Human Rights & Democracy Movement

KO E TUKUFAKAHOLO MO E FEPAKIPAKI:
KO HA SIO KI ONO’AHO MEI ONOPO
(fai ‘e ‘Okusitino Mahina)

KO E FAKAMALO

‘Oku ou kole keu fakamalumalu ‘i he tala fakatapu kotoa pe kuo’osi hono aofaki ‘i he Konivesio fakahisitolia ni, kae ‘ata keu tala fatongia ‘i he ngafa mahu’inga kuo fakakoloa ‘aki au ‘e he Komiti Taukave’i ‘o e Pule fakatemokalati. Kuo fakaafe’i au ‘e he Komiti keu lea ‘i he kaveinga, “Ko e tukufakaholo mo e fepakipaki”: Ko ha sio ki ono’aho mei onopo. ‘Oku ou fakamalo heni ki he Komiti ‘i he fakaafe ne fai, pea ‘oku ou haka ‘i he langi kuo tau he’eku kau ki hono foefoeloa’i e kaveinga fakatuputupulangi ‘o e Konivesio.

‘Oku ou ‘oatu heni ha fakamalo makehe ki he Sea, Patele Seluini ‘Akau’ola, pea mo ‘ene Komiti koe’uhi ko ha fakakaukau fisifisimu’a ‘o hange kuo tu’ulahoko he ‘aho ni ke folaloa e fala kae alea e kainga. ‘Oku ‘ikai ha toe faka’uli’ulilatai he fungavaka kuo fai hono haukafa, he ‘e vaka atu ai ha talanga fakasivilaise mo tau’ataina felave’i mo e fa’unga tupu’a ‘o e fonua. ‘Oku fanau’i ‘e he founga ni ha makatu’unga loloto mo mama’o ke fofola ai ha siate folau, pea ke ‘ulifohe ki ai e vaka ‘o e fonua telia ‘a e maka mangalongalo ‘o taimi mo e matamata’au ‘o e liliu.

‘Oku ou fu’u loto mafana ‘aupito ‘i he mahino kiate au ‘a e mahu’inga ki he Komiti ‘a hotau hisitolia, ‘o ‘ikai ngata pe ‘i he tuku’au mei he kuonga ‘o Taufa’ahau Siaosi Tupou I ki he lolotonga ni, kae tutui atu ‘a e fifili ki hotau tukufakaholo mo vakili mai e tala-e-fonua talu mei ono’aho kilukilua. ‘Oku matu’aki ma’ongo’onga ‘aupito ‘a e sio fakahisitolia ki hotau tukufakaholo tupu’a, tautautefito ‘eni ki he valautu’u ‘oku tofanga ai e fonua he ‘aho ni, he ko e mama’o ange ‘etau sio ki he ‘aneafi ko ‘ene maama, tu’ovalevale mo falahi ange ia ‘etau vakai ki he ‘aho ni. ‘Oku mo’oni ‘aupito ‘a e ‘uhinga ko ‘eni, ‘o tatau ai pe pe ko ‘etau talanoa ki Tonga, Kalisi mo Siaina, pe ha fonua pe ‘i mamani.

KO E TALATEU

‘Oku ou fie kamata’aki ‘eku lea ha’aku fokotu’u ha fanga ki’i ‘uhinga fakafioli, ‘a ia ko ha ngaahi ketoketo’i fakakaukau ke kinikini ‘aki e kaveinga tefito ‘oku ou taukave’i mo fakakikihi’i he’eku pepa:

‘Oku anga tefito’aki ‘e ha sosaieti pe ‘a e nofo fakakulupu, pea ‘oku nau takitaha mo’ona pe to’onga mo’ui pe angafai.
‘Oku tupu mei he ‘ulungaanga tefito mo papau takitaha ko ‘eni ‘a e ngaahi kulupu ‘a ‘enau faaitaha pe ma’uma’uluta mo ‘enau tokehekehe pe fepakipaki.
‘Oku fanau’i ‘e he fefusiaki he vaha’a ‘o e ma’uma’uluta mo e fepakipaki ‘a e sivilaise pe ulungaanga fakafonua¹ mo e hisitolia² ‘a ha fonua.
‘Oku vakavakaua ma’u pe ‘a e ma’wwuma’uluta mo e fepakipaki, ‘a ia ko e anga tefito, tu’uma’u mo ta’engata ‘eni ‘o ha sosaieti pe he lalo la’a ni.
‘Oku makatu’unga tatau pe e ma’uma’uluta mo e fepakipaki, he ko e ma’uma’uluta ko e fotunga ia ‘e taha ‘o e fepakipaki, ‘a ia ko e ma’uma’uluta ko e potupotu tatau pe palanisi ia ‘a e ‘u fiema’u ‘a e ngaahi kulupu he sosaieti.
‘Oku ma’u mei he ‘uhinga ko ia ‘a e ‘ikai malu ‘a e ma’uma’uluta mo e fepakipaki mei he nunumovete ‘o taimi, ‘i he ‘uhinga tatau ‘oku ‘ikai hao ai e sivilaise pe tukufakaholo mo e hisitolia mei he ha’aha’a ‘o e nofo ‘i he fefusiaki ‘i hona vaha’a ‘i he loto sosaieti, ka ‘oku na ‘ulutukua loua pe ki he matavai ta’emamotu ‘o e liliu.
‘Oku ‘asi mei he ‘uhinga ko ‘eni ‘a e ‘ikai filifilimanako ‘a e liliu³ , ‘o tatau pe ‘eiki, taula, tu’a, monumanu pe paka, ka ‘oku nau kunima kotoa pe ki he lao koula ‘o taimi mo e hisitolia …. ‘a e nofo’ia ‘e he fepakipaki pe liliu ‘a natula, ‘atamai mo e sosaieti.
‘Oku anga maheni ‘aki ‘e ha kau taki pe ma’u mafai ‘o ha fonua ke tohoaki’i mai ‘a e tukufakaholo, ‘i he tui ‘oku ta’eliliu, toputapu mo faka-‘Otua, ko e me’angaue fakapolitikale ke toitoi mai ai e mafai ‘i he fotunga ‘o e fakaehaua, ko ha founga ke fakatonuhia’i ‘aki ‘enau pule ‘i he lolotonga, ka ‘oku fa’a hoko ‘a e sio ko ‘eni ke ta’etoka’i ai ‘a e liliu – ‘a e anga ta’emauea ‘o ha sosaieti pe, ‘io, ha sosaieti pe ‘i mamani.

‘ Oku fu’u lahi vavale ‘a hotau tukufakaholo keu lave faka’auliliki ki ai, ka ‘e tefito ‘eku lea ‘i he ngaahi fepakipaki lalahi kuo hoko talu hono tanupou e fa’unga ‘a hotau fonua, ‘o a’u mai ki he liukava lahi ‘a Taufa’ahau ‘i he senituli 19. ‘Oku ou fakakikihi’i he pepa ni ‘a e ‘uhinga ko e valautu’u ko ia ‘i Tonga he ‘aho ni ‘oku ‘ikai ko ha me’a fo’ou, pea ‘oku ou taukave’i heni na’e talu hono tanupou e fa’unga ‘o e fonua mo ‘ene liliu, ‘a ia ko e ngaahi liliu ‘e ni’ihi na’e tuai kae vave ‘a e ngaahi liliu ‘e ni’ihi. Na’e hoko ‘eni ‘i he fefusiaki he ‘u fiema’u he fonua, ‘o hange ko e ngaahi ha’a, pea tupu ai e ngaahi fepaki fefeka ‘i he fotunga ‘o e fakapoongi, tau pe liukava ‘o hoko ai e ngaahi liliu lalahi he hisitolia.

KO E MAKATU’UNGA FAKASAIENISI ‘O E TALA-E-FONUA.

‘Oku fihi fau mo faingata’a ke fakatotolo’i ‘a hotau hisitolia fakakuongamu’a⁴ , ‘a ia ‘oku fa’a ‘iloa ko e taufatungamotu’a-e-fonua, tala tukufakaholo, tala fakafonua. ‘Oku ‘uhinga ‘a e ngaahi lea ni ki he ngaahi talanoa mo’oni na’e hoko ‘i he sosaieti ‘i ono’aho, ka ‘oku kofukofu mai ‘i he ngaahi kupu fakatolonga hange ko e talatupu’a, fananga mo e ta’anga pe ngaahi lea malie, ‘o tupu ai ‘ene angaanga fakame’amana mo fakapunake, ‘a ia ‘oku paasi mei he to’utangata ki he to’utangata ‘i he founga ‘o e lea pe talanoa. ‘Oku tupu mei he ‘uhinga ko ‘eni ‘a hono ui ‘a hotau hisitolia fakakuongamu’a ko e tala tukungutu, ‘a ia ko e ngaahi talanoa na’e tuku mei he ngutu ki he ngutu, ‘o tukufakaholo mai he ngaahi to’utangata, pea tuku’au mai he ngaahi kuonga mei ono’aho (kilukilua) ki onopo.

‘Oku aka taha ‘a e ngaahi lea kuo u lave ki ai ‘i ‘olunga ‘i he tala mo e fonua, ‘o hange ko ‘ene ha he lea tala-e-fonua, ‘a ia ‘oku hanga ki he ngaahi talanoa fekau’aki mo e nonofo, ‘o tatau ai pe ‘i he funga ‘o e ma’uma’uluta pe fepakipaki, ‘a e kakai ‘i he fonua. ‘Oku ua ‘a e ‘uhinga e lea fonua, ko e kakai mo e kelekele, pea ‘oku ne tuhu’i mai ha ‘ulungaanga mahu’inga na’e taha fakalaumalie pe ‘a e kakai mo honau ‘atakai ‘i ono’aho, ‘a ia ko e kakai ko e fonua pe ia pea ko e fonua ko e kakai pe ia. Na’e tupu mei he ‘uhinga ko ‘eni ‘a hono ui e taungafanau ‘o e fa’e ko e fonua, ‘a ia ‘oku tanu ‘i he kelekele ‘i he hili ‘ene fa’ele, ‘i he tui ko e fa’e mo e kelekele ko e taipe ‘o e mo’ui, he ko e fa’e mo e kelekele ‘oku na fakatupu mo ma’u mo’ui mei ai e fonua.

‘Oku tupu mei he taha fakalaumalie ‘a e kakai mo honau ‘atakai, ‘o ‘uhinga kuopau ke ‘ilo kanokato ‘e he kakai ‘a honau ‘atakai kenau ma’u mo’ui⁵ mei ai ‘o hange ko e ngoue, toutai mo e faifolau, ‘a e hoko ‘a e funga fonua ko ha tohi ia kuo tongi ai ‘a hotau hisitolia. Pea ‘i he taimi kotoa pe ‘oku tau talanoa heliaki ai ki he ngaahi matanga he funga fonua, ‘o tatau pe ‘oku faka’esia ‘i he fotunga ‘o e talatupu’a, fananga pe ta’anga, ‘oku tau talanoa he taimi tatau ki he ngaahi fetu’utaki fakasosiale, faka’ikonomika mo fakapolitikale he vaha’a ‘o e ngaahi kainga, matakali pe ha’a. Na’e ‘asi ‘eni ‘i he tu’uloa mai e Tu’i Tonga he ‘api ko Olotele ‘o toki fepaki ‘i ha kuonga ki mui mai ‘o mapuna hake ai ‘a e Tu’i Ha’atakalaua ‘i Fonuamotu mo e Tu’i Kanokupolu ‘i ‘Ahau.

‘Oku hoko ‘a e angaanga fakame’amana, fakafananga mo fakapunake ‘a hotau hisitolia fakakuongamu’a ko ha paloplema fihi fau ki he kau fai hisitolia, ‘o tautefito ‘eni ki he kau muli, pea tupu ai ‘enau taku ‘o pehe ‘oku ‘ikai ha konga fakahisitolia ia ‘a e ngahi tala pe fakamatala ko ia. ‘Oku toe ta’ota’o ki he tefito’i faingata’a ko ‘eni ‘a e ‘ikai fa’a mahino fau ki he kau muli tokolahi ‘a e ngahi to’onga lahi ‘o ‘etau sivilaise, ko e tupu ‘eni mei he’enau tupu hake ‘i he ‘atakai fakasosiale mo fakasivilaise kehe, ‘o fa’a hoko ai ‘a e ma’u hala lahi mo fakatu’utamaki⁶ . Ka ‘oku ou fokotu’u heni ko e ngaahi talatupu’a, fananga mo e ta’anga ko e puipuitu’a pe ia ‘o e ngaahi me’a mo’oni na’e hoko he fonua, pea ‘i he taimi tetau tatala ai ‘a e ngaahi kofutu’a ko ia ‘e ‘asi mai leva ‘a e ngaahi me’a ne hoko totonu pe matamata na’e hoko ‘i ono’aho
Teu fakatata‘aki ‘eni. ‘Oku lahi ‘a hono ngaue’aki he tala-e-fonua, tautautefito ki he ngaahi lea fakamatapule he fotunga ‘o e talatupu’a, ta’anga, faiva lea mo e tufungalea, ‘a e ngaahi kupu’ilea hange ko e maka, heke, pulopula mo e la’a. ‘Oku fa’a taku he faiva lea ‘a e ngaahi kupu ‘o hange ko ‘eni: “ ‘Oku mau nofo funga maka pe”; “Kuo ungafonua e la’a ‘o Tonga.” ‘Oku tuhu takitaha ‘a e ngaahi lea fakapunake ko ‘eni; maka, heke, pulopula mo e la’a, ki he ngaahi me’a mo’oni: ko e fonua pe motu, popula pe fakaehaua, fefine pe ‘unoho mo e Tu’i pe mafai⁷ .

‘ Oku makatu’unga heni ‘a e ngaue ‘a e taha fai hisitolia, ‘a ia ko hono fakafaikehekehe’i masila ‘a e puipuitu’a mei he ngaahi me’a mo’oni na’e hoko he sosaieti, ‘o tatala hake ‘a e kofukofu fakame’amana mo fakapunake katau sio lelei atu ki he to’oto’onga ‘o e maama motu’a⁸ .

KO E NGAAHI KUONGA LALAHI ‘O E HISITOLIA FAKAKUONGAMU’A

‘Oku ou vahevahe heni ‘a hotau hisitolia fakakuongaku’a ki ha kuonga lalahi ‘e tolu:

Ko e hisitolia fakakuongamu’a-fakatalatupu’a: Mei Pulotu ki Touia-
‘ o-Futuna ki Tongamama’o;
Ko e hisitolia fakakuongamu’a-fakateolosia: Mei Tongamama’o ki Tonga;
Ko e hisitolia fakakuongamu’a-fakakelesikale: Ko e Tu’i Tonga, Tu’i Ha’atakalaua mo e Tu’i Kanokupolu⁹ .

‘Oku talanoa ‘a e ngaahi kuonga ni ki he fa’ahinga mo’oni fakasosiale ko e kamata’anga pe tupu’anga. ‘Oku ‘i ai ha fa’ahinga lalahi ‘e ua ‘o e tupu’anga, ‘a ia ko e tupu’anga fakafonua mo e tupu’anga fakafeitu’u. ‘Oku fakamamafa ‘a e tupu’anga fakafonua ki he ha’a Tu’i mo e Hou’eiki, ‘a e kau ma’u mafai, pea mo ‘enau felave’i mo e kakai tu’a, ‘a e kainanga ‘o e fonua, ‘i he ngaahi feitu’u takitaha, ‘a ia ko e talanoa ki he kamata’anga ‘o Tonga, ne paasi fakaholoholo mai he fotunga ‘o e tala tukungutu he ngaahi to’utangata, tupu mei he’ene mahu’inga fakasosiale mo fakapolitikale ko ‘eni ‘a e tupu’anga, ko ha me’angaue ki he feinga uouongataha pe tau’ataina, ki hono fakatolonga mai e fakamatala ni he ngaahi kuonga.

Hoko Atu Ki he Konga 2

Designed and Hosted by