Human Rights & Democracy Movement

KO E FA’AHINGA FAINGATA’A ‘OKU FEHANGAHANGAI MO E PULE’ANGA ‘I HE ‘AHO NI
(fai ‘e Na’a Fiefia)

I. KO E HA ‘A E PULE’ANGA?

Ko e Pule’anga ko e Fakataha’anga pe Kautaha Fakafonua kuo fokotu’u ‘ehe Konisitutone pea mo e lao, ke fakahoko mo tokanga’i ‘a e ngaahi fatongia ma’ae kakai ‘o e fonua. ‘Oku ‘iloa ‘a e fakataha’anga ko ‘eni ko e Kapineti pea ko ‘enau ngaue ‘oku fakahaa’i ia ‘i he Konisitutone pea mo e lao.

Ko e konga ‘uluaki ‘o e ngaahi vahevahe lalahi ‘o e Konisitutone ‘o Tonga ko e fakaha ‘o e ngaahi totonu mo e tau’ataina ‘oku ‘oange ki he kakai ‘o Tonga. ‘Oku ‘i ai leva ‘a e ‘amanaki ‘a e kakai ke hanga ‘e he Fakataha’anga ko ‘eni (Pule’anga) ‘o malu’i kinautolu mei he ngaahi tau’ataina ko ‘eni kuo fakaha ‘e he Konisitutone.

‘Oku lahi ‘aupito ‘a e ngaahi founga fokotu’utu’u Pule’anga, pea ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha founga ia ‘e haohaoa, ka ko e founga ‘oku lahi taha hono taukave’i ko e founga pule fakatemokalati pe ko e pule ‘a e tokolahi ‘o ‘ikai ko e pule ‘a e tokotaha pe ko e tokosi’i.
Ko e founga pule’anga na’e lahi taha hono ngaue’aki ‘i he kuohili ko e pule ‘a e tokotaha pea ‘iloa ko e Tu’i pe ko e ‘Emipola pe ko e Mikato pe ko e Sa pea tukufakaholo honau mafai pea mo ‘enau pule. Ko e founga maheni ‘i he fokotu’utu’u ko ‘eni na’e hoko pe ko e lao ‘a ‘ene fakakaukau mo ‘ene tu’utu’uni, pea na’e ‘ikai ngofua ke fai ha launga pe tohitangi mei he kakai ki he’ene ngaahi tu’utu’uni. Na’e ui ‘a e fa’ahinga Pule’anga ko ‘eni ko e:

(i) Pule’anga Fakatu’i fakaleveleva (Absolute Monarchy), pea na’e tokoni foki ‘a e ngaahi tui fakalotu ‘a e kakai ia ki hono faka’ai’ai ‘o e fa’ahinga Pule’anga ko ‘eni, he na’a nau tui ko honau taki ko e ‘Otua pea fakanofo ‘e he ‘Otua, pea ‘i he’ene pehe na’e lau ia ko e hia mo e angahala ka talangata’a kiate ia.

Ko e Tu’i ‘iloa taha ‘i ‘Ingilahi ‘i he fa’ahinga Pule’anga ko ‘eni ko Tu’i Sione (King John). Na’e fu’u siokita ‘aupito pea ta’e’ofa ‘i he kakai. Na’e hoko ai foki ‘a e angatu’u ‘a e kakai pea ‘i he 1215 na’e loto ai ‘a Tu’i Sione ke fai ‘a e loto ‘o e kakai ‘a ia na’e fakahaa’i he (Magna Carta – Great Charter). Ko e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi mo’oni ki he Pule’anga ‘i he “Saata Lahi” ko ‘eni, na’e hoko ia ko e makatuliki ‘o e tau’ataina ki he ngaahi fonua lea faka-Pilitania ‘o mamani.

(ii) Pule’anga Fakatu’i Fakangatangata (Limited Monarchy). Na’e ngaue’aki leva ‘e he ha’a Tu’i ‘o ‘Ingilani ‘a e fekumi ki he fale’i honau kau fale’i (‘a ia ko e kau fakafofonga ‘o e kakai). Ko e kosilio ko ‘eni ‘o e kau fale’i na’e hoko ko e Fale Alea. Pea hoko mai ki he kuonga ia kuo tali ke toki ma’u ‘a e ngofua ‘a e Fale Alea pea toki ‘eke ha tukuhau fo’ou, pea pehe mo e mafai ki he Fale Alea ke launga ki he Tu’i felave’i mo e ngaahi me’a lalahi mo mahu’inga fekau’aki mo e kakai pea hokohoko mai ai pe ‘a e ngaahi liliu ‘o a’u ki he tu’unga kuo ‘i he Fale Alea ‘a e ngaahi mafai kotoa pea fakaongooongo ‘a e Tu’i ki ai.

Na’e hoko leva ‘a e Fale Alea ko e pule ia ‘o ‘Ingilani, ka ko e Fale Alea na’e fakafofonga’i pe ‘e he kau tu’umalie (kau noplee, kau taki lotu, kau pisinisi) kae ‘ikai ke kau ai ‘a e kau masiva. Pea neongo na’e pule faka-Tu’i faka-Fale Alea ‘a ‘Ingilani, ka ko e kau Fale Alea ko e kau tu’umalie pe. Ko e fa’ahinga Pule’anga ko ‘eni na’e ui ko e (iii) Pule’anga ‘o e kau tu’umalie (Aristocracy).

(v) Ko e founga pule fakatemokalati (Democracy) ko e founga pule ia ‘oku lahi taha hono ngaue’aki ‘i he ngaahi fonua tui faka-Kalisitiane, pea ko e founga ni ‘oku ngaue’aki ‘i he ngaahi ‘aho ni, hili ‘a e ngaahi liliu na’e fai ki he ngaahi founga pule kehekehe na’e fai ‘i he kuohili. Ko e ‘uhinga ‘o e lea temokalati ko e pule ‘a e tokolahi, pea fakamatala mahino mo ‘iloa ‘a e Palesiteni fuoloa ‘o ‘Amelika ko ‘Epalahame Lingikoni – “Ko e Pule’anga ‘o e kakai ma’ae kakai, ‘e he kakai”. ‘Oku mahino lelei ‘aupito ‘a e me’a mahu’inga taha ‘i he Pule’anga faka-Temokalati, ko e kakai, pea ‘oku ‘uhinga ia ke kau ‘a e kakai ‘i he fili ‘o e kau taki ‘o e Pule’anga pea mo fa’u ‘o e ngaahi lao mo e ngaahi tu’utu’uni ‘o e fonua.

‘I he lolotonga ni ‘i mamani ‘i he ngaahi fonua pule fakatemokalati ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fonua Pule’anga fakatemokalati ‘oku pule Faka-Tu’i faka-konisitutone ‘o hange ko Pilitania, Sueteni mo Holani; mo e ngaahi fonua Pule’anga fakatemokalati ‘oku pule faka-Palesiteni ‘o hange ko ‘Amelika, Falanise pea mo Vanuatu mo Fisi ‘i he Pasifiki; pea ‘i ai foki mo e ngaahi fonua fakatemokalati ‘oku pule faka-Palemia ‘o hange ko ‘Aositelelia mo Nu’usila.

Neongo ‘a e kehekehe ‘o e ngaahi hingoa ‘oku ngaue’aki ki he kau taki, pea ‘i ai mo e ngaahi faikehekehe ‘i he vahevahe ‘o e mafai, ka ko e me’a pe ‘e taha ‘oku nau tatau ai, ko e mafai lahi taha ‘oku ‘i he Fale Alea ‘a ia ‘oku fili ‘e he kakai hono kau memipa pea mo e kau taki ‘o e Pule’anga.

II. KO E PULE’ANGA TONGA

Ko e anga pe founga ‘o e Pule’anga na’e fokotu’u ia ‘e he Konisitutone ‘o e 1875 ki he ngaahi va’a ‘e tolu:

(i) Ko e Tu’i, Fakataha Tokoni, mo e Kapineti

(ii) Ko e Fale Alea mo e

(iii) Ko e Fakamaau’anga.

‘Oku mahino ‘i he fakamatala ‘a e kau fakatotolo mo e kau ako ki he hisitolia ‘o Tonga mo e Konisitutone (Latukefu, Rutherford, Powles) na’e muimui ‘a e Tu’i mo Misa Peika ‘i hono fokotu’utu’u ‘o e Konisitutone ki he Konisitutone ‘a Hawaii 1852, pea pehe foki ki he ngaahi fokotu’utu’u Pule’anga faka-Pilitania ‘oku ‘iloa ko e “faka-Uesiminisita” (Westminister). ‘Aia ‘oku hange pe ko ‘Amelika mo e ngaahi fonua pule fakatemokalati ‘oku ‘iai ‘a e ngaahi va’a ngaue ‘e tolu ‘o e Pule’anga ko e:

(i) Va’a ‘oku ‘i ai ‘a e mafai ke fakahoko mo fakalele ‘a e ngaahi ngaue ‘a e Pule’anga. (EXECUTIVE)
(ii) Ko e Va’a ‘oku ‘i ai ‘a e mafai ke fa’u ‘a e lao mo e ngaahi tu’utu’uni. (LEGISLATIVE)
(iii) Ko e Va’a ‘oku ‘i ai ‘a e mafai ke fakamaau’i totonu ‘a e kakai fakatatau ki he lao. (JUDICIAL)

(i) Ko e Va’a ‘oku tuku ki ai ‘e he Konisitutone ‘a e mafai ke fakahoko mo fakalele ‘a e Pule’anga Tonga, Ko e Tu’i, fakataha Tokoni, mo e Kapineti

(a) Ko e Tu’i: Ko e Tu’i ‘oku ne pule’i ‘a e fonua, pea ko e lao kotoa pe kuo tali ‘i he Fale Alea, he’ikai hoko ko e lao kapau he’ikai mokoi ki ai hono finangalo pea ‘ikai ke fakamo’oni huafa ki ai.

Ko e ngaahi mafai ‘o e Tu’i:
- Ke fili pea mo fakahifo ‘a e Palemia mo e kau Minisita. (Kupu 51)
- Ke ui pe veteki ‘a e Fale Alea ‘i ha taimi ‘oku ne finangalo ki ai. (Kupu 38 mo e 77)
- Ke fili ‘a e Sea ‘o e Fale Alea. (Kupu 61)
- Ke ta’ofi ‘o ‘ikai ke fakamo’oni huafa ki ha lao kuo’osi paasi ‘i he Fale Alea. (Kupu 68)
- Ke fakanofo ‘a e kau Nopele mo e ngaahi hingoa faka’apa’apa pea mo foaki ha ngaahi tofi’a (Kupu 44 & 104)
- Ke fili ‘a e kau memipa ‘o e Fakataha Tokoni pea mo e Fale Alea. (Kupu 50 & 51)
- Ke pule’i ‘a e mali ‘a e fanau mei Fale Lahi. (Kupu 33)
- Mafai (Hapeasi Koapusi) ke ‘ave ha Tohi Fekau ke ‘omai ha taha ‘oku nofo popula, kau sotia, mafai ke fai ha ngaahi talite, mafai ke fokotu’u ha lao faka-kautau. (Kupu 9, 36, 39, 46)

(e) Ko e Fakataha Tokoni:
‘Oku sea ‘a e Tu’i ‘i he Fakataha Tokoni ‘a ia ‘oku kau ki ai ‘a e kau memipa Kapineti ‘a ia na’a ne fili. Ko e fakataha’anga ‘eni ‘oku lahi taha hono mafai, pea ‘oku nau ma’u foki mo e mafai ke fa’u ha ngaahi tu’utu’uni (Ordinances) pea ngaue’aki ia hange ha lao, kae toki ‘ave ki he Fale Alea ‘oku hoko mai ke fakahoko ko e lao ‘i he founga ‘oku lolotonga ngaue’aki. Na’e toki fokotu’u foki ‘i he 1990 ‘a e Fakamaau’anga Tangi (Court of Appeal) mo e kau Fakamaau Lahi ‘e tolu kenau fakamaau’i ‘a e ngaahi tangi kotoa, tukukehe pe ‘a e ngaahi tangi felave’i mo e hou’eiki nopele mo honau ngaahi tofi’a, ‘a ia ‘e kei fai pe ia ‘i he Fakataha Tokoni.

(f) Ko e Kapineti:
Ko e kau memipa ‘o e Kapineti ‘oku fili pea fakanofo ‘e he Tu’i, pea ‘i he ta’u ni, Novema 1992, ko e kau memipa ‘eni ‘a ia ‘oku ‘iloa kinautolu ko e kau Minisita:

Palemia: Paloni Vaea
‘ Oku ne tokanga’i foki mo e Potungaue Ngoue, mo e Vaotata Potungaue Malini, Fale Pulusi, Potungaue Toutai, Potungaue ‘Atita, Potungaue Palani Fakalakalaka, Pule’i ‘a e ngaahi Taulanga.

Tokoni Palemia: Toketa S.L. Kavaliku
‘ Oku ne tokanga’i mo e Minisita Ako, Minisita Ngaue, Minisita Potungaue Fefolau’aki Vakapuna Sivile

Minisita Polisi mo e Ngaahi Pilisone: ‘Akau’ola

Minisita Mo’ui: Toketa Sione Tapa

Minista Ngaue ‘a e Kakai, Fefakatau’aki mo e Ngaahi Ngaue’anga: Tutoatasi: ‘ Oku ne tokanga’i foki mo e ‘Ofisi tali kau ‘a’ahi mei muli ‘a Tonga. Potungaue Fetokoni’aki.

Minisita ngaahi Ngaue ki Muli mo e Malu’i: Pilinisi Kalauni Tupouto’a.

Minisita Pa’anga: Semisi Sesolo Koka.
‘Oku ne tokanga’i foki mo e Potungaue Tute, Potungaue Tukuhau Vahenga, Potungaue Sitetisitika, Positi ‘Ofisi.

‘ Ateni Seniale mo e Minisita Lao: Tevita P. Tupou

Minisita Ta’ema’u Potungaue: Ma’afu Tukui’aulahi.
‘Oku ne tokanga’i ‘a e Potungaue Ngaue.

Minisita Fonua, Savea mo e Ngaahi Koloa Fakaenatula: Toketa S. Ma’afu Tupou.

Kovana Vava’u: Tu’i’afitu.

Kovana Ha’apai: Fakafanua

Ko e Palemia ‘oku ne sea ‘i he Kapineti pea ko e fakataha’anga ia ‘oku ne fakalele ‘a e Pule’anga (ngaahi potungaue) ‘i he’ene ngaue faka’aho, ka ‘oku malava pe ke pule’i ‘e he Tu’i ia, pea ne toki tuku hono mafai ki he Palemia mo e kau Minisita ‘i he ngaahi me’a pe ‘oku ne finangalo ki ai. Pea ko e lea ia ‘oku pehe, “ ‘Oku pule’i ‘e he Tu’i ‘a e fonua, ka ko e kau Minisita ‘oku nau fai ‘a e fatongia” ‘oku mo’oni pea ‘oku mahino ai ‘a e taliui pe fakaongo ‘a e kau Minisita (ko e Kapineti ia) ki he Tu’i kae ‘ikai ki he Fale Alea. Pea neongo ‘e lava ke faka’ilo faka-Fale Alea ‘a e kau Minisita ka ‘oku te’eki ai ke tali ‘i he Fale ia ke fai ha hopo faka-Fale Alea koe’uhi he kuopau ke paloti, pea koe’uhi ko e tokosi’i ‘a e kau fakafofonga ‘o e kakai, kuo te’eki ai tali ‘i he Fale ia ke fai ha hopo faka-Fale Alea.

(ii) Ko e Va’a ‘oku tuku ki ai ‘e he Konisitutone kene fa’u e lao mo e ngaahi tu’utu’uni, ko e Fale Alea.

‘ Oku kau ki he Fale Alea ‘a e kau memipa ‘o e Fakataha Tokoni, ‘a ia ko e kau Minisita mo e ongo Kovana (ko e toko 12), mo e toko 9 na’e fili ‘e he hou’eiki nopele ‘e toko 30, pea mo e toko 9 na’e fili ‘e he kakai.

‘I he tapuni ‘a e Fale Alea ‘i Novema ‘o e 1992, ko e kau fakafofonga eni ‘o e Fale Alea Tonga:

1. Palemia:- Paloni Vaea
2. Tokoni Palemia:- Toketa S.L.Kavaliku
3. Minisita Polisi:- ‘Akau’ola
4. Minisita Mo’ui:- Toketa Sione Tapa
5. Minisita Ngaue ‘a e Kakai Fefakatau’aki mo e Ngaahi Ngaue’anga:- Tutoatasi Fakafanua
6. Minisita ‘o e Ngaahi Ngaue ki Muli:- Pilinisi Tupou To’a
7. Minisita Pa’anga:- Semisi Sesolo Koka
8. ‘Ateni Seniale mo e Minisita Lao:- Tevita P. Tupou
9. Minisita Ta’ema’u Potungaue:- Ma’afu Tukui’aulahi
10. Minisita Fonua, Savea & Ngaahi Koloa Fakaenatula:- Toketa S. Ma’afu Tupou
11. Kovana Vava’u:-Tu’i ‘afitu
12. Kovana Ha’apai:- Fakafanua

Kau Fakafofonga ‘o e Kau Nopele:
1. Nopele Vaha’i:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Tongatapu
2. Nopele Fohe:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Tongatapu
3. Nopele Lasike:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Tongatapu
4. Nopele Niukapu:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Ha’apai
5. Nopele Tu’iha’angana:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Ha’apai
6. Nopele Fulivai:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Vava’u
7. Nopele Fakatulolo:- Fakafofonga’i kau nopele ‘o Vava’u
8. Nopele Nuku:- Fakafofonga’i ‘a ‘Eua
9. Nopele Fusitu’a:- Fakafofonga’i ‘a e kau nopele ‘o Niua (Toputapu mo Niua Fo’ou)

Na’e fili ‘e he Tu’i ‘a Nopele Fusitu’a kene hoko ko e sea ‘o e Fale Alea ‘o Tonga.

Ko e kau fakafofonga ‘o e Kakai:
1. Samuela ‘Akilisi Pohiva fili ‘e he kakai ‘o Tongatapu
2. Laki Niu fili ‘e he kakai ‘o Tongatapu
3 Viliami Fukofuka fili ‘e he kakai ‘o Tongatapu
4. Viliami Pousima Afeaki fili ‘e he kakai ‘o Ha’apai
5. Sione Tesina Fuko fili ‘e he kakai ‘o Ha’apai
6. ‘Atunaisa Havea Katoa fili ‘e he kakai ‘o Vava’u
7. Sione Motulalo Faletau fili ‘e he kakai ‘o Vava’u
8. Moeakiola Takai fili ‘e he kakai ‘o ‘Eua
9. Siaki Tu’ipulotu Kata fili ‘e he kakai ‘o Niua Toputapu mo Niua Fo’ou.

Ko e katoa ‘a e tokolahi ‘o e Fale Alea ko e toko 30, pea ko e toko 9 pe na’e fili ‘e he kakai.

‘Oku fokotu’utu’u ‘e he Konisitutone ‘a e ngaahi lao ki he ngaue ‘a e Fale Alea, pea ‘oku fakangatangata ‘aupito ‘a hono ngaahi mafai. He neongo ‘oku alea’i ‘i he Fale Alea ‘a e ngaahi lao, he’ikai ke hoko ia ko e lao ‘okapau ‘oku ‘ikai ke finangalo ki ai ‘a e Tu’i. Ko e fokotu’utu’u ‘o e ngaahi lao fakaangaanga ‘oku fai pe ia ‘e he kau Minisita pea tali ‘e he Fakataha Tokoni ‘o toki ‘ave ki he Fale Alea ke alea’i ai. ‘Oku ‘i he Fale Alea foki ‘a e mafai ke hiki pe tukuhifo ‘a e ngaahi tukuhau mo e tute pea mo e ngaahi fakamole fakapa’anga ‘a e Pule’anga (Estimates)

(iii) Ko e Va’a ‘oku ‘i ai ‘a e mafai ke fakamaau’i totonu mo ta’efilifilimanako ‘a e kakai – KO E FAKAMAAU’ANGA
‘ Oku fakaha ‘i he Konsiitutone ‘a e ngaahi mafai mo e ngaahi fatongia ‘o e Fakamaau’anga. Ko e Tu’i ‘i he Fakataha Tokoni ‘oku ne fili pea fakanofo ‘a e Fakamaau Lahi mo e kau Fakamaau. ‘Oku fakanofo pe foki kinautolu ki he taimi tukupau, pea ‘e lava pe foki ke uesia ‘enau ngaue, ‘i he natula ‘o honau fakanofo.

III. KO E FOKOTU’U ‘O E PULE’ANGA

Na’e lahi ‘aupito ‘a e ngaahi faingata’a na’e hoko ‘i hono fokotu’u ‘o e Pule’anga koe’uhi he na’e ‘ikai ke ngata pe ‘i he fo’ou ‘a e fakakaukau mo e ta’emahino ki he kakai ‘a e Konisitutone, ka na’e ‘ikai ke ‘i ai ha kakai fe’unga mo taukei kenau fokotu’utu’u mo fakalele lelei ‘a e Pule’anga, pea ‘oku lahi ‘a e ngaahi fakamatala (Latukefu, Powles, Rutherford, Lavaka) felave’i mo e ngaahi faingata’a ko ‘eni ‘i he feinga ‘a Tupou I pea mo Misa Peika ke fokotu’u ‘a e Pule’anga. Ko hono mo’oni, na’e fu’u lahi ‘a e ngaahi faingata’a fekau’aki mo e kakai Tonga pea mo e kau papalangi na'e 'i Tonga ni 'i he taimi ko ia, ‘o kamata fakakaukau ai ‘a Pilitania ke fai ha tokoni koe’uhi ke malu’i ‘a e tau’ataina na’e foaki ‘e he Konisitutone pea mo fakapapau’i ai pe ke ‘oua na’a toe kau mai ha fonua ‘i he ngaahi fonua lalahi (‘Amelika, Siamane, Falanise, mo Pilitania) na’a nau tokanga ke ma’u fonua ‘i he Pasifiki ‘i he taimi ko ia.

Ko ia ‘i he 1890 hili hono fakafoki ‘o Misa Peika ki hono fonua, na’e fakafolau mai ‘e he Pule’anga Pilitania ‘a “Basil Thomson” ke Tokoni Palemia mo tokoni ki he fokotu’utu’u ‘o e Pule’anga, pea ko e kamata’anga ‘eni ‘o e kau mai ‘a Pilitania ki he fakalele ‘o e Pule’anga Tonga. Pea na’ane toe foki mai pe ‘i he 1900 ke alea’i ‘a e hoko ‘a Tonga ni ko e Pule’anga Malu’i (Protectorate) lolotonga ‘a e pule ‘a Siaosi Tupou II, pea fokotu’u leva ‘i Tonga ni ‘a e ‘ofisi ‘o e Fakafofonga Pilitania mo Konisela ‘i he 1901. Pea ‘i he ta’u 1904 koe’uhi ko e kei lahi pe ‘a e ngaahi palopalema ‘i he Pule’anga, na’e fekau ‘e he Pule’anga Pilitania ‘a e Talafekau Lahi ki he Pasifiki Hihifo, (High Commissioner for the Western Pacific) ‘a ia na’e ‘ofisi ‘i Fisi, ko “Sir Everard Im Thurn”, ke folau mai ki Tonga ni ‘o fakalelei’i ‘a e ngaahi palopalema na’e tofanga ai e Pule’anga.

Na’e vave ‘ene mahino kia “Im Thurn” e ngaahi palopalema kuo hoko he na’e ‘ikai mahino lelei ki he Tu’i mo e kakai Tonga ‘a e founga pule fo’ou ko ‘eni kuonau feinga ke ngaue’aki. Koe’uhi he na’e ‘ikai ke pule faka-Konisitutone ‘a e Tu’i ia, pea ko e ngaahi lao na’e ‘ikai ke lelei hono fokotu’utu’u pea mo hono pule’i, pea na’e femo’uekina ‘a e kau polisi ‘i hono fakamalohi’i, ‘o ‘ikai ko e malu’i ‘o e kakai, pea na’e ta’emaau ‘a e ngaahi me’a fakapa’anga (Lavaka).

‘Oku mahino mei he hisitolia ‘a e liliu lahi na’e fai ‘e he Talafekau Lahi ni (Im Thurn) he na’a ne fokotu’u ‘a e Palemia fo’ou mo e kau Minisita fo’ou, pea kau ai mo e papalangi ‘e taha, pea pehe ki he kau ngaue ma’olunga ‘a e Pule’anga, pea ‘i ai mo e Tohi na’e hange ha fakalahi ki he Talite, ke ngaue’aki ‘e he Tu’i mo e Pule’anga, ‘a ia na’e fakamo’oni huafa ki ai e Tu’i neongo na’e ‘ikai ke finangalo ki ai. ‘Oku ‘iloa ‘a e Tohi ko ‘eni ko e Aleapau Fakalahi ‘o e 1905 (Supplementary Agreement of 1905).

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi me’a ‘e ni’ihi ‘i he Aleapau Fakalahi ko ‘eni ‘oku mahu’inga ‘i he’ene felave’i mo e pule’i mo e fakalele ‘o e Pule’anga:
- ke fai ‘a e pule ‘a e Tu’i fakataha mo e hou’eiki
- Ke feongoongoi pea fai ki he fale’i ‘a e Fakafofonga Pilitania mo Konisela
- Ke feongoongoi mo e Fakafofonga Pilitania mo Konisela ‘i he ngaahi fokotu’u fo’ou ki he ngaue faka-Pule’anga.
- Ke feongoongoi mo e Fakafofonga Pilitania mo Konisela ‘i he ngaahi fokotu’u fo’ou ki he ngaue faka-Pule’anga.
- Ke feongoongoi mo e fakafofonga Pilitania mo Konisela ka fai ha liliu ‘i he kau ngaue ma’olunga ‘a e Pule’anga.

‘Oku ou lave ki he konga ko ‘eni hotau hisitolia ke fakamahino’i ‘a e ngaahi faingata’a ko ia na’e hoko ki he Pule’anga ‘i he taimi ko ia, ‘a ia na’e kamata ai pea mo e ngaue feongoongoi ‘a e Tu’i pea mo e Pule’anga pea mo e fakafofonga Pilitania mo Konisela pea toki tuku pe ‘a e feongoongoi ko ‘eni ‘i he 1970, ‘a ia na’e ngata ai ‘a e kau ‘a Pilitania ki he ngaahi ngaue ki muli ‘a e Pule’anga Tonga.

IV. KO E PULE’ANGA HE ‘AHO NI

Kuo u ‘osi lave kimu’a atu ‘i he fakamatala ni ‘o felave’i mo e founga ‘o e Pule’anga pea mo e vahevahe ‘o e ngaahi mafai ki he ngaahi va’a lalahi ‘e tolu ‘o e Pule’anga. Pea ‘oku ou fie lave ‘i he taimi ni ki he ngaahi fonua ‘oku pule fakatemokalati, ‘o tatau ai pe pe ‘oku pule faka-Tu’i pe faka-Palesiteni pe faka-Palemia.

1. Ko e Kupu pe Va’a ko e ‘oku lahi taha hono mafai ko e Fale Alea (LEGISLATIVE). Ko ia ‘oku fa’u ai ‘a e lao pea mo e ngaahi tu’utu’uni pea ‘oku kau ki ai ‘a e kau fakafofonga na’e fili ‘e he kakai. Pea ‘i he ngaahi fonua Temokalati ‘e ni’ihi, ‘o hange ko ‘Ameliak mo Pilitania ‘oku ‘i ai ‘a e konga ‘e ua ‘o e Fale Alea, ko e Senatu mo e Fale Alea ‘Amelika ‘oku fili katoa ‘e he kakai honau kau fakafofonga, pea ‘i Pilitania ‘oku fili ‘e he kakai ‘a e kau fakafofonga ‘o e Fale ‘o e Kakai, pea ko e Fale ‘o e Hou’eiki ma’a e Hou’eiki pe. Ka ko e me’a mahu’inga taha ‘i he temokalati ko e Fale ko e ‘oku fili ‘e he kakai ko e Fale ia ‘oku ‘i ai ‘a e mafai.

2. Ko e Fale Alea Tonga ‘oku fu’u faikehekehe lahi ‘aupito ia mei he ngaahi Fale Alea ‘o e ngaahi fonua pule faka-Temokalati, koe’uhi he ‘oku fili pe ‘e he kakai ia ‘a e kau fakafofonga ‘e toko 9 pea fili ‘e he kau nopele ‘a e toko 9, pea fili ‘e he Tu’i ‘a e toko 12 ‘a ia ko e kau Minisita ia mo e ongo Kovana. Pea ‘ikai ko ia pe ka ‘oku fu’u fakangatangata ‘aupito ‘a e mafai ia ‘o e Fale Alea Tonga.

Ko e Fale Alea Tonga, ‘oku pule’i pe ia ‘e he Va’a Fakahoko Ngaue (Tu’i, Fakataha Tokoni, Kapineti), koe’uhi he ‘oku mafai ‘a e Tu’i ke fili pea fakanofo ‘a e kau Minisitaa, pea neongo ‘oku fili ‘e he kau nopele ‘enau kau fakafofonga ka na’e fakanofo katoa pe kinautolu ‘e he Tu’i. Pea ‘oku ‘ikai ke fa’a hoko hono fakafepaki’i ‘e he kau nopele ‘a e ngaahi fokotu’utu’u ‘a e Va’a Fakahoko. Pea ko e ‘uhinga foki ia ‘oku si’isi’i ai hono tali ‘ae ngaahi fokotu’u mei he kau fakafofonga ‘o e kaki (tautautefito ki ha ngaahi fokotu’u liliu) ‘i he Fale Alea Tonga.

‘Oku fu’u fakaoli foki kiate au ‘i he’eku fa’a fanongo ki he fakakikihi’i ‘e he kau fakafofonga ‘o e Fale Alea pe ko hai ‘oku nau fakafofonga’i, he ko e mo’oni ‘o e pule faka-Temokalati ‘oku te fakafofonga’i ‘a e mafai na’a ne fili pe fokotu’u kita. Ko ia ‘i he lau faka-Temokalati, ko e kau fakafofonga ‘e toko 9 na’e fili ‘e he kakai ‘oku nau fakafofonga’i ‘a e kakai. Pea ko hono toe ‘o e kau fakafofonga ‘oku nau fakaongoongo ki he mafai na’e fili kinautolu. Pea ‘oku fu’u mahu’inga ange foki ia kapau tetau fehu’i pe ko e ngaue ‘a e Fale kia hai? Mou tali ia ‘e kimoutolu.

3. Ko e Va’a ko e ‘oku mafai lahi taha ‘i he Pule’anga Tonga ko e Va’a Fakahoko Ngaue (EXECUTIVE) – ‘a ia ko e Tu’i, Fakataha Tokoni mo e Kapineti. Pea ‘oku fu’u faikehekehe lahi ‘aupito ‘eni mei he ngaahi fonua pule faka-Temokalati, koe’uhi he ko e Va’a ko ‘eni ko hono tefito’i fatongia ke fakahoko ‘a e ngaahi tu’utu’uni kuo fai ‘i he Fale Alea. ‘I he Pule’anga ‘Amelika ‘oku ‘ikai ke kau ‘a e kau memipa ia ‘o e Va’a Fakahoko Ngaue (‘a ia ko e Palesiteni ia mo ‘ene kau Minisita) ‘i he Fale Alea. ‘Oku nau nofo taha pe kinautolu ki hono fakahoko ‘a e ngaahi tu’utu’uni kuo’osi fai ‘e he Fale Alea pea mo fakalele ‘a e Pule’anga. Ko e feinga ni ‘a e Pule’anga fakatemokalati ko ‘eni ke ta’ota’ofi ‘a e kau taki mo e kau fakafofonga ‘i hono ngaue’aki ta’etotonu ‘o e ngaahi mafai (checks and balances). Ko ‘ene lelei taha neongo ‘a e faingata’a hono fakahoko, ke takitaha nofo ‘a e Va’a takitaha ‘o fai hono ngaahi fatongia (separation of powers) kae’oua ‘e toe kaunoa ‘i he ngaahi me’a ‘oku ‘ikai kau ai. Ko e fakakaukau ‘eni ‘oku ‘uhinga ai ‘a e fiema’u ke fakafisi ‘a e kau tangata ngaue faka-Pule’anga kapau ‘oku fie hoko ‘o Fakafofonga Fale Alea.

Ko e Va’a Fakahoko Ngaue ‘a e Pule’anga Pilitania, ‘oku hange ia ko e ngaahi fonua temokalati ‘o e Kominiueli, ko e Kapineti, ‘a ia ‘oku taki ai ‘a e Palemia, ko e taki ia ‘o e fa’ahinga na’e tokolahi taha hono fili ‘e he kakai. ‘Oku faikehekehe ‘a Pilitania mo ‘Amelika he ‘oku kau ‘a e Palemia ia mo e kau Minisita ‘i Pilitania ‘i he Fale Alea. Neongo ‘a e faikehekehe ‘i he founga ko ‘eni ka ‘oku na kei pule fakatemokalati pe koe’uhi he ‘oku kei fakaongoongo pe ‘a e kau taki (‘a e Palesiteni, mo e Palemia mo e kau Minisita) ki he fili ‘a e kakai.

4. Ko e faikehekehe lahi ‘e taha ‘o e Pule’anga Tonga mo e ngaahi fonua pule fakatemokalati, ‘oku felave’i mo e ngaahi mafai ‘o e Va’a hono tolu ‘o e Pule’anga ko e Fakamaau’anga (JUDICIAL). Ko e tefito’i ngaue foki ‘a e Va’a ni ko e fakamaau’i totonu mo e ta’efilifilimanako ‘a e kakai kotoa pe ‘o fakatatau ki he lao. Pea ke lava ‘o fai lelei ‘a e ngaue ‘a e Va’a ni, kuopau ke malu’i ‘enau ta’ekau ki ha fa’ahi. ‘A ia ‘oku totonu kenau tau’ataina (‘a e kau tangata mo e kau fefine ako lelei pea taukei ‘i he lao pea ‘ikai kenau kau ki ha fa’ahi fakapolitikale, kanau nofo taha pe kinautolu ki he fakahoko totonu honau fatongia, ‘i he taimi loloa ‘o ‘ikai ke tukupau.

‘I Tonga ni, ‘oku ‘i ai pe ‘a e felave’i ia mo e fekau’aki ‘a e Va’a Fakahoko Ngaue (EXECUTIVE) pea mo e Va’a Fakamaau’anga (JUDICIAL) he ‘oku fakanofo ‘e he Tu’i ‘a e Fakamaau Lahi mo e kau Fakamaau.

5. Ko e taha foki ‘o e faikehekehe ko e ngaahi me’a ‘oku kau ki ai ‘a e kakai felave’i mo e ngaahi tu’utu’uni (participation in decision making). Ko e ngaahi fonua temokalalti ‘oku faka’ai’ai ‘a e kau ‘a e kakai ‘i hono fakakaukau’i ‘o e ngaaahi tu’utu’uni pea mo hono fai ‘o e ngaahi fatongia. ‘Oku hoko foki ia ko e founga ngaue ‘a e temoklalati ko e pule ‘a e tokolahi.

6. Ko e faikehekehe faka’osi ‘oku ou fie lave ki ai ‘oku fekau’aki mo e fokotu’utu’u, ‘oku lava ia ke malu’i ‘a e totonu pea ta’ota’ofi ‘a e ta’efaitotonu. ‘I he ngaahi fonua pule faka-Temokalati, ‘oku lava ‘e he fokotu’utu’u, mo e vahevahe totonu ‘o e mafai, ke fakahifo ha Minisita ‘ilo ‘ene halaia pea ‘oku fakanofo ia ‘e he Palemia, pea kapau ko ha fu’u me’a lahi, ‘e lava pe ke toe fai ha fili Fale Alea fo’ou, pea tuku leva ki he kakai kenau fai ha’anau tu’utu’uni fo’ou ‘i he fili ko ia.

‘Oku fu’u faingata’a ‘a Tonga ni koe’uhi ko e fokotu’utu’u ko ia ‘oku lolotonga ngaue’aki. ‘Oku pule’i ‘e he Tu’i ia ‘a e Va’a Fakahoko Ngaue, pea mo e Fale Alea, pea mo e Fakamaau’anga.

V. KO E NGAAHI PALOPALEMA ‘I HE PULE’ANGA HE ‘AHO NI

‘Oku ou tui pe kuo mahino lelei ‘i he fakamatala kuo u toki ‘osi fai, ‘a e ngaahi faingata’a ko ia ‘oku tau fehangahangai mo ia felave’i mo e Pule’anga.

(i) Ko e palopalema lahi taha ko e MAFAI. ‘Oku ou tui pe kuo mahino mei he fakamatala nounou kuo u fai, ‘a e lahi ‘o e mafai ‘o e Tu’i, mo e Fakataha Tokoni mo e Kapineti, pea ko e ngaahi mafai katoa ko ‘eni ‘o e Va’a Fakahoko Ngaue (EXECUTIVE) ‘a e Pule’anga, ‘oku pule’i katoa pe ia ‘e he Tu’i, he ko ia pe ‘oku ne fili ‘a e kau memipa ‘o e Fakataha Tokoni pea mo e Kapineti.

‘I he’ene pehee, kuopau ke fakaongoongo mo taliui (accountability) ‘a e kau Minsita ia ki he Tu’i. Pea ko e palopalema lahi taha ia ki he kau Minisita, ko e va’a ua ‘enau taliui, ki he Tu’i pea mo e kakai, ka kuopau ke fika ‘uluaki ma’u pe ‘a e Tu’i ia ‘i he kakai, kae tautautefito ki he ngaahi me’a ‘oku faikehekehe ai ‘a e loto ‘o e kakai pea mo e finangalo ‘o e Tu’i. Pea pehe ai pe foki mo e ngaahi me’a ‘oku ‘ikai ke tatau ai ‘enau fakakaukau pea mo e finangalo ‘o e Tu’i. ‘Oku ‘ikai ko ha me’a faingofua ‘a ‘ete hoko ko e Minisita koe’uhi ko e fu’u fatongia mamafa kuo tuku mai kete fua, ka ‘oku toe fu’u faingata’a ange ‘a Tonga ni ia koe’uhi ko e founga ‘o e fokotu’utu’u mafai ‘oku tau ngaue’aki.

‘Oku ‘ikai keu fakaanga’i ‘e au ha Minisita ka ko e me’a ‘oku ou ‘uhinga ki ai ko e fakalelei ‘o e fokotu’utu’u (structures) pea mo e vahevahe ‘o e mafai, koe’uhi ke ‘oua ‘e faingata’a’ia ‘a e Minisita koe’uhi ko ‘ene feinga ke tauhi ‘a e ‘Otua ‘e ua (ko e Tu’i mo e kakai) pea ‘ikai ko ia pe ka ke malu’i ‘a e Minisita mei he ngaahi ‘ahi’ahi ke ngaue ta’etotonu ‘aki ‘a e mafai.

Pea neongo ‘oku fai fatongia ‘a e kau Minisita ‘i he’enau Potungaue, ka kuopau kenau fakaongoongo ki he’ene ‘Afio ‘i he ngaahi me’a fo’ou mo mahu’inga. He neongo ‘oku ‘i ai honau fatongia fale’i, ‘oku lahi ange ‘enau kumi fale’i, pea ‘oku ‘ikai ko e ‘uhinga ko e ta’emalava ke fakakaukau’i ‘a e ngaue, ka koe’uhi ko e natula ‘o e fokotu’utu’u, kuopau kenau fekumi ma’u pe ki he mafai ko ia na’e fakanofo ‘aki kinautolu.

(2) Ko e palopalema ko ‘eni ‘oku afuhia katoa ai ‘a e ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga ‘i he va ‘o e kau Minisita pea mo e kau taki ‘i he ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga. Ko e kau taki ‘o e ngaahi Potungaue ‘oku fokotu’u ‘e he Minisita pea fakapapau’i ‘e he Kapineti. Pea ko e va ko ia ‘i he Minisita mo e ‘ulu ‘o e Potungaue ‘oku hange pe ko e vaha’angatae ‘o e Tu’i mo e kau Minisita. Koe’uhi ‘oku lahi ‘a e mafai ‘o e Minisita ‘oku ne tukuhifo ‘a e ngaahi mafai ‘e ni’ihi ki he ‘ulu ‘o e Potungaue kuopau leva ke feinga lahi ‘a e ‘ulu ‘o e Potungaue ke fai ‘a e loto ‘o e Minisita, pea fefe leva ‘i he taimi ‘oku na faikehekehe ai? Fefe leva ‘a e kau ‘ofisa ma’olunga pea mo e kau ngaue faka-Pule’anga? ‘Oku hoko ai pe ‘a e me’a tatau, ko e fakaongoongo ki he mafai ‘i ‘olunga ‘o tatau ai pe pe ‘oku tonu pe hala, pea ‘oku ‘i ai ‘a e kau ‘ofisa ma’olunga ‘oku lahi ange ‘enau politiki ‘i he’enau ngaue faka-Pule’anga.

(3) ‘Oku ou fie lave heni ki he palopalema ‘oku ou ‘ilo’i ‘oku lolotonga hoko ki he kau ngaue faka-Pule’anga tokolahi, pea ‘oku ou tui ko e ‘uhinga ‘o ‘ene hoko ko hono tauhi ‘o e mafai ‘i ‘olunga ‘e he kau Minisita mo e Kapineti pea si’isi’i hono tukuhifo ki lalo. ‘Oku ongo’i ‘e he kau ngaue tokolahi ‘oku ‘ikai ke ngaue’aki honau ngaahi taleniti pea mo e me’a ko ia na’a nau ako ki ai, pea ‘oku holo honau ivi fie ngaue. Pea kapau ‘oku filifilimanako ‘a e Minisita mo e ‘ulu ‘o e Potungaue, ‘oku mou pehe ‘e fefe ‘a e kau ngaue? Ko hono kanongatamaki ‘oku fua ia ‘e he kakai ‘i he taimi ‘oku tau o atu ai ki he ngaahi potungaue ‘a e Pule’anga.

(4) ‘Oku faikehekehe ‘a Tonga ni mei he ngaahi fonua temokalati, felave’i, mo e kau Minisita. ‘Oku ngaue faka-Pule’anga (Civil Servant) ‘a e Minisita Tonga pea toe memipa Fale Alea (politician). Kuo tau ‘osi lave ki he lahi ‘o e mafai ‘o e kau Minisitaa, ka ‘oku te’eki ketau lave ki he founga pe loloa ‘o ‘ene ma’u ‘a e lakanga ni.

Kuo hoko mai ai pe ‘a e fakakaukau tatau ki he ngaue Faka-Pule’anga ‘oku nau fakakaukau ke ngaue fuoloa ‘i he Pule’anga. ‘Oku ou tui ‘oku kau ‘a e founga ko ‘eni ki hono fakatuai’i ‘o e fakalakalaka pea mo e liliu, tukukehe hono tapuni’i ‘ona pe ‘a e fakakaukau tatau ki he ngaue fakaPule’anga ‘oku nau fakakaukau ke ngaue fuoloa ‘i he Pule’anga. ‘Oku ou tui ‘oku kau ‘a e founga ko ‘eni ki hono fakatuai’i ‘o e fakalakalaka pea mo e liliu, tukukehe hono tapuni’i ‘ona ‘o e ngaahi faingamalie ki he ngaue ‘oku ‘alu hake.

‘Oku ou tui foki ‘oku totonu ke lahi hono ngaue’aki ‘o e ngaahi faka’ai’ai ke fakamanakoa ki he kaungaue faka-Pule’anga ‘enau ngaue koe’uhi he ‘oku nau ongo’i ‘oku toka’i kinautolu pea mo ‘enau taukei koe’uhi ke lelei ange mo vave mo ta’efilifilimanako ‘a ‘enau fai fatongia ki he kakai. Pea lava ai ke hoko ‘a e kau ngaue faka-Pule’anga (Public Service) ‘a e kupu ngaue ‘a e Va’a Fakahoko Ngaue (EXECUTIVE), ko e kupu ‘oku ngaue fakataha mo fetokoni’aki ‘o fakataumu’a ke ngaue vave mo ta’efilifilimanako ki he kakai, pea faka’ata ‘a e ngaahi fakamatala mo e fale’i tonu ki he kau Minisita.

‘Oku ‘ikai ke tokoni ‘a e fokotu’utu’u ia ‘o e Pule’anga ‘i he ‘aho ni ki he faka’ai’ai ‘o e ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku ou toki lave ki ai, koe’uhi ko e fokotu’utu’u ‘o e mafai ‘i ‘olunga, pea tuai leva ‘a e ngaue koe’uhi ke talitali ki he tu’utu’uni mei ‘olunga. He neongo foki ‘oku fa’a talanoa ‘a e kau taki ‘i he ngaahi Potungaue ‘a e Pule’anga ki he ngaue fakataha mo e fetokoni’aki, ‘oku lahi hange ha fanga ki’i pule’anga ‘i he loto Pule’anga. Pea na’a mo e ngaahi Potungaue lalahi ‘o hange ko e Ngoue, Ako, mo e Mo’ui, ‘oku ‘i ai pe ‘a e fanga ki’i potungaue ia ‘i he loto Potungaue.

(5) Neongo ‘oku ‘ata ki he tokotaha ngaue faka-Pule’anga ke tohi tangi ki he Fakataha Tokoni, ka ko e mafai ki he kau ngaue faka-Pule’anga ‘oku ‘i he Kapineti pe. Ko e vaivai’anga ‘o e founga ko ‘eni koe’uhi ko e kau memipa pe na’a nau fai ‘a e fakanofo ‘o e tokotaha ngaue faka-Pule’anga ‘oku nau toe kau ‘i he fakakaukau’i hono fakahifo.

‘I he ngaahi fonua temokalati ‘oku ‘i ai ‘a e lakanga ko e “OMBUDSMAN” pea ‘oku ma’u ‘e he tokotaha ko ia ‘a e mafai ke tali pea ngaue ki he ngaahi palopalema ‘a e kakai felave’i mo e kau ngaue faka-Pule’anga. Pea ‘ikai ko ia pe, ka ‘oku ‘i ai ‘a e Poate pe Fakataha’anga (Public Service Commission) ‘oku ne tokanga’i ‘a e kau ngaue faka-Pule’anga, pea ‘oku ne ma’u ‘a e ngaahi mafai fakalao ke fai’aki ‘a ‘ene ngaue. Pea ko e ‘uhinga ‘o e ngaahi fokotu’utu’u ko ‘eni ke malu’i ‘a e ngaue tau’ataina ‘a e kau ngaue faka-Pule’anga pea malava ai ke vave ange mo lelei ‘a ‘enau fai fatongia ki he kakai, ‘o ‘ikai ke popula ki he ha’i kinautolu ‘e he kau ma’u mafai ‘i ‘olunga.

VI. KO E FAKA’OSI

‘Oku nounou ‘a e taimi ia ke fai ha fakaikiiki ‘o e ngaahi faingata’a ‘oku hoko ki he Pule’anga pea mo e kau ngaue ka ‘oku ou tui pe kuo ‘i ai ha ki’i mahino atu pe ‘a e tefito ‘o e ngaahi faingata’a ‘a ia kuo lave ki ai, ‘a ia ko e fokotu’utu’u mo hono vahevahe ‘o e mafai, pea ko e ‘uhinga ia ‘oku ou poupou ai ke liliu ‘a e fokotu’utu’u koe’uhi kae lava ke veteki ‘a e ngaahi faingata’a ko ‘eni.

Kuo mahino foki mei he ki’i fakamatala nounou kuo u fai ki he ngaahi faingata’a lahi na’e fehangahangai mo e kakai ‘i he ngaahi Pule’anga na’e fokotu’utu’u ‘o pule’i ‘e he tokotaha pe, pe ko e tokosi’i. Pea na’e hoko mo e ngaahi faingata’a tatau pe ‘i Tonga ni ‘i he kamata’anga ‘o e senituli ni. Pea ko e ‘uhinga ia ‘oku ou poupou ai ki ha founga fakatemokalati koe’uhi ke lava ke mapule’i ai mo ta’ofi ‘e he kakai ha taki ‘oku ne ngaue ta’etotonu ‘aki hano mafai.

Fokotu’u:

(i) Ke hokohoko atu ‘a e talanoa mo e kakai ‘i ha ngaahi polokalama ako ‘o felave’i mo e pule faka-Tu’i, fakatemokalati, pea mo e pule’anga ‘i he ‘aho ni.

(ii) Ke fai ‘e he Pule’anga ha paloti fakaha loto (referendum) ke fakamahino’i ai ‘a e loto ‘o e kakai ki he fa’ahinga fokotu’utu’u Pule’anga ‘oku nau fiema’u.

Ko e Ngaahi Tohi na’e ngaue’aki

1. CHAI, YASH, COTTRELL, Jill, 1990.
Heads of State in the Pacific. A legal and constitutional analysis. USP 1990.
2. LATUKEFU, Sione, 1974.
Church and State in Tonga: the Wesleyan Methodist Missionaries and political development, 1822-1875.
ANUPress, Canberra.
3. LATUKEFU, Sione, 1975.
The Tongan Constitution. Tonga Traditions Committee, Nuku’alofa.
4. LAVAKA, Penelope A., 1981.
The limits of Advice: Britain and the Kingdom of Tonga, 1900-1970. PhD Thesis, ANU.
5. POWLES, Charles Guy, 1979.
The persistence of chiefly power and its implications for law and political organisation in Western Polynesia. PhD Thesis, ANU.
6. RUTHERFORD, Noel, 1971. Shirley Baker and the King of Tonga. OUP, Melbourne.
7. RUHTERFORD, Noel, (ed.), 1977. Friendly Islands. A history of Tonga. OUP, Melbourne.
8. DEOHANE, Robert: KEOHANE, Mary: HERRICK, Mary, 1953.
Government in Action. Printed by Harcourt, Brace & Company, N.Y.

Designed and Hosted by