai ke nofo he fakapuhopuha’a mo e ta’e’ofa ‘a e Tu’i. Nenau feinga leva ke fakangatangata hono mafai ‘aki ha Konisitutone mo ha ngaahi lao ‘o hange ko e fai ‘a e kau Pilitania ki honau Tu’i. Ko Sione ‘i he “Magna Carter” ‘o fononga mai ai pe ki hono ‘ange ‘a e mafai ki he kakai, ‘o hange ko ‘ene hoko ‘i ‘Amelika, pea ka faifai atu ‘o lahi e longoa’a ta’e fai ha me’a ‘e he pule fakatemokalati, pea hopo hake leva ha kau pule fakaaoao (tyrant pe dictator) ‘o hange ko ‘ene hoko ‘i Siamane mo Hitila. Pea ko e fiu pe ‘a e kakai he tikitato mo ‘ene fakapuhopuha’a, tenau toe foki ki he pule fakatemokalati. Ne ‘i ai pe ‘a e ki’i kehekehe he fononga faka-Politikale ‘a e ngaahi fonua ni’ihi, ‘o halatu’usi e ni’ihi mei ha tu’unga faka-Politikale ki he tu’unga kehe ‘o hange ko e manga ‘a Lusia mei he pule faka-Tu’i ki he pule faka-Kominiusi, ka ko e lahi e ngaahi fonua na’a nau fou he hala faka-politikale na’aku lave ki ai.

‘I he maliuliu ko ‘eni ‘a e fa’ahinga pule fakapolitikale, ne kau ‘a e ako hono fakahoko ‘o e ngaahi liliu ni.

Ko e tuku’au mai ‘a e ako mo e temokalati, ko e fononga malie fau.
1) Ne ‘i ai ‘a e kuonga ne ma’u pe ‘e he kau taki lotu ia ‘a e mafai fakapule’anga, ‘o fa’a pule mo “Popi” pe Tu’i Tapu pe ‘a ha’a Tu’i ia.
2) Ne feinga leva ‘a e kau taki fakapule’anga ke fakamavahevahe’i ‘a e taki fakalotu mo e taki fakapule’anga, ‘o iku ki he ngaahi tau lahi mo loloa, ‘o lava hono fakamavahevahe’i ‘o e taki fakapolitikale mo e taki fakalotu (seperation of state and church). Ko e ola ia ‘o e ako ‘a e kau tangata ko ‘eni ko Thales, ‘Akimeta, Helokalaitasi, Sokolotesi, Aristotle, mo Plato, ‘a ‘enau fofoa’uto hono hakule’i ‘o e ngaahi fo’i mo’oni ‘o e mo’ui (Basic Truths). Ne nau feinga ke vetevete ‘a e ngaahi no’osia faka’atamai, mo fakalao ke ma’u ha ngaahi mo’oni ke makatu’unga ai ha fakalakalaka ka fai. (Fakatata ‘aki ‘a e talanoa ‘o Pulotu)
3) Ne hoko mai ki ha kuonga na’e ui ko e “renaissance” pe ko e kuonga ‘o e “Tahuli ‘o matala pea fua”. Ko e me’a kotoa pe ne ofongaki hake ‘o tupu: ‘a e musika, ‘a e langa fale mo e ta mape fale, ‘a e fefakatau’aki, ‘a e fa’u tohi (Literature) mo e ha fua, ‘o a’u ki he mo’ui ‘a e tangata (feelings). Ko e taha ‘o e huitu’a ‘o e kuonga ni ko e ako.
4) Pea a’u mai ki he Senituli 16 mo e 17, ne hoko mai ‘a e kuonga ‘e taha ko e “enlightment” pe ko e kuonga ‘o e “maama fo’ou”, ‘o hopo hake ai ‘a e ngaahi mo’unga’i tangata faka’atamai hange ko John Locke mo Thomas Paine ‘i Pilitania, ko Rousseau mo Voltaire ‘i Falanise. Ko e ngaahi ‘ilo fufu nenau tuku mai ki he sivilaise Uesite ko e ngaahi tefito’i totonu ‘a e tangata (human basic rights-inalienable rights). ‘Oku kei fakatalutalu mai ‘enau ngaahi lea lahi ‘o hange ko e lau ‘a Lusou “’Oku fanau’i tau’ataina ‘a e tangata ka ‘i he feitu’u kotoa pe ‘oku no’otaki ia ‘e he seini ‘o e hopoate (man is born free but everywhere he is in chain).
5) Ne ‘ikai tuai ‘a e ha fua ‘a e ngaahi maama faka’atamai ko ‘eni ‘o e ngaahi senituli kuo hili. ‘I he konga ki mui ‘o e senituli tahavalu ne mali ai ‘a e ako faka-Kalisi ‘a e ako ke ‘ilo’i ‘a e ngaahi tefito’i mo’oni (basic turths) mo e ako ki he ngaahi totonu ta’e-toe-‘ekea mo faka-’Otua ‘a e tangata (human basic rights) -‘o na fanau’i mai ‘a e pule’anga fakatemokalati ‘o ‘Amelika mo Falanise, ‘a e ‘oku faka’apa’apa’i ai ‘a e totonu ‘a e kakai, ‘o ‘ikai ko e totonu ‘a ha toko taha pe tokosi’i.
6) Ko e ama takiloa faka’atamai pe ko e fofonga maama fakaako, ko ia, ne ne tatala atu ‘a e fu’u po’uli fakapolitikale ne pulonga ai ‘a ‘Iulope, ‘o to’o ai ‘a e seini ‘oe popula fakasino mo fakaloto mei he lau miliona ‘i ‘Iulope.
7) Ne hoko foki ‘a e maama fakaako ko ‘eni ‘o toe tatala atu ‘a e fu’u po’uli lahi ange mo e popula lahi ange mei he ngaahi fonua iiki hange ko ‘Itali, ‘a ia ko e pule fakaaoao lahi mo e kai mo’ui lahi ‘a e ngaahi fonua malohi. ‘Io ne a’u mai pe ki he Seniutli 20 ‘a e ngaue fakatau’ataina ‘a e fofonga’i maama ‘o e ako ke toe mo’ua ‘a e ngaahi fonua nenau popongo’i ‘a e totonu ‘a e tangata ‘i he mahaki ‘o e fakalakalaka faka-‘ekonomika hange ko e siokita, mo e ta’e topono, ‘o kau ai mo Pilitania.
8) Ko e felave’i faka-hisitolia ia ‘o e ako mo e pule fakatemokalati. Kau lotu, ko e huelo ‘o e ako, ‘oku ngaue fakalotu pe he ‘oku fakamo’ui mo fakatau’ataina, ‘o malohi ange ia he tui ‘o ‘etau ki’i lotu, tautautefito he taimi ‘oku toe kau pe ‘a e lotu ia he fakapupulou’i ‘a e mo’oni.

KO E VAKAVAKAO ‘A E AKO MO E TEMOKALATI.

5.1 KO E AKO MO E TEMOKALATI ‘OKU NA ‘ALAANGA (COMPATIBLE)
‘ Oku kainga lelei ‘aupito ‘a e ako mo e Temokalati. Ko e ako ‘oku ne tatala ‘a e po’uli mo e pulonga ‘o e mo’ui, vete ‘a e ngaahi ha’isia faka’atamai. Ko e temokalati tene fakafaingamalie’i ‘a e ako ke tupu fakautuutu mo fua, ‘o hange ia ko ha kelekele lelei ki ha fu’u ‘akau.

5.2 KO ‘ENA VAKAVAKAO KO E TAFENGA MONU.
Ka haha’ele fakataha ‘a e ako mo e Temokalati, ko e tafenga monu pea ka-na-ka mavae, ko e matavaivai tapuaki ‘e punusia. Na’e ‘i ai ‘a e taimi ne hoko ai ‘a e fakamasiva ki Lusia ‘i he’ene fakaheei’i ki Saipilia ‘a e ni’ihi ‘o ‘ene kau ‘atamai matala.

5.3 KO E TEMOKALATE KO E FANAUTAMA ‘A E AKO.
‘ Oku fai kapakau ‘a e ako ‘o puna ke sio fakalukufua ki he fo’i mamani, ‘o ‘ilo’i ‘a e ngaahi fakapopo’uli. Pea teke ia ke mama’o, ‘ilo’i ‘a e ngaahi faingata’a’ia‘anga ‘o e tangata pea tuhu ki he fa’ahinga pule tene lava ‘o falute mo uki ‘a e fa’ahinga ‘o e tangata ke fetakinima mo pikipikinima fiefia ‘i hono vetevete atu ‘a ‘enau ngaahi mafasia’anga. (‘Oku ke ‘ilo kanokano ‘Eiki, ‘a e mafasia homau loto e…)

1) Malo pe ha taki ha tokotaha ka ‘e ‘ikai kene ma’utangi’i ‘a e lahi mo e mamafa ‘a e ngaue.
2) Malo pe ‘a e taki ha tokosi’i, ka he’ikai tenau lava ke fakama’opo’opo mo tataki ‘a e fu’u ivi mo e loto ‘o e fu’u kakai kuonau hoko ko e kau matangaue pe (God’s frozen people) mo tali koloa pe ‘o ‘ikai kau hono ngaue’i ‘enau mo’ui.
3) Ka toki pikipikiuma ‘a e tangata, mo pakipaki ma, ‘o takanga ‘enau fohe ‘i hono ngaue’i ‘enau ngaahi fakakaukau, ko e toki fetakinima fiefia e, pea ko e toki pikipikiuma ta’ehala e. Pea ko e toki fengaue’aki ola lelei e.
4) Ko e uma ‘o e temokalati mo e ako ‘oku hange ko e uma ‘o e fa’e ki he’ene tama. Ko e mohenga mafana ‘a e ako ki he temokalati, pea ko e temokalati tene malu’i mo fafanga lelei ‘a e ako.
- ‘E tokanga pe ‘a e pule’anga Kominiusi ki hono pukepuke ‘a e mafai, mo tanaki ‘a e ola ‘a e tokakava ‘a e kakai.
- Ko e pule’anga ha tokosi’i, tenau tokanga ange pe kinautolu ki he pukepuke honau mafai mo ‘enau lelei faka-e-kinautolu.
- Ko e pule’anga fakatemokalati tene tokanga’i lelei ange ‘a e totonu mo e fiema’u ‘a e tangata pea ‘i he’ene pehe ko e ofi taha ia ki he pule faka-Tohitapu – ‘a e tauhisipi ‘oku ‘ofa mo ne ‘ilo’i ‘ene fanga sipi.

‘I ‘Amelika, ko e tokoni ‘a e Pule’anga he levolo ‘o e kolisi pe High School ‘oku a’u ki he fafanga ‘a e fanauako. Malo e kau mai ‘a ‘Atenisi he ngaahi ta’u kuo hili, kapau ‘oku mau ongo’i ‘e kimautolu ngaahi Siasi ‘a e mafatukituki ‘o e ako, fefe ‘a Futa mo e kau ngaue ‘a ‘Atenisi.

5.4 KO E TEMOKALATI ‘I HA FONUA ‘OKU VAIVAI AI ‘A E AKO, ‘E VAIVAI PE PEA IKU KI HANO FETONGI ‘E HE PULE FAKA-KAUTAU.
- Ko e maama ‘o e ako tene teuteu’i ‘a e kakai ke tali ‘a e pule faka-temokalati he te ne tatala atu ha konga ‘o ‘enau ngaahi tui pe fakakaukau makatu’unga he ngaahi talatupu’a ‘o e fonua, mo fakasi’isi’i atu ‘enau ilifia he liliu.
- Ko e taha ‘o e ngaahi fokoutua ko ‘eni ko e “Hero-worship” pe lotu ki he tangata.
- ‘I he hopo hake ‘a Peroa mo hono hoa ko Iva, ne hiva hosana ‘a Asenitina he’enau fili ha tangat ke ne kamata ‘a e Pule faka-Temokalate ‘i ‘Asenitina. Ne meimei hoko ‘a e ongo me’a ko honau ongo ‘Otua. Pango he ne to ki he ‘ahi’ahi ‘o e mafai ‘o kai mo’ui ai.
- Ko e vaivai’anga ia ‘o e feinga ‘a ‘Amelika ke to ‘a e Pule Faka-Temokalati ‘i ‘Amelika Tonga he kuo te’eki mateuteu fakaako ‘a e fonua ni ki he Temokalati.
- ‘Oku afuhia ai pe mo ‘Afilika he palopalema tatau. Fefe ‘a Tonga.

5.5 KO E TEMOKALATI MO E ‘EKONOMIKA MO E ANGA ‘O E NOFO FAKA-SOSAIETE
- Ko e ako, ‘a e taha pe ia ‘o e “conditions” ki he tupu lelei ‘a e temokalati. Ko e ‘Ekonomika lelei mo e fa’ahinga nofo sosaieti kuo aka ai pe kamata ke tupu ai ‘a e fa’ahinga mo’oni ‘o e tatau ‘a e tangata (egalitarian principles). Ko e ua ia ‘o e ongo “conditions” tena tokonia ‘a e tu’u mo e mo’ui ‘a e Temokalati.
- ‘Oku nau tangane’ia he loto to’a ‘a Gandhi ‘i he’ene kole mo tu’uaki ‘i ‘Initia ‘i he’ene feinga ke tau’ataina ‘a ‘Initia mei Pilitania ‘a e totonu ke to’o mo tatala ‘a e ha’isia fakalotu ko ‘eni ko e “Caste System”. Ko e “Caste System” pe ko e vahevahe’anga ‘o e nofo, ‘o felei ai pe ‘a e a’usia ‘a e tau’ataina ‘a ‘Initia mo e kamata ‘o e pule faka-Temokalati.

5.6 KO E TEMOKALATI MO E LOTU
Ko e tokoni ki hano kamata ‘o e pule faka-Temokalati ‘i ha fonua ‘e fai ia ‘e he ako mo e lotu. Ko e vakavakaua ‘a e ongo me’a ni ‘a e ongo fo’i fofonga’i maama ko ‘eni, ‘oku fakaholo mamata ‘ a e ola ‘ena ngaue.
- Ko e ngaahi liukava lalahi ‘o e Hisitolia na’e fengaue’aki ai pe ‘a e lotu mo e ako.
- Na’e lave ‘a Futa ki he senituli ‘e taha ‘a e lotu ‘i Tonga ni mo e kei ha’iha’isia mo no’osia pe ‘a e ‘atamai mo e konisenisi ‘e he anga faka-Tonga. ‘Oku hoko ia he ‘oku malohi ange ‘a e kau ‘a e Siasi he tauhi ‘a e Status Quo (Ko hono fatongia fakahisitolia pe ia) ‘i hono fatongia fakapalofita mo faka-Kalisitiane ko e liliu, Fakatau’ataina mo e fakamo’ui.
- Ko e mo’oni fakahisitolia ‘eni: Ko e taimi ‘oku tu’u fakamakatu’u ai ‘a e Siasi ‘i ha fonua mo ha taimi ‘oku pulonga ai ha fonua ha faingata’a lahi, ko e fakaholomamata o manumanumelie mo fakafiefia ‘a e ola ‘ene ngaue.
a) Fefe ‘a e longo ‘a e kau faifekau ‘o Siamane ‘i he taimi ‘o Hitila. Mahalo ne nau fu’u’ofa ‘i Siamane, ‘ofa ‘ia Hitila, pe fokoutua he ongo mahaki ko e ilifia mo e lau lanu. Ka ko e ola ‘enau fakalongolongo ko e mole ‘a e ngaahi mo’ui laui mano.
e) Fefe ‘a e tu’u ‘a Matini Lutelo?
f) Fefe ‘a Tomasi Moa, teu mate ko e sevaniti ‘a e tui ko e me’a ‘a e sevaniti ‘a e ‘ofa ‘Otua.
h) ‘I he senituli ko ‘eni, ko e tu’u ‘a e Siasi mo e kakai ‘a e ‘Eiki ‘o fehangahangai mo e ngaahi po’uli fakapolitikale mo fakasosiale, ‘oku matafi ‘a e ngaahi lea ‘o e mo’ui.
i) Ne to’o ‘a Makosi ‘o Filipaine. ‘Ilonga ha feitu’u/fonua ‘e ‘ikai tu’u fakataha ai ‘a e kau kalisitiane, ‘oku fa’a hoko ‘a e mate faka-Ma’ata ‘a e kau taki ‘o e ngaahi Siasi (taki lotu)

‘OKU OU FAKAKAU’I ‘A E LOTU HE FAKALAKALAKA FAKATEMOKALATI HE ‘OKU NA TAUMU’A TATAU: KO E FAKATAU’ATAINA MO E FAKAMO’UI. ‘OKU FA’U MO LANGA ME’A ‘A E AKO, ‘EKONOMIKA MO E PULE’ANGA KA KO E LOTU ‘OKU NE:

a) Kanoloto
e) Fakakinokinoifie
f) Faka Namu kakala
h) Navei
i) Fakamahu’inga’i mo
k) fakatapui ‘a e ngaahi me’a ko ia. ‘Oku ta’o pe ‘a e keke ka ko hono faka’ulungaanga’i ki he fa’ahinga keke ‘oku fiema’u, ‘e toki hoko pe ia hono tanaki ‘o e sokoleti, pe siaine ke ma’u ha keke sokoleti pe siaine. Pehe pe ‘etau langa fakalakalaka. Ko e toki mo’oni pe ‘a e ‘Otua mo Tonga ko hoku Tofi’a ‘oka kau ‘a e lotu ‘a Sisu Kalaisi ‘i he’etau Fakalakalaka.

Ka ‘ikai, ‘e tokolahi ‘a e kau Makia-veli, ‘a e kau Bisima’ake, ‘a e kau Meteniki ‘i he politika, ‘o nau va’inga he funga vaka politika, ‘i hono fakatonuhia’i‘aki ‘a e ola ‘a e founga (ends jusifies the mean). Ka teu manavasi’i na’anau toe fakatau atu hotau laumalie kia Fausi (‘a e Tevolo Fakalitosia) ‘i ha’anau manumanu ‘o tali ‘ene ngaahi olo.

6. KA ‘IKAI KAU ‘A HOTAU ‘ATAMAI, MO HOTAU KONISENISI HE’ETAU FAKALAKALAKA, ‘E TAKI KITAUTOLU ‘E HE KAU PISINISI, POLITIKI, ‘O LI HA FEITU’U. KO E HA LEVA HA FOTUNGA LILIU KE FAI MO HA FOUNGA LILIU KE TALI (THE SEARCH FOR MODEL OF CHANGE)

i. ‘Oku ou tui ki he fakapotopoto ‘o e liliu mamalie ‘i Tonga ni koe’uhi ‘oku ‘ikai fu’u fefe ha matavaivai ‘a e founga pule he taimi ni pea koe’uhi ko e te’eki mateuteu fakaako, faka-ekonomika, mo fakaloto (attitude) ‘a hotau kakai, teu fakamalo au he taki mo e pule ‘a Ha’a Moheofo, ka ‘oku ou toe tui pe foki ko e liliu fakatemokalati ka fai, ko e liliu ia ‘e fiefia taha ai ‘a e Tama Tu’i mo hono Fale ‘i he vakai faka-tauhisipi mo folofola ki ai (his name be shining)
ii. Ko e hala ki he liliu melino ‘a e fofola e fala kae alea ‘a Kainga. Ko e feinga ‘a Gandhi na’e fai ki hono langa mo fakahoko ‘a e temokalati ‘i ‘Initia ko e alea melino, koe’uhi ka foki ‘a Pilitania, tene foki ko e kaume’a ‘o ‘Initia, ‘o ‘ikai ko hono fili. ‘Oku te faka’amu ko e tofahala ‘e fai ‘i hotau hala ki ha liliu ‘e kauhala ua, kae ifo mo mafana ‘enau fononga he tetau fononga mo Sisu.
iii. Ko e “model” faka-pule’anga, ‘oku ou tui ketau feinga ki ai ‘a e motolo ‘oku ofi taha ki he folofola, ‘a e ‘oku hoko ai ‘a e taki ‘o Sevaniti mo’oni (servant leadership model) ‘a e tangata mo e ‘Otua.

KO E TEMOKALATI (TATAKI ‘E HE KONISITUTONE) PE ‘A E SAI-TAHA KE FAKAHOKO ‘A E FOUNGA TAKI FAKAFOLOFOLA HE TENE:

i. Fakamu’omu’a ‘a e fiema’u ‘a e kakai ‘i he fiema’u ‘a e kau taki.
ii. Ko e kau taki ko e kakai ‘oku fie fanongo pea nau tali leva ‘a e ngaahi liliu ki he lelei ‘a e kakai.
iii. Ko e kakai tenau ngaue lelei’aki ‘a e ngaahi koloa kuo ‘omai ‘e he ‘Otua ke tauhi’aki ‘ene kakai, ‘o ‘ikai fakamole lahi ‘a e pa’anga he fie fakatatau ki he ngaahi Pule’anga Koloa’ia.
iv. Ko e founga ngaue ko e faitotonu mo e lili ma’a ‘o ‘ikai ko e fakapulipuli
v. Ko e pule’anga ‘oku ‘ikai fua’aki ‘ a e lahi ‘o ha taha ‘a e ngaue ‘oku ne ma’u (post) pe hono ngaahi mata’itohi (qualifications) ka ‘i he’ene ngaue faka-sevaniti
vi. Ko e pule fakatemokalati pe tene lava ‘o fakafotunga lelei mai ‘a e ngaahi ‘ulungaanga fakatohitapu mo faka-Kalisitiane ‘aki ‘ene ‘ai ha makatu’unga fo’ou ki he ngaahi mata’i koloa fakafonua (values). Kuo tau ngaue’aki mai he fakalakalaka kuo tau fai:
a) Ko ‘etau fefaka’apa’apa’aki ke makatu’unga ‘i he’etau tangata pe fefine (human beings) kae ‘ikai ko e tu’unga he koloa ‘oku tau ma’u.
e) Ko ‘etau talangofua ke tu’unga ‘i he’etau talangofua ki he ‘Eiki kae ‘ikai ko e tu’unga ‘o e taki.
f) Ko ‘etau fai fatongia ke fai ke makatu’unga he ngaue fakasevaniti ‘o ‘ikai ko e ngaue ki he pa’anga.

Kuo tau a’u ki ha taimi kuo hoko ai ‘a e ako ko e ki ki he ngaahi fakalakalaka kotoa pe, pea ko e ta’au ‘o e liliu ‘e ‘ikai toe ala ta’ofi.
Ko hotau fatongia leva ko e fekumi ki ha founga Pule’anga:
1. ‘E lava ai ke fakahoko ‘a e fofola e fala kae fai ‘a e alea.
2. Fai ‘a e fakahoko fatongia ‘i he ma’a mo e ma’oni’oni ‘i he fofonga ‘o e tangata mo e ‘Otua (tangi hoku loto he ngaahi tipeiti ‘a e Fale Alea.)
3. Pea kei poupoua ai pe ‘a e ako mo e lotu ke tatala ‘a e ngaahi talatupu’a (myths) mo e tui ne tau ngaue mai’aki. Ko e makatu’unga ‘o e nofo mo e fakalakalaka.

He ko ‘etau ngaue’aki ha ngaahi makatu’unga fo’ou pehe, hange ko e fakatata ki he falelotu ‘o Sia’atoutai, ko ‘etau lavengamalie ia he taimi ni mo e senituli ka hoko mai, ko e fiefia ange ia ‘a e kau ma’u mafai.

Kene kei tataki mo takiekina ‘a e fakalakalaka ‘oku tau fai.

Designed and Hosted by