KO E KONISITUTONE: KO E SIO FAKAEIA
(Ko e fai ‘e Laki Niu, LLB)

Tapu mo e ‘Eiki Sea, tapu mo e kau fakataha ni hono kotoa pea tapu mo kimoutolu ‘e a’u atu ki ai ‘a e fakahoha’a ni. Tulou pea mou kataki kae fai atu ha fakafotunga.

‘Oku ou matu’aki ongo’i faingata’a’ia mo’oni ‘i hono kouna au ‘e he Komiti Fokotu’utu’u ‘o e Konivesio ni keu kau ‘i he kau lea. ‘Oku ‘ikai ko ha mataotao kita ‘i ha fa’ahinga mala’e pea ‘i he hili ‘a ‘eku fanongo ki he ngaahi lea mo e felingiaki kuo fai ‘aneafi mo e pongipongi ni ‘oku ‘ange’ange ‘a ‘ete ongo’i ta’efe’unga. ‘Oku ou mahamahalo ko e ‘uhinga hono fakakau kita ‘i he ngaahi felingiaki mo e ngaahi lea ma’olunga mo loloto ni, koe’uhi keu hoko ko e fakamo’oni kiate kimoutolu ‘oku totonu pea kuo taimi ke fakatonutonu ‘a e Konisitutone, ‘oku ‘ikai teu tala’a keu pehe na’a tau tui tatau pe kimu’a. Na’a tau polepole kotoa pe ‘i he’etau Konisitutone pea na’atau laukau ‘aki ‘a hotau Pule’anga Faka-Tu’i ni, ‘a e pule’anga Faka-Tu’i pe ‘e taha ‘oku kei tu’u ‘i he Pasifiki, na’e pehe ‘e he punake ‘e taha ko e “Siueli ‘o e Pasifiki.” Pea ko hai heni ‘oku ‘ikai kene kei laukau’aki? ‘Oku tau kei ‘i heni, neongo ‘a e ngaahi palopalema ni, koe’uhi ko ‘etau kei ongo’i hotau tupu’anga. Pea fefe ‘a e kau tangata mo e kau fefine kuonau kaauvaha mai mei muli na ke kau ‘i he Konivesio ni? – koe’uhi ko ‘enau kei mamahi’i ‘a e kaha’u ‘o hotau polepole’anga ni.

‘I he ‘aho 4 Novema, ko e uike kakato ia ‘e tolu mei he ‘aho ni, na’a tau fakamanatu ai ‘a e ‘uluaki foaki ‘o e Konisitutone. Ko hono ta’u 117 ia ‘a hono fakamanatu ‘e Tonga ni ‘a e ‘uluaki foaki ko ia. Mahalo ko hono tu’o 40 ‘eni ‘a ‘eku manatu’i ‘a hono fai ‘a e fakamanatu ko ia, ‘oku ou tui kuo tu’o lahi ange ‘a e kau pe manatu ‘a e tokolahi ‘o e fakataha ni ki he fakamanatu ko ia.

‘I he 1960 tupu ‘i he’ete nofo ‘i he ‘osi ‘a ‘ete ako Kolisi ‘i Tonga ni kuo te ma’u ‘a e mahino ki he ngaahi tu’unga ‘o ‘etau nonofo ‘i he fonua ni – ki he Tu’i mo hono mafimafi, toputapu mo e ngeia, ki he Hou’eiki mo honau ngaahi tofi’a, kau Minisita mo honau ngaahi mafai, ki he kau ngaue faka-Pule’anga mo ‘enau ngaahi ngaue. Na’a te matu’aki ongo’i ‘apasia pea a’u pe ki ha’ate tetetete kete ofi kiate kinautolu, pea ‘oua na’anau ‘ita, ‘oku toe pe ke tali ‘a hoto ui ma’oni’oni.

Na’e pehe ‘a e anga ‘o e mahino na’ate ma’u pea te toki lele atu ki muli ‘i he 1965 ‘o hoko atu ai ‘a e ako. Na’e hanga ‘e he‘ete matu’a ‘o tuki mo fakafonu ‘aki kita ‘a e tui mo e faka’amu mo e taumu’a ke ako kete poto koe’uhi ke te foki mai ‘o ma’u ha tu’unga ma’olunga ‘i he Pule’anga kete hoko ko ha tangata pe fefine ‘aonga kia Tupou mo Hou’eiki, pea ki he Siasi pea mo e famili pea toki fakamuimui ‘a ‘ete ‘aonga kiate kita. Na’e a’u pe ia ki he pehe ‘ete matu’a: “‘Alu masi’i ‘o ako malohi ke ke ha’u ‘o pule ha ‘ofisi pe potungaue he Pule’anga kae lava ‘o ‘oatu hotau famili ni ‘o fakangaue’i ke ma’u ha’anau mo’ui!” Pea ko e mo’oni pe foki ‘eni ia.

Kainga, mahalo ne o’o pe ngaahi akonaki ni kiate kita he ne fuluka e ki’i me’a ‘o ma’u e me’a na’e fai ki ai ‘a e feinga ako. Ka na’e ‘i ai e fo’i me’a na’e hoko. ‘I he ako na’e fai na’ate ‘ilo ai ‘e kita ko e founga pule’i ‘o e “Siueli ‘o e Pasifiki” ‘oku hala, pea ‘oku filifilimanako, pea ‘oku ‘ikai faka-Temokalati pea ‘ikai ke tau’ataina kakato ‘a e kakai ki he fa’u ‘o ‘enau ngaahi lao mo e anga ‘o ‘enau nonofo ‘i he fonua ni. Ne pango e fo’i me’a ki he’ete ongo matu’a, he ne ‘ikai teu fie ngaue ki ha Pule’anga pehe; neu fie foki au ki muli ki he fonua na’e fai ai ‘a e ako koe’uhi ‘oku tau’ataina kakato ai ‘a e kakai ia ai. Kainga, na’e ‘ikai ko au pe na’e pehe, na’a mau tokolahi pea ko e ni’ihi tokolahi ‘o kimautolu ne nau ‘alu ‘osi kinautolu mei Tonga, ni’ihi ne hu ‘o ngaue ‘o feinga ke fai ha liliu ke lava ke fie nofo ‘i Tonga pea ‘ikai lava pea nau fakafisi pea nau mavahe. ‘Oku ou lave’i ‘oku kei hoko pe ‘eni ki he kau ako lelei kuonau foki mai pea nau toe foki atu ki muli na ko e ta’efiemalie ‘i he tu’unga ‘o e pule’i ‘o e fonua ni.

Ko e me’a fakamamahi ‘eni ki he’ete ongo matu’a mo e famili, he kuo nau hela pea mole he ngaahi pola mo e katoanga’i ‘o e ako na’e fai, pea ngalingali ko e koto fakapiko he ta ko e he’ikai teu ngaue au kae lava ma’u ai ha’anau ngaue, pe keu ‘i ha ‘ofisi pe a kanau omai ‘o tali ‘a e ‘aho vahe ke kole ai ha’anau seniti. Pea ko e tangata’eiki ia, na’e toe pe kene taa’i ‘aki kita e fu’u huo kauvao, he kuo’osi homau ki’i kolo mo e siasi mo hono kaunga tangata he Pule’anga mo e kau nopele hono fakamatala’i ange ki ai e ako mo e faka’ilonga kuo ma’u ‘o a’u pe foki ki hono alea’i e ngaue ia keu hu ‘o fai he pule’anga.

Kainga, ne iku ‘o fai e fakamalohi, ‘o pehe ni: Ko e scholarship ‘a e Pule’anga na’aku lele ai ki muli ‘o ako pea ‘i he aleapau ‘o e scholarship ko ia kuo pau keu ngaue ta’u ‘e 3 ki he Pule’anga pea toki ‘ata. Na’e ‘ikai faingata’a ‘eni ia, he na’e ‘i ai ‘a e malu’i na’e ngaue’aki. Kapau tete maumau’i ‘a e aleapau ‘e mole ‘a e malu’i na’e totongi. Ko e malu’i ko ia ko e $20 pe! Ko e faingata’a’ia ia pea ko e ‘uhinga na’e ‘ikai lava ke fai ha mavahe he na’e ‘ikai fie ‘omai he fonua ia na’aku fie ‘alu ki ai ha visa kae ‘oua kuo tukuange au ‘e he Pule’anga mei he scholarship. Pea na’e ‘ikai tukuange au ia ‘e he Pule’anga mei he scholarship pea ‘ikai ai ‘omai ai ha’aku visa. Kuo tau fanongo ki he to’o ‘o e totonu ‘a e tangata ‘e he founga pule’i ‘o e fonua ni, ‘oku ou tui ko e me’a ia na’e hoko ki he motu’a ni ‘i he me’a ni.

Kaekehe, ko e pehe kete nofo ta’engaue ‘i he’ete tui fakapolitikale kae kai e ha ‘a e mali mo e fanau? Hange ko e lau, “Tuai mai ‘a Sisu mo e totonu kae vave mai ‘eku tangata’eiki ia mo e huokauvao he ko ia na’a ne fafanga kimautolu!”

Ko ‘eku talanoa, kainga he na’e a’u pe ‘o te ngaue, pea ma’u ‘a e tu’unga ma’olunga ‘i he Pule’anga pea te ma’u ‘a e ngeia mo e faka’apa’apa ‘a e kakai pea a’u pe ki he Hou’eiki. Na’a te ma’u ‘a e ngaahi me’a na’e faka’amu ki ai ‘a ‘ete ongomatu’a. Ko e me’a pe na’e malie ai ko e ‘ofisi na’ate ngaue ai na’e ‘ikai fiema’u ha kau leipa ia ai he na’ate mei faihala hano fakangaue’i pe ‘a hoto famili ai. Ko e me’a pe he na’e to atu ‘enau fakakina ‘a nautolu he ‘aho vahe! Ka ko e mo’oni ne kamata kete kui, pea tuli, pea taimi ‘e ni’ihi na’ate matu’aki ta’etui pe kita ki he ngaahi ta’etotonu lahi. Taimi lahi ‘oku te fakamaau’i pea fakahalaia’i pe ‘e kita ‘a e taha faihia ‘oku kumi tokoni mai kiate kita koe’uhi ko ‘ene hola kei si’i he ako, ko e ‘alu ‘o tauhele moa kae ‘ikai ‘alu ki he ako, ko e vale pe ‘a’ana ‘i he ta’ema’u ha’ane ngaue totongi pe to ha fu’u manioke pe fafanga ha’ane monumanu kae ‘alu ‘o kaiha’a. Na’e ngalo ‘iate au na’e ‘ikai ‘i ai ha ‘api tukuhau ‘o ‘ene matu’a ‘a’ana, ‘ikai hange ko ‘eku tangata’eiki na’e ‘eka ‘e 30 hono ‘api tukuhau ‘ona. Pea ko e ‘uhinga na’e ‘eka ‘e 30 ai ‘a ‘eku tangata’eiki he na’e tonunga ‘a e faifatongia ‘a ‘ene tamai ‘a’ana ki he Hou’eiki. (Ko e “tonunga ‘o e fatongia” ko e ‘uhinga ko e “tauhi” pe “ohi” pe “ha’unga” pe “ma’ukava” pe ko hono ui ‘e he ni’ihi ko e “key money” pea ko hono ‘ai faka-pilitania ko e “bribery” pe “corruption”).

Na’e a’u pe ‘eni ki he’ete fakatonuhia’i ‘e kita ‘a e Hou’eiki pea te tukuaki’i ‘a e kakai ki he’enau toe faihala ‘a nautolu ‘o poupou’i ai pe ‘a e faihala koe’uhi ko ‘enau takitaha siokita pe ‘a kinautolu takitaha. Ko hono mo’oni foki kapau ‘e ‘ikai tonunga ‘a e faifatongia ‘a e taha tala’api ‘e ‘ikai ma’u hano ‘api ‘ona. Pea ‘i he tafa’aki ‘e taha ka fakapotopoto pe ngaue malohi ha taha neongo ‘ene masiva mo ta’eako tene lava pe ‘e ia ‘o ma’u ha me’a ke tonunga ia ‘ene faifatongia ki he Hou’eiki. ‘Oku ‘i ai pe ‘a e lau ‘a e Tohi Tapu ia ki ha taha vale pe fakapikopiko. Pea neongo ai ha Konisitutone haohaoa ‘i mamani ‘e kei tu’utamaki mo ta’efiemalie pe ia.

‘I he’ete vakai ki he ngaue mo e faifatongia ‘a e kau minisita na’e fakafiemalie pe. Na’e ‘ikai lahi ‘a honau vahenga pea na’a nau fakapotopoto’i ‘a e ngaahi fakamole ‘a e Pule’anga pea fakalele fefeka mo maau ‘a e ngaahi ngaue mo e kau ngaue ‘a e Pule’anga. Na’e melino ‘a e fonua pea lelei ‘a e ako pea ma’u pe ‘e he kakai ‘a e mo’ui lelei mo tokolahi ange. Na’e tu’umalie ‘a e kau pisinisi pea na’e fua mo uta lelei atu ‘a e fua ‘o e fonua ki muli. Na’e mo’oni ‘aupito pe kiate au ia ‘a e pehe na’e “stable” pe falala’anga ‘a e pule’anga Tonga, ‘i hono fakafehoanaki atu mo e toutou liliu ‘a e ngaahi pule’anga fo’ou ‘i he ngaahi fonua kaunga’api hange ko Ha’amoa, Fisi, Nu’usila mo ‘Aositelelia.

Na’e ongo ma’u mai pe mei he ngaahi fonua ni ‘a e ta’efiemalie ‘i he Pule’anga na’e toki fili, pea mo e ngaahi tuku ngaue, ko e taufetuli ‘a e hikihiki ‘a e vahenga mo e hikihiki ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa. Na’e matu’aki fu’u mahino ‘aupito kiate au ‘a e ngaahi ta’efiemalie ko ia he na’ate nofo ‘o meimei ta’u ‘e 10 ‘i Nu’usila lolotonga e feinga ako. Pea ‘i he’eku fakafehoanaki, na’e matu’aki fu’u fakafiemalie ange ‘a Tonga ni ia ‘i he ngaahi fonua faka-temokalati ko ia. Pea na’aku faka’uhinga’i ‘a hono tupu’anga ‘i he tau’ataina ‘a e kau Minisita ‘o Tonga ni ‘a e ‘oku ‘ikai ma’u ‘e he kau Minisita ‘a e ngaahi fonua temokalati. Ko e kau Minisita ‘a Tonga ni ‘oku fili ia ‘e he Tu’i pea tenau ma’u ta’efakangatangata ‘a e lakanga ko ia tukukehe ‘o ka kuo finangalo ‘a e Tu’i ke malolo, koe’uhi ko ha’ane ‘ikai kei lava ‘o tu’u pe ko ha ‘uhinga faka-e-ia pe ‘a e Tu’i, pe ko hono faka’ilo mo fakahifo faka-Fale Alea ia koe’uhi ko ha’ane hia ‘o hange ‘oku ha he Konisitutone. ‘I he’ene pehe ‘oku ‘ikai manavasi’i ‘a e kau Minisita ia ‘o Tonga ni ‘i he fai mo hono fakahoko ha’ane tu’utu’uni ‘a ia tene pehe ‘e lelei ki he fonua pe ‘oku tu’utu’uni ‘e he lao, neongo ‘ene ‘ilo ‘e ‘ikai fiemalie ha ni’ihi pe tokolahi ‘o e kakai ki he’ene tu’utu’uni ko ia; hange ko ha hiki hake ha tukuhau ke totongi ‘e he kakai, pe ki ha ‘ikai tali pe fakangofua ke fai ha hiki vahenga ‘oku tangi pe kole ki ai ha kakai.

Ka ‘i he Pule’anga fakatemokalati, ‘i he’eku vakai, ‘oku ‘ikai tau’ataina pehe ‘a e kau Minisita ia ai. Koe’uhi, ko e kau Minisita ia na’e fili ‘e he kakai, pea ka ta’efiemalie ‘a e kakai ki he kau Minisita, tenau fakatooki ‘e kinautolu ‘a e kau Minisita ko ia ‘i he fili ka hoko mai. Pea ko ia ai ‘oku fa’a fai pe ‘e he kau Minisita ia ‘a e me’a ‘oku loto ki ai ‘a e kakai, pea ‘i he taimi lahi ‘oku ‘ilo pe ‘e he kau Minisita ia ‘e kovi ‘a e me’a ko ia ki he fonua. Taimi ‘e taha ‘oku pehe ‘e ha kau kanititeiti ‘i he teu fili Fale Alea, kapau temou fili kimautolu mo ‘emau fa’ahi ‘o mau hoko ko e Pule’anga, temau fai e me’a ma’a moutolu, pea fili kinautolu pea nau hoko ko e Pule’anga; ‘ai atu ke fai e me’a na’a nau palomesi, ‘ikai fai ia pea ‘ikai toe ha ‘uhinga hono tala ke fakatonuhia’i’aki ‘a e ta’efai ‘a e loto ‘o e kakai.

Na’e ‘ikai teu fu’u tokanga ki he tafa’aki ko ‘eni koe’uhi na’aku pehe kapau ‘e fakapotpoto pe ‘a e kau Minisita pea kapau tenau faitotonu pe mo lotolahi fe’unga, tenau fai ta’emanavahe pe ‘a ‘enau tu’utu’uni koe’uhi ko e lelei ‘a e fonua, tatau ai pe ‘e fiemalie ki ai ‘a e kakai pe ‘ikai ‘o hange ‘oku fai ‘e he kau Minisita ‘i Tonga ni. Pea kapau ai pe ‘e ‘ikai fai pehe ‘a e kau Minisita kanau fai pe ‘a e loto ‘o e kakai pea ko e fo’ui pe ia ‘o e kakai kapau ‘e to ‘a e fonua ki ha fakatu’utamaki, he ko honau loto, ‘oua tenau toe hanu. Ko ia na’e ‘ikai teu fu’u mamafa ki he tafa’aki ko ‘eni.

Ko e tafa’aki na’aku manavasi’i au ki ai pea ‘oku ou kei manavasi’i pe ki ai kapau ‘e liliu ‘a Tonga ni ‘o pule fakatemokalati, ko e hange kiate au pea ‘oku ha mai kiate au ‘oku mo’oni ‘oku pule’i ‘a e fa’ahi ‘oku hoko ‘o Pule’anga ‘e ha taha pe ni’ihi ma’u pa’anga pe, pea ko e founga ‘o e fai’aki ‘a e pa’anga lahi, pa’anga ia ‘oku lahi ange ‘i he vahenga pe ma’u’anga pa’anga fakatokolahi ‘e he kau memipa ‘o e fa’ahi ko ia ‘a ‘enau fakamole ki he fili. Kuo mou me’a pe ‘i he televisone mo e vitio ki he founga ‘o hono fai ‘o e fili ‘i muli. ‘Oku totongi ‘a e pa’anga lahi pea fakahoko ‘a e campaign ‘i he nusipepa, letio, televisone, ngaahi papa faka’ali’ali, ngaahi pepa ‘oku tufa mo fakapipiki holo mo laku mei he ngaahi vakapuna pea ifi e me’alea, laka e kau laka fefine, uki e ngaahi fakataha, lele me’alele mo e ‘alu vakapuna mo e lelue mei he kolo ki he kolo, tufa ta’etotongi e tata mo e falani mo e fuka mo e ha fua ‘oku ha ai ‘a e taha pe ni’ihi ko ia ‘a e fa’ahi takitaha. ‘Oku ou tui ‘oku fai ‘a e fili ‘a e kakai ‘i he ngaahi fonua ko ia ‘aki ‘a ‘enau tui pe ki he tokotaha pe ko e ni’ihi ‘oku lahi ange ‘a ‘ene ha mai ‘i he taimi kotoa kiate kinautolu mei he T.V, holisi, ve’ehala, nusipepa, mo e founga kotoa ‘oku fai ai ‘a e tu’uaki – ‘aki koe’uhi ko e mo’oni ‘oku taukave’i ‘e he tokotaha ko ia.

‘Oku fakatu’utamaki ‘aupito ‘a e founga ko ‘eni, he ‘e lava pe ‘i he fili Fale Alea ‘a e kakai ‘oku ‘i ai ha’anau pa’anga pea ko e lahi ange ‘ete pa’anga ko e lahi ange ia hoto faingamalie kete fakaloto’i ‘a e kakai ‘aki ‘a e ngaahi faka’ali’ali mo e tu’uaki kenau fili ‘iate kita. ‘E iku leva ‘o fili pe ki he Fale alea ‘a e kau ma’u pa’anga, pea ko e angamaheni ‘a e kau ma’u pa’anga ko e tau’aki ‘o e pa’anga, pea ‘e ‘ikai fakamole noa’ia ‘e ha kau ma’u pa’anga ha‘ane pa’anga ta’etene tomu’a ‘ilo ‘e lava ‘o totongi fakafoki ange ‘a e fakamole ko ia fakataha mo e tupu. ‘Oku nau lava ‘o ma’u ‘a e tupu ko ‘eni mei he’enau fa’u ha lao, ‘i he hili ‘enau hoko ko e Pule’anga, pe ko ha’anau fakahoko ha tu’utu’uni hange ko ha tanu ‘o ha hala, pe langa ha halafakakavakava, fo’u ha vaka, fa’u ha loketi pe me’atau pe ngaahi ngaue pa’anga lahi ‘a ia ‘oku fai ‘e ha’ane kautaha pe kautaha ‘oku kau ai pe ‘i ai mo ha fakafofonga, pea kapau na’e fakapa’anga ‘a ‘ene Kemipeini ‘e ha taha kehe, ‘e fai ‘a e ngaue ko ia ‘e ha kautaha ‘a e tokotaha ko ia. ‘Oku lahi ‘aupito hono toki ‘ilo kimui ‘a e ngaahi me’a pehe ni ‘i he ngaahi fonua temokalati pea fakamalolo’i pe faka’ilo pe fakafisi pe ‘a e tokotaha ia ko ia.

‘I he ta’u nai ‘e 10 tupu kuo toki ‘osi ne kamata ke ha mai ‘i Tonga ni ‘a e ngaahi founga pehe ni ‘i he kemipeini ki he fili Fale Alea. Pea na’aku pehe kapau ‘oku tau pehe ni ‘i he taimi ni, ‘e fefe nai kapau tetau temokalati kakato hange ko muli na.

Kainga, ta ko e lolotonga ‘eku nofo ‘aku ‘o polepole he Pule’anga faka-Tu’i ‘o Tonga ni ‘i he ‘ikai ke hange ko e ngaahi pule’anga temokalati, mo pehe ‘e ‘ikai lava ‘o fai ‘i Tonga ‘a e ngaahi me’a ko ia kuo u toki lave ki ai, ta ko e kuo’osi kamata ‘ene hoko ‘ana ‘i Tonga ni. Ta, na’e ‘uhinga pe ‘eku munoa ‘aku ko ‘eku ta’e’ilo.

Kainga, ‘oku ou kole fakamolemole atu he ma’uloloa ‘a e fakafotunga ni kae tuku mai keu fakamatala ‘o pehe ni:

Tukuhau Vahenga: ‘I he 1986 ne paasi ai ‘e he Fale Alea ‘a e lao ‘o ne holoki ‘a e tukuhau vahenga ‘a e kau ma’u’anga ‘o e fonua ni mei he 40% ki he 10%, pea ne hiki hake ‘a e ngaahi faka’ata taautaha mei he $600 ki he $10,000 (hange ko e kau Minisita - $20,000 faka Minisita pea $10,000 (faka Fale Alea), ‘e to’o ‘a e $1000 kapau ‘oku a’u ki ai ‘a e faka’ata kae toe ‘a e $20,000 pea ko ‘ete tukuhau ko e $2,000. Ko ‘ete tukuhau kimu’a hono paasi ‘o e lao ni ko e $8,000 nai. ‘Oku te tupu’aki ‘a e $6,000, hange tofu pe ha hiki vahenga ia kiate kita 20%. Na’e ‘ikai a’usia ‘e he 90% ‘o e kakai ia ‘a e tu’umalie ni.

Tukuhau Fakatau: Na’e ‘ikai ngata pe ‘i he ‘ikai a’usia ‘e he 90% ‘o e kakai ‘a e tu’umalie ko ia, ka na’e toe holoki ‘a honau vahenga pe ma’u’anga pa’anga ‘o kinautolu ‘aki ‘a e 5% koe’uhi ko e lao na’e paasi ‘e he Fale Alea. ‘I he taimi tatau pe ‘i he 1986 ke hilifaki ‘a e tukuhau fakatau ‘i he fakatau fakamovetevete.

Totongi Faifatongia (Allowances): Na’e toe fai mo e tu’utu’uni ‘a e Fakataha Tokoni ke faka’ata mei he tukuhau vahenga ‘a e ngaahi totongi faifatongia kotoa, hange ko e daily allowance ‘a e kau Fale Alea (‘a ia ‘oku lahi ia ‘i he $10,000 ki he tokotaha), totongi fakataha ‘a e ngaahi Komiti mo e ngaahi poate ‘a e Pule’anga (‘a ia ‘oku ‘i he $3,000 ki he tokotaha ‘i he ta’u pea ‘oku ‘ikai hala ha Poate ‘i he kau ai ha Minisita ‘e 2 pe 3 pea Minisita ‘e ni’ihi ‘oku kau he poate ‘e 5 pe 6).

Hikihiki Vahenga ‘a e Fale Alea:

Ta’u Tefito’i Vahenga Tefito’i Vahenga Vahenga Vahenga
Kau Memipa Kehe Hou’eiki Minisita Faka’aho Faka’aho
Kau Memipa Kehe Hou’eiki Minisita

$ $ $ $

1979 1,550 8.00 7.00
1980 1,643 - 14.00 10.00
1981 1,643 - 28.00 21.00
1982 2,200 1,170 28.00 21.00
1983 2,200 1,170 28.00 21.00
1984 4,800 4,800 32.00 28.00
1985 7,000 7,000 38.00 32.00
1986 10,000 10,000 45.00 37.00
1987 10,000 10,000 54.00 44.00
1988 10,000 10,000 54.00 44.00
1989 10,000 10,000 54.00 44.00
1990 12,500 12,500 88.00 55.00
1991 12,500 12,500 88.00 55.00
1992 12,500 12,500 88.00 55.00

Totongi ‘Ovataimi ‘a e Fale Alea: Lolotonga ‘a e ngaue’aki ‘e he Pule’anga mo e toenga ‘o e fonua ‘a e totongi taimi ko e “taimi and half” hange ko ‘eni – kapau ko ‘ete vahe ko e $1.00 ki he Houa ‘e 8 ‘i he taimi maheni, ko ‘ete totongi ‘ovataimi ko e $1.50 ki he houa ‘e taha kotoa pe ‘oku te ngaue ai ‘o laka atu ‘i he houa ‘e 8 ‘i he ‘aho tatau pe. ‘I he 1986, ne ngaue’aki ‘e he Fale Alea ia ‘a e totongi ‘ovataimi ko ‘ete ngaue ‘o laka atu ‘i he houa ‘e 4 ‘i he ‘aho, ko ‘ete totongi ko e totongi ‘o e fo’i ‘aho kakato ‘e 1 ki he fo’i houa ‘ovataimi kotoa pe! Houa ‘e 1 ‘aho ‘e 1.

Vahe lahi ‘a e Fale Alea ‘I he 1986 pe na’e vahe’i ‘i he ‘Esitimeti ‘o e ta’u ko ia ke ngaue’aki ‘e he Fale Alea ‘a e $.77 miliona. Na’e ngaue’aki ‘e he Fale Alea ia ‘a e $2.1 miliona pea ko e ngaue na’a nau fai’aki ‘a e $1.4 miliona ko ia ko ‘enau vahe pe ma’a nautolu ki he ngaahi houa ngaue ‘ovataimi na’e ‘ikai tenau ngaue’i ia ‘enautolu. Na’e kaunga fai tatau pe heni ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai, kau fakafofonga ‘o e kau nopele mo e kau Minisita mo e ongo kovana tukukehe ‘a e Palemia, Tokoni Palemia mo e Minisita ki Muli ‘o e taimi ko ia. Na’e ‘ave ‘eni ki he Fakamaau’anga ke tu’utu’uni ke totongi fakafoki ‘e he ni’ihi ko ‘eni ‘a e ngaahi pa’anga ni, ka na’e pehe ‘e he Fakamaau’anga ia ko e me’a fakaloto Fale Alea pe ‘eni ia pea ‘oku ‘ikai ngofua ke kaunoa atu ki ai ‘a e Fakamaau’anga ia. Ko e Fakamaau’anga ko ia, ko e Fakamaau Lahi, Tu’i mo e Fakataha Tokoni, ‘a e ‘oku memipa ai ‘a e kau Minisita mo e ongo kovana na’a nau kau he vahe ko ‘eni. ‘I he 1987 ne fili ‘e he kakai ‘a e kau fakafofonga fo’ou tupu mei he ngaahi me’a ne hoko pea ‘i he fokotu’u ‘e he kau fakafofonga ko ia ke fai ha fakatonutonu ‘o e me’a na’e hoko he 1986, ne ‘ikai tali ia ‘e he Fale Alea he na’e kei memipa pe foki ai ‘a e kau memipa kehe ko e ‘o e 1986, ‘a e kau Minisita mo e kau nopele, pea na’e tatau pe foki ‘a e ta’elava ke fai ha liliu ki he founga vahe ‘ovataimi, ka na’e lava ‘o ta’ofi ha vahe ta’efai ha ngaue ‘ovataimi.

Fakamole Special Warrant ‘a e Pule’anga ‘I he ta’u kotoa pe ‘oku ‘ikai fai ‘a e Pule’anga ia ki he ‘Esitimeti ‘oku tu’utu’uni ‘e he Fale alea, ‘oku ‘ova ma’u pe ‘enau fakamole ‘anautolu he me’a ‘oku fakangofua, a’u pe ki he 30%. ‘I he 1986 na’e fakangofua ‘a e $26 miliona; ngaue’aki ‘e he Pule’anga ia ‘a e $33 miliona. Ne ta’ofi ‘eni he 1988 hili ha feinga ‘a e kau fakafofonga ka ‘i he 1992 kuo toe kamata ke hoko atu ‘a e fa’ifa’iteliha ‘a e Pule’anga, ‘o a’u pe ki he fakahoko ‘a e ngaahi ngaue mo e fakatau fakamo’ua – ‘a e ‘oku tapui fakapatonu ‘e he Konisitutone ke ‘oua ‘e fai.

‘Akauni Lalo Laine: Na’e toki fakaha ‘e he ‘Aotita ‘i he 1991 ‘oku ‘i ai ‘a e $35 miliona ‘oku hu mai pea toe hu atu pe ia ki tu’a mei Fale Pa’anga ‘i he 1990 ta’e’ilo ki ai pe kau ki ai ‘a e Fale Alea. ‘Oku tapui mahino ‘eni ‘e he Konisitutone. ‘Oku a’u ki he ‘aho ni ‘oku te’eki pe fakamatala mai ki ai ‘a e Pule’anga ia pe na’e ha’u mei fe pea kuo ‘alu ki fe. ‘I he ta’u ni ne fakaha ‘e he ‘Aotita na’e ‘i ai ‘a e $30 miliona na’e fehu’aki pehe pe he 1991. ‘Oku tau pehe nai ko e fiha ‘e fehu’aki pehe ni ‘i he ta’u ni?

9. Paasipooti: Kainga, kuo mou mea’i e ngaahi me’a fekau’aki mo e me’a ni. Na’e ta’efaka-Konisitutone ‘a e fakatau paasipooti na’e fai pea na’e fakapulipuli’i pe ‘a e fakatau ia ko ia pea ‘ikai ‘ilo ‘a Fale Alea ia ki he hu’u mo e ngaue’aki ‘o e pa’anga ko ia mei he 1983 ki he 1988. Pea ‘i hono ‘ilo ‘a e fo’i me’a ni, pea telia na’a mo’ua ‘a e Pule’anga , na’e liliu leva ‘a e Konisitutone ke fakalao’i ‘a e me’a ta’efakalao na’e hoko.

10. Pa’anga paasipooti TPPP: ‘I he 1982 ne lisi ai ‘e he Kautaha na’e fakamo’oni hingoa ki ai ‘a e Siaina ko George Cheng ‘a e motu ko Fonualei ‘i Tonga, ko e ‘eka ‘e 1022 ‘aki ‘a e totongi ko e $1022 ki he ta’u ‘i he ta’u ‘e 20. ‘I he ta’u tatau pe na’e paasi ai ‘e he Fale Alea ‘a e lao ke ngofua ke ‘oatu ‘e he Minisita Polisi ‘a e paasipooti malu’i Tonga ki ha muli kuo lesisita ha’ane lisi pe sub-lisi ‘i Tonga ni. Na’e fakataumu’a pe ‘a e lao ni ke fai ‘a e sub-lisi ‘a e kau muli ‘i he motu ko Fonualei koe’uhi he’ikai tenau omai kinautolu ki Tonga ni pea ‘oku ‘ikai ‘aonga ‘a e motu ia ki Tonga ni koe’uhi ko ‘ene maka ‘ata’ata pe. Ko e me’a ia na’e tala ‘e he Pule’anga ki he Fale Alea, pea ‘e ma’u ‘e he Pule’anga ‘a e US$10,000 ki he paasipooti ‘e 1. Na’e ‘ikai ‘ilo ‘e he Fale Alea ‘a e kaunga ‘a George Chen ki he me’a ni pea na’e ‘ikai tenau ‘ilo ‘enautolu pe ha taha ‘o e kakai ‘o Tonga ni tukukehe ‘a e Minisita ki Muli, ‘a ai na’e Minisita Fonua Le’ole’o he taimi ko ia pea mo e Minisita Polisi, ‘a ia na’e tuku ki ai kene fakapapau’i ‘a e ngaahi sub-lisi ko ia pea toki ‘oatu ha paasipooti ki ha muli, ‘a e lahi ‘o e pa’anga na’e totongi ki ha fo’i sub-lisi ‘e 1. Ta ko e koe fo’i sub-lisi ‘e 1 ‘oku sikuea fute ‘e 1,650 ‘oku US$25,000 ma’u ‘e he Pule’anga ‘a e 10,000 ni kae ma’u ‘e he kautaha ‘a e $13,000. Kainga ‘i he’ene a’u mai ki he ta’u kuo’osi kuo 8,000 nai ‘a e paasipooti kuo fakatau pea ‘oku kei fai pe fakatau ‘o a’u mai ki he taimi ni. Te mou lava ‘o fakafuofua ‘a e lahi ‘o e pa’anga kuo ma’u ‘e he kautaha ni mei he koloa ko ‘eni ‘a Tonga ni mei he fika kuo faifai pea toki fakaha ‘e he Pule’anga ko hono ‘inasi ia mei he fakatau paasipooti. ‘I he’ene a’u mai ki he ta’u ni, kuo a’u ‘etau pa’anga kuo ma’u ki he $33 miliona – pea ‘uta ange a ki he pa’anga kuo ma’u ‘e he kautaha ko ‘eni. Ko e me’a ‘oku faka’ulia ko e ‘ikai lesisita ‘e he Minisita Fonua ia ha sub-lisi ‘e 1 hange ko e tu’utu’uni ‘a e Konisitutone pea ‘ikai muimui ‘a e Minisita Polisi ia ki he lao – kae ‘oua tene ‘oatu ha sub-lisi kuo lesisita ‘e he Minisita Fonua. Na’e fai ‘a e feinga ke faka’ilo faka-Fale Alea ‘a e Minisita Polisi ‘i he ta’u kuo’osi mo ‘ene mama’o pe ‘ana mei Fale Alea ‘o a’u ki he tapuni ‘a e Fale Alea pea na’e toe pehe pe he ta’u ni, neongo ‘a e fakaha ‘e he Palemia ‘e foki mai pe ki Fale Alea kimu’a he tapuni.

11. Fakapulipuli ‘a e Ngaahi Kautaha. ‘I he 1984 ne fa’u ai ‘e he Fakataha Tokoni ha lao kene tapui ha fakaha ‘e he Fai Lesisita ‘o e Ngaahi Kautaha ha me’a ‘e taha fekau’aki mo ha kautaha ta’eloto ki ai ‘a e kautaha ko ia tukukehe ‘o ka tu’utu’uni ‘e he Fakamaau’anga. Koe’uhi ko e lao ni ‘oku ‘ikai lava ke ‘ilo pe ko hai ‘oku ne ma’u ‘a e kautaha ‘oku ne lisi ‘a Fonualei pe ko e kautaha ‘oku ne ma’u ‘a e Royal Beer ‘a Tonga ni.

12. Fakamana’i ‘o e kau Nopele. ‘I he Fale Alea makehe ‘o e 1991 na’e fai ‘i Fepueli 1991, na’e paasi ai ‘e he Fale Alea ‘a e lao ‘o ne fakatonutonu ‘a e Konisitutone ‘o pehe ni: ka fai ha tangi mei he fakamaau’anga lahi pe fakamaau’anga fonua kuopau ke fai ia ki he Fakamaau’anga Tangi, ‘a ia ‘oku fakamaau ai ‘a e kau fakamaau papalangi mataotao ‘e toko 3. Ka kapau ko ha tangi mei he fakamaau’anga fonua pea ko e tangi ko ia koe’uhi ko ha fakatonutonu ‘i he hingoa pe ko e tofi’a ‘o ha nopele pe ‘eiki ma’utofi’a, kuopau ke fai ia ki he Tu’i mo e Fakataha Tokoni. Kainga, ‘i he’eku lave’i mo e tui ma’ulalo, ‘oku faka-e-haua ‘e he lao ni ‘a e totonu mo e tau’ataina ‘a e kau ma’u tofi’a heni. ‘Oku ‘ikai ha ‘uhinga fakalao pe fakakonisenisi ke pehe ai ‘e totonu ange ‘a e tu’utu’uni ‘a e kau papalangi mataotao. ‘Ikai ko ia pe ka ‘oku maumau’i ‘e he lao ni ‘a e lao koula ‘o e “rule of law” ‘oku pehe “no one shall be a judge in his own case” – ‘e ‘ikai fakamaau’i ‘e ha taha ha me’a na’a ne fakahoko pe ‘e ia, pea ‘oku tuhu’i pau ‘eni ‘e he kupu 94 ‘o e Konisitutone – ‘e ‘ikai ngofua ke fakamaau’i ‘e ha fakamaau ha tangi ‘oku fai mei ha tu’utu’uni na’ane fai. Ko ‘eku ‘uhinga, ko e Tu’i pe na’a ne fai ‘a e fakanofo pea ko ia pe ‘eni ‘oku fai atu ki ai ‘a e tangi ‘o pehe kuo hala ‘a e fakanofo na’a ne fai ‘o fakatatau ki he lao ‘o e fakahokohoko ‘ea ‘oku ha he Konisitutone. ‘Oku tau pehe ‘e tau’ataina fefe ‘a e Tu’i he’ene fakakaukau’i fakalao ‘a e tangi fakatatau ki he ngaahi mo’oni ‘oku taukave’i atu.

Kainga, ‘oku ou kole fakamolemole atu, ‘e ‘ikai teu lava, ‘i he taimi tukupau kuo vahe’i keu lea ai, ‘o fakamatala’i faka-me’a lalahi atu ai ‘a e ngaahi me’a hono kotoa ‘oku makatu’unga ai ‘a e uesia ‘a e fakakaukau ‘a e motu’a ni ‘o tupunga ai ‘a e poupou ‘oku ou fai ki he Konivesio ni mo hono ngaahi taumu’a. Kuo mou mea’i ‘a e taki laumano kehe ‘oku ma’u ‘e he kau Minisita ‘i he’enau folau ki muli. Ko e ta’u ‘eni ‘e ono mo ‘emau ‘eke ‘enau folau ki muli. Ko e ta’u ‘eni ‘e ono mo ‘emau ‘eke mo ‘enau ta’etalamai pe ko e fiha ‘oku nau ma’u he ta’u taki taha – nau pehe tokua ko e me’a taautaha ia pea ‘oku tapu he lao Fale Alea ke ‘eke ia ‘e taha. Ko e me’a faka’ulia ‘a e ta’ofi ‘a e kakai mei he’enau fie’ilo pe ko e fiha ‘a ‘enau pa’anga tukuhau ‘oku kai ‘e he kau Minisita. ‘Ange’ange ia he ‘ulu ‘o e ngaahi potungaue mo e ngaahi poate, ‘ikai ngata he’enau folau ki muli kae ‘a’ahi tauhele mai ki Tonga ni, mo e toe ‘ai ‘e he Pule’anga ia ‘enau takitaha fu’u me’alele fo’ou pea fakapisinisi mo ngaohi mo tauhi ta’etotongi kene ngaue’aki ‘i ‘api mo ‘ofisi mo fe fua a’u ki he Tokonaki mo e Sapate. Pea katau ka lau ki he Poate Telefoni mo e ngaahi fu’u mo’ua ai, Kautaha Vakapuna Royal Tongan Airline mo ‘ene mole $2 miliona ‘i he ta’u, Poate Ngaahi Koloa mo hono ngaahi fu’u mo’ua, Poate ‘Uhila mo ‘ene ngaahi fu’u totongi makehe fakamahina, Pangike Fakalakalaka mo e ngaahi fu’u mo’ua, kau atu ai ‘a e to hina mo e fakaehaua kuo fai ‘e he kau uta hina ki he kau ngoue mo e totongi ‘e he Pule’anga ‘a e mole ‘a e kautaha uta hina, filifilimanako pe fakafamili ‘a e fili lakanga he ngaue fakapule’anga, …etc, etc.

Kainga, tetau po’ulia mo ‘ahoia katau ka nofo ke fakalau. Ka ‘oku ou kole pe keu fakaha atu ‘a e louhi’i mohuku na’e fasi ai ‘a e tu’a ‘o e Kameli ni. Ko e tohi vouti ‘a e Fale Alea. Na’e tupunga ‘a e hoko ‘a e ngaahi me’a ko ia ‘i he 1986 ‘i Fale Alea koe’uhi na’e ‘ikai fe’ilongaki ‘a e kau memipa ki he’enau takitaha vahe na’e ma’u, pea na’e mei ‘ilo ia mei hano vakai’i ‘e ha taha ‘a ‘enau tohi vouti. ‘I he 1991 na’e feinga ‘a e kau memipa kenau sio ‘i he tohi vouti he nenau sio tonu he tohi order ‘i he ngaahi order penisini fakavalevale na’e ‘asi ai, nenau sio tonu he ngaahi virement lahi mo ta’emahino, ka na’e tapui ia ‘e he Sea ‘o e Fale Alea. Na’e toe fai ‘a e feinga ‘i he ta’u ni pea na’e ‘ikai toe ha founga hono ngaue’aki ‘e he kau fakafofonga, fakalao, mo e ‘ikai pe. Ko e founga ta’efakalao pe ‘oku toe ke ngaue’aki, kae toki lava ketau sio ki he anga hono fakamoleki ‘e he Sea ‘o e Fale Alea ‘a e Pa’anga ‘e $1.2 miliona ‘a e Fale Alea ‘oku ne fakamoleki ‘i he ta’u kotoa talu mei he 1990. Ko e founga ta’efakalao ‘oku ou ‘uhinga ki ai ko e hae fale pe hu fakamalohi pe fakamana’i ‘a e Sea ke ‘omai ‘a e tohi. Kainga, ki he motu’a ni, ‘oku hange ‘a e tohi vouti ko ha tohi fakamo’oni ‘o e tau’ataina, he ‘oku ha ‘i he tohi ko ia ‘a e hingoa ‘o e tokotaha pea mo e lahi ‘o e pa’anga kuo ne ma’u totonu, pe ma’u ta’etotonu, mei he kakai ‘o e fonua pea ‘oku ‘ikai lava ‘a e lao ke a’u atu ki he tokotaha ko ia ke tautea ‘i he’ene ma’u ta’etotonu ko ia. ‘Oku ou tui au kuo ‘i ai ‘a e faihia kuo fai. ‘I he’eku fakakaukau ‘oku ‘ikai toe kehekehe ‘a e tokotaha ko ia pe ni’ihi ko ia mei he kakai ‘oku tautea ‘i he fakamaau’anga pea ‘ave ‘o ngaue popula pea fakamavahe mei he sosaieti. Kae hili ko ia ‘oku kei nofo pe ‘a e ni’ihi ko ‘eni ia mo kitautolu, ‘oku nau kei ma’u pe ‘a e ngaahi monu’ia ‘o e kakai failelei, pea ko e me’a ‘oku mamafa taha, ko ‘enau kei fa’u lao mai pe ma’atautolu mo tu’utu’uni mai pe ma’a tautolu, mo tautea ‘e kinautolu ‘a kitautolu ‘i ha’atau maumau lao ‘atautolu.

‘I he’eku sio fakaeau ‘oku ‘ikai ke ‘aonga pe ngaue ‘a e Konisitutone ia ‘o Tonga ni. He kapau na’e ngaue, na’e ‘ikai ke hoko ‘a e ngaahi me’a kuotau lave ki ai ‘i ‘olunga, pea kapau na’e ngaue ‘a e Konisitutone, pea kei hoko pe ‘a e ngaahi me’a ko ia, ‘e lava pe ‘o fakatonutonu mo fakalelei’i fakalao ‘a e ngaahi me’a ko ia. ‘Oku tupunga ‘eni mei he fo’i me’a pe ‘e taha: ko e pule’i ‘e he Tu’i ‘a e kau nopele ‘i Fale Alea mo ‘ene kau Minisita ‘a ia kuo ne fakanofo ‘o tupunga ai ‘a ‘ene ma’u ‘a e tokolahi pe ko e majority ‘o e kau memipa ‘o Fale Alea pea ‘i he’ene pehe ‘oku ne ma’u leva e mafai ma’olunga taha ‘i he Pule’anga ni. Teu ki’i fakamatala nounou.

Ko e mafai pe ‘e taha ‘oku malohi ai ‘a e Tu’i ‘i he Fale Alea: ko e mafai ke ‘oua tene tali pe fakamo’oni huafa ki ha lao kuo paasi ‘e he Fale Alea. ‘I he toenga ‘o e ngaahi mafai, ki he pa’anga, fa’u ‘o e lao, mo e ngaahi ngaue ke fai ‘i he fonua, kuopau ke fakangofua ia ‘e he Fale Alea, koe’uhi ko e Fale Alea ‘oku ne tu’utu’uni ‘a hono vahevahe faka-Konisitutone – ko ha pule’anga ‘oku pule’i ‘e he Tu’i ‘a ia ‘oku pule’i ‘e ha Konisitutone – ‘i hono ‘ai mahino mo faingofua, ko ha pule’anga ‘oku pule’i ‘e ha Konisitutone ‘a hono Tu’i. Ko ha Pule’anga ‘oku tu’utu’uni ‘a hono konisitutone ke fai pau ki ai ‘a e Tu’i.

‘I he Konisitutone ‘a Tonga ni ‘oku tu’utu’uni ai ‘e he kupu 34 ‘a e Tu’i kene fai ‘a e fuakava ko ‘eni:

“‘E fai ‘a e fuakava ni ‘e kinautolu kotoa pe ‘e hoko ki he Kalauni. “‘Oku ou fuakava ‘i he ‘ao ‘o e ‘Otua Mafimafi ke tauhi haohaoa ‘a e Konisitutone ‘o Tonga pea ke fai ‘eku pule ‘o fakatatau mo e ngaahi lao ‘o ia”.

‘I he kupu 17 ‘oku toe tu’utu’uni ai ‘a e Konisitutone ki he Tu’i ‘o pehe:

“‘E fai ‘e he Tu’i ‘ene pule koe’uhi ko hono kakai kotoa pe ‘e ‘ikai fai ko e me’a ke koloa’ia pe lelei’ia ha tokotaha pe famili ‘e taha pe ha fa’ahinga ‘e taha ta’efilifilimanako ka koe’uhi ke lelei mo monu’ia ‘a e kakai kotoa pe ‘o hono Pule’anga.”

Ka ‘i he pule’i pe feinga ke pule’i ‘a ‘ene kau Minisita kuo ne fakanofo pea mo e kau nopele ‘o e Fale Alea ‘oku ne fai hala leva mei he tu’utu’uni ‘a e Konisitutone. ‘Oku fai hala leva ‘a e tokolahi ‘o e kau memipa ‘o Fale Alea ‘a ia kuo tu’utu’uni ‘ehe kupu 83 ‘o e Konisitutone kenau fuakava ‘o pehe ni:

“‘E fai ‘a e fuakava ni ‘e he hou’eiki ‘o e Fakataha Tokoni: “‘Oku ou fuakava ni ‘i he ‘ao ‘o e ‘Otua teu talangofua mo’oni ki he ‘Ene ‘Afio ko Taufa’ahau Tupou IV ko e Tu’i totonu ‘o Tonga pea teu tauhi ma’oni’oni mo haohaoa ‘a e Konisitutone ‘o e Pule’anga ‘o Tonga pea teu tokoni ki he ngata’anga ‘o ‘eku poto ‘i he ngaahi me’a kotoa pe ‘e kau ki he Fakataha Tokoni.” ‘E fai ‘a e fuakava ni ‘e he kau Minisitaa: “‘Oku ou fuakava ni ‘i he ‘ao ‘o e ‘Otua teu fai talangofua mo’oni ki he ‘Ene ‘Afio ko Taufa’ahau Tupou IV ko e Tu’i totonu ‘o Tonga pea teu tauhi ma’oni’oni mo haohaoa ‘a e Konisitutone ‘o e Pule’anga ‘o Tonga pea fai ‘a e ngaue ‘i he’eku potungaue ki he ngata’anga ‘o ‘eku mafai koe’uhi ke lelei ‘a e Tu’i mo e Pule’anga ni.” ‘E fai ‘a e fuakava ni ‘i he ‘ao ‘o e ‘Otua teu talangofua mo’oni ki he ‘Ene ‘Afio ko Taufa’ahau Tupou IV ko e Tu’i Totonu ‘o Tonga pea teu tauhi ma’oni’oni mo haohaoa ‘a e Konisitutone ‘o e Pule’anga ‘o Tonga, pea faitotonu mo ma’oni’oni ‘a e lakanga mo e ngaue ‘o e Fale Alea.” ‘E tohi ‘e he Fakataha Tokoni honau hingoa ki he tohi fuakava mo lau ia ‘i he ‘ao ‘o e Tu’i. ‘E tohi ‘e he kau Minisita honau hingoa ki he tohi fuakava mo lau ia ‘i he ‘ao ‘o e Tu’i. ‘E tohi ‘e he houe’iki nopele pea mo e kau fakafofonga ‘o e kakai honau hingoa ki he tohi fuakava mo lau ia ‘i he ‘ao ‘o e Fakataha Alea.

‘I he’ene pehe ‘oku hoko ‘a e ma’u mafai lahi taha ‘o e fonua ko e muna, kae hoko ‘a e Tu’i ia ko e Tu’i ‘o e Fale Alea - fakaleveleva, ‘o ‘ikai toe kehe meia Siaosi Tupou I kimu’a ‘i he’ene foaki ‘a e Konisitutone ‘i he 1875.

Kainga kapau ‘oku hala ‘a ‘eku lau pea ko e mo’oni ‘oku ‘ikai pule’i ‘e he Tu’i ‘a e kau Minisita mo e kau nopele ‘i Fale Alea, pea ta ko e ngaahi kovi ni ko e ngaue ‘ata’ata pe ia ‘a e kau Minisita mo e kau nopele ‘i Fale Alea. Pea kapau ko ia pea ta ‘oku ta’e’aonga ‘a e tu’utu’uni ‘o e kupu 51 ‘o e Konisitutone ‘a ia ‘oku ne pehe ‘oku mafai ‘a e Tu’i kene fakahifo ha Minisita ha taimi pe, he kapau kuo ne ngaue’aki ‘a e mafai ko ‘eni, kuo ne ‘osi ‘omai leva ha kau Minisita fo’ou ki Fale Alea pea ‘i he’enau kau mo e kau fakafofonga ‘o e kakai, ‘e lava leva ‘o fai ha fakatonutonu mo fakalelei’i ‘a e ngaahi palopalema kuo hoko, ‘i he founga melino mo fakalao.

Ka ‘e tu’o fiha nai ha’atau tangi mo ‘etau feinga ke ngaue’aki ‘a e kupu 8 ‘o e Konisitutone – ‘a ‘etau totonu ketau tohi tangi ki he Tu’i ki ha me’a ‘oku ha mai ‘oku totonu ketau tohi tangi ki he Tu’i ki ha me’a ‘oku ha mai ‘oku totonu ketau tangi ai kiate ia. Na’atau tangi ‘i he hilifaki mai ‘a e tukuhau fakatau na’e ‘ikai tali, na’atau tangi ‘i he toe vahe atu hotau momo’i kelekele ‘e he kau Siaina mo e kau muli ‘e toko 426 na’e liliu kakai ta’efakalao pea toki fakalao’i he fa’u mai ‘a e lao ke fakamanavahee’i ‘aki ‘a e kau nopele ‘aki ‘a e fekau ke fai ‘enau hopo hingoa mo kelekele ki he Fakataha Tokoni.

‘I hono faka’osi ‘o e fakahoha’a ni kainga, hili hono ta’etali ‘e he Fale Alea ke sio e kau fakafofonga ‘i he tohi vouti ‘a e Fale Alea, na’e fokotu’u leva ‘e he kau fakafofonga ki he Hou’eiki Fale Alea ke liliu ‘a e Konisitutone ke fili ‘e he kakai ‘a e kotoa ‘o e kau memipa ‘o Fale Alea pea ke toki fili ‘e he Tu’i ‘a ‘ene kau Minisita mei he kau memipa ko ia ‘i he hili ‘o e fili Fale Alea kotoa pe. ‘I hono fakalea ‘e taha ke pule’anga faka-Tu’i fakatemokalati ‘a e fonua ni koe’uhi ko e ngaahi faingata’a’ia ni. Hange kuo mou mea’i, na’e ‘ikai tali ‘e he Hou’eiki ‘a e fokotu’u, ka na’e mahino mai ‘i he me’a ‘a e nopele ‘e taha, kapau ‘e loto ‘a e kakai ‘o e fonua ke fai ha liliu pehe, pea ‘e lava leva ke tali ‘e he Hou’eiki ‘a e liliu ko ia. Na’e fakaha pea tala leva ‘e he kau fakafofonga ‘o pehe, ko e fili ka hoko mai, ‘e fokotu’u ‘e he kau fakafofonga ko ‘eni ki he kakai ‘o pehe kapau ‘oku loto ‘a e kakai ki he liliu ko ‘eni na’e fokotu’u pea kenau fili ‘a e kakai ki he liliu ko ‘eni na’e fokotu’u, pea kenau fili ‘i he kau fakafofonga tenau tu’uaki ‘a e liliu ko ia ‘i he teu fili Fale Alea, pea kapau ‘e ‘ikai loto ‘a e kakai ki he liliu pea kenau fili ‘i ha kau kanititeiti kehe.

‘I he te’eki ‘osi ha mahina mei he fakaha ko ia, kuo ui ‘e he Hou’eiki Minisita ia ‘a e kau Taki Lotu ‘o e ngaahi Siasi kotoa ‘o Tonga ni ‘o fokotu’u ange kenau fokotu’utu’u ha’anau fa’ahi temokalati fakakalisitiane pea kenau fili ha’anau kau kanititeiti ‘e toko 9 kenau fe’auhi ‘i he fili Fale Alea ka hoko. Na’e matu’aki mahino ko e taumu’a ke fili ‘a e kakai ‘i he toko 9 ko ia kae li’aki ‘a e kau fakafofonga na’anau fiema’u ‘a e liliu pea ke fakangalingali ki he kakai ko e toko 9 fo’ou tenau feinga’i ‘a e ngaahi taumu’a fakatemokalati ‘a e ia na’e ‘osi taukave’i ‘e he kau fakafofonga ko e. Neongo pe ko e ha hono mo’oni pea neongo pe ko e ha ‘a e me’a ‘e hoko he fili, ‘oku ou fiefia au ‘oku ‘i ai ‘a e tokanga ‘a e Hou’eiki ki he hoha’a ko ‘eni ‘a e kakai ke liliu ‘a e fonua ni ke fakatemokalati. Pea ‘i he’ene pehe, ‘oku ‘i ai ‘a e fakatu’amelie kapau ‘e fili mo fakaha ‘e he kakai ‘oku nau loto ki he Pule’anga Faka-Tu’i fakatemokalati ‘oku ‘i ai ‘a e ‘amanaki lelei ‘e vave ni mai pe ha’atau ma’u ha Konisitutone tetau toki polepole mo’oni ai.

Leveleva e malanga kae tau atu
Malo.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by