KO E ‘AKIOLOSIA MO E TALA-E-FONUA

Kuo fakamo’oni’i ‘e he saienisi kelifonua ‘akiolosia, ko e ta’u ‘eni ‘e 3,500 tupu ‘a hono nofo’i ‘e he kakai ‘a Tonga ni¹⁰ . ‘Oku ui ‘e he kau ‘akiolosisi ‘a e fa’ahinga kakai ko ‘eni ko e kau Lapita, ko e fakahingoa ki he feitu’u ‘i Niu Kaletonia na’e fuofua ‘ilo ai ‘a e ngaahi konga kulo ‘umea ‘oku pehe na’e ngaohi mo ngaue’aki ‘e he kakai ni. Na’e faka’ofo’ofa ‘a hono tongi mo teuteu’i ‘a e kupesi ‘o e ngaahi kulo ni, ‘o ake ai ‘a e tui ko e fa’ahinga kakai ko ‘eni na’e ma’olunga ‘enau sivilaise. ‘Oku ma’u ‘a e ngaahi konga kulo ni, kae lahi taha ki he ngaahi matatahi, ‘i he ‘otu motu Melanesia, kau ai ‘a Fisi, Tonga mo Ha’amoa, ‘o mahino ai ko e kau kaivai e kakai ni pea nenau ma’u mo’ui mei tahi. Kuo fakapapau’i, fakataha ‘e he ‘akiolosia, lingikuisitika mo e ngahi tala fakafonua ‘a e ‘u fonua ‘e ni’ihi, ko e ha’u ‘a e kakai ni mei ‘Esia Tonga-Hahake, ‘a ia ko e kau ‘Esia na’anau femali’aki mo e kau Melanesia ‘o ma’u ai ‘a e kau Polinisia. Na’a nau fou mai ‘i Fisi ki Tonga mo Ha’amoa ‘i Polinisia hihifo¹¹ ‘o toki mafola mei Ha’amoa ki Polinisia hahake.

KO E HISITOLIA FAKAKUONGAMU’A-FAKATALATUPU’A:
MEI PULOTU KI TOUIA-‘O-FUTUNA KI TONGAMAMA’O

‘ Oku pehe ‘i he’etau tala fakafonua ko ‘etau ha’u mei Pulotu¹² , ko ha motu mo’oni ‘oku tu’u ki he tokelau hihifo ‘o Tonga, ‘a ia ‘oku matamata ko ha motu ‘i Fisi. Kuo fokotu’u mai ‘e ha tangata saienisi lea ko Pulotu ko e motu ia ko Matuku ‘i he ‘Otu Lau ‘i Fisi. ‘Oku hangehange na’e fakaehaua ‘a e pule ‘a e hou’eiki ‘o Pulotu, ‘o tupu ai e mavahe e ni’ihi e kakai ‘o e fonua ko e lahi ‘enau popula ‘o fuofua nofo’i ai ‘a Tonga, ‘a ia ne ‘uluaki ui ko Touia-‘o-Futuna, ko ha fu’u maka¹³ . Na’e mafola ‘a e kau pulotu ‘o nofo ‘i Ha’amoa, ‘a e ne nofo’i mei ai ‘a Polinisia hahake, ‘o kamata mei he ‘Otu Makeisisi, Tahiti, ‘Otu Kuki, pea toki mafola mei ai ki Hauai’i, ‘Otu ‘Isita mo ‘Aotearoa.

‘Oku ha he tala fakafonua ‘a Tonga mo e ngaahi fonua Polinisia kehe na’e kei hokohoko atu pe ‘a e fetu’utaki he vaha’a ‘o Tonga mo e ngaahi motu ‘o Polinisia hahake, tautefito ki Tahiti, Aotearoa mo Hauai’i, kae fou mai ‘i Ha’amoa, hili pe lolotonga ‘a hono nofo’i ‘o Polinisia Hahake. ‘Oku ui fakapunake ‘a Ha’amoa mo Polinisia hahake ‘i he tala fakafonua ‘a Tonga ko Langi, ‘a ia ne ‘uhinga pe ‘eni ki he kakai mei Ha’amoa mo Polinisia hahake, ‘a ia ko e kau muli, pea ‘oku toe ‘uhinga pe ‘eni ki he sivilaise na’anau omi mo ia.

Neongo e feinga tau’ataina ‘a Tonga mei Pulotu, na’e kei malohi pe ‘a e fetu’utaki ‘i hona vaha’a. ‘Oku ‘asi he tala tukufakaholo na’e ui ‘a Tonga ko Maama, pea Pulotu pe ‘a Pulotu, ka na’e ui e kakai ‘o Pulotu ko e kau Fa’ahikehe. ‘Oku matamata ko e ‘uhinga e lea fa’ahikehe ki he kuohili, ‘o tuhu ki he fanga kui ‘a e kakai Tonga kuo loa kaliu ‘enau mate ‘i Pulotu, ‘o kau ai mo ‘enau sivilaise, ‘a ia kuonau nofo’ia ‘e kinautolu e mamani e laumalie, ‘o kehe ia mei he kakai mo’ui ‘o Maama. ‘Oku ngalingali ko e kei malohi ko ‘eni ‘a e fetu’utaki ‘a Tonga mo Pulotu ‘i he ‘uhinga na’e kei puluhi mai ‘e he kau Tonga ha konga ‘o e ngaahi tefito’i mo’oni fakasosiale, faka’ikonomika mo fakapolitikale ‘o e sivilaise ‘a Pulotu na’anau tutupu hake ai.

‘Oku ‘asi e ‘uhinga ko ‘eni ‘i he tefito’i tui ‘a e kakai Tonga ‘o pehe ko Pulotu ko e maama kaha’u ia ‘o e kau mate, ‘a ia ‘oku foki ki ai e laumalie ‘o e hou’eiki mo ‘enau kau matapule ‘i he hili ‘enau mate. Na’e ‘ikai kau heni ‘a e kakai tu’a, he na’e taku ‘o pehe na’anau hala mo e laumalie. ‘Oku tala ‘e he tefito’i tui ni ha ‘uhinga malie mo mahu’inga, ‘a ia ‘oku fakamo’oni ki ai ‘a e hisitolia ki hono fakaehaua’i ‘e he hou’eiki ‘a e tu’a¹⁴ , na’e ‘ikai ke fa’a moke hake ‘a e loto ‘o e kakai tu’a, ka na’e lahilahi ke tu’u ma’u e pule ia ‘a e hou’eiki. Na’e laumalie ‘aki pe ‘e he tu’a honau fatongia, ‘a ia na’anau mo’ui’aki pe honau fatongia kia hou’eiki, pea na’anau mate ai pe. ‘Oku ngalingali ko e ‘uhinga ia hono ui e tu’a ko e kainanga-e-fonua¹⁵ , ‘a ia ko kinautolu ne kai e fonua honau tumu’aki, pea ko e fonua ‘a e hou’eiki. ‘Oku ‘uhinga e lea fonua ‘i Tonga ki he hou’eiki, ‘o hange ko e lea “Fonua ‘o Tupou mo hou’eiki”, neongo ‘a e tefito’i mo’oni ‘oku kau ‘a e tu’a he fa’unga ‘o e fonua.

‘Oku ‘asi he tala tukufakaholo na’e toka e melino¹⁶ ‘i Touia-‘o-Futuna ‘i ha vaha’a taimi hili ‘enau mavahe mei Pulotu, ‘a ia ne tupu mahalo ‘eni mei he potupotu tatau honau tu’unga fakasosiale mo e pau kenau fengaue’aki fakataha mo vaofi, ‘o hoa mo e fiema’u tefito kenau tomu’a mo’ui ‘i ha fonua fo’ou. Ka na’e ‘alu pe taimi mo e tokehekehe ‘a e nofo tupu mei ha ngaahi kulupu kae ololalo ‘a e ni’ihi, pea hu mai leva ke lahi ange ‘a e fepakipaki¹⁷ .

Na’e kau lahi heni ‘a e fefusiaki ‘a ha ongo sivilaise muli ‘e ua, Pulotu mo Langi, ‘i Maama. ‘Oku ‘uhinga pe ‘eni ki he hou’eiki lalahi mei Fisi, Ha’amoa mo Polinisia hahake, na’anau ivi lahi mo malohi, nenau tu’uta ‘i Tonga ‘o kau fefeka ‘i hono fakafotunga ‘a e fa’unga e fonua. Na’e fa’a hoko heni ‘a e femali’aki he vaha’a ‘o e hou’eiki muli pea mo e hou’eiki ‘o e fonua, ‘a ia ko ha me’angaue fakapolitikale malohi ke pukepuke‘aki honau mafai, mo hokohoko atu ‘enau tapalasia ‘a e me'avale ‘o e fonua¹⁸ .

Na’e tumutumu’aki ‘a e ngaahi fefusiaki ko ‘eni ‘a e fuofua ‘asi ‘a e tolu’i ‘Otua tefito ‘o Tonga, ‘a ia ko Havea Hikule’o, Tangaloa ‘Eiki mo Maui Motu’a. ‘Oku ‘uhinga e lea ‘Otua ki ha taki ‘o ha ha’a malohi mo fita’a, ‘a ia ‘oku ilifia’i mo faka’apa’apa’i ‘e he fonua ‘onau tukulolo kakato ki ai, ‘o ha leva ‘a e tokotaha ko ia ki he kakai ko e ‘Otua. ‘Oku tala ‘e he ‘uhinga ko ‘eni ‘oku fa’u ‘e he tangata ‘a e ‘Otua ‘i hono ‘imisi, ‘a ia ko ha fa’ahinga tui ‘oku to’o pe mei he’ene taukei, kae tautefito ki he’ene fiema’u¹⁹ . Na’e toe hoko pe ‘uluaki ‘asi ko ‘eni ‘a e ngaahi ‘Otua ko e tumu’aki ia ‘o e fuofua kaupeau ‘o e hake ‘a e ngaahi sivilaise muli mei Fisi, kae tautefito ki Ha’amoa mo Polinisia hahake ‘i Tonga. ‘Oku tala mai ‘e he fuofua ‘asi ‘a e ngaahi ‘Otua ‘i Tonga ha faka’ilonga na’e kamata ke mahino ange ‘a e fakatu’utu’unga e nofo ‘a e fonua, ‘o ‘i ai ha kau pule’ia mo ha kau pule’i, pe hou’eiki mo e kainanga-e-fonua.

Neongo na’e malohi fau ‘a e ngaahi fetu’utaki he vaha’a ‘o Polinisia hahake mo Tonga, na’e fou mai ‘a e konga lahi ‘o e ngaahi fetu’utaki ko ‘eni ‘i Ha’amoa, ‘a ia ne liliu ai ‘a honau ‘ulungaanga lahi, pea toki tu’uta mai ki Tonga. Na’e tuha tonu ‘eni mo e kuonga ne ma’uma’uluta ai e Pule’anga hau pe ‘Emipaea ‘o e Tu’i Manu’a, ‘a ia na’a ne pule’i fefeka ‘a e konga ‘o Polinisia hahake mo e ngaahi feitu’u ‘i Melanesia, kau ai ‘a Ha’amoa, Fisi mo Tonga. ‘Oku ha ‘eni ‘i he hingoa ko e Tangaloa mo e Maui, ko ha ongo ha’a hou’eiki lalahi, ‘a ia ne tupu mei he’ena malohi mo fita’a, na’a na hoko ai ko e ongo ‘Otua tefito ‘i Polinisia hahake, ka na’e toki mafola mai ki Tonga ni ‘o fou mai ‘i Ha’amoa. Na’e hoko ‘a e me’a tatau kia Savea Si’uleo, ko e taha ‘o e ngaahi ‘Otua tefito ‘o Ha’amoa, ka na’e ‘asi ia ‘i Tonga ko Havea Hikule’o.

Na’e hoko ‘a e fepaki lahi he vaha’a ‘o e ngaahi ‘Otua, Havea Hikule’o, Tangaloa ‘Eiki mo Maui Motu’a, ‘o tupu ai ha ongo liliu lalahi ‘e ua. ‘Uluaki, na’e liliu e fuofua hingoa ‘o Tonga, ‘a Touia-‘o-Futuna, ‘o ui ko Tongamama’o, ‘a ia ko e hingoa ia hono ua ‘o Tonga. Ua, na’e vahe ‘e Havea Hikule’o ‘a Tongamama’o ‘o nau takitaha mo Tangaloa ‘Eiki mo Maui Motu’a ‘a e tofi’a, ‘a ia ko ha me’angaue fakapolitikale ki he fakamelino e fonua mo toe pukepuke’aki ‘a e mafai e hou’eiki. Na’e ma’u ‘e Havea Hikule’o ‘a Pulotu, kae vahe’i ‘a Langi mo Lolofonua kia Tangaloa ‘Eiki mo Maui Motu’a. Na’e hoko ‘a hono tofi ‘o Tongamama’o ko e ‘uluaki vahefonua ia ‘i Tonga, ‘a ia ko hono vahe’i ‘a ha konga fonua mo hono kakai ke tokanga’i ‘e ha ‘eiki. Na’e fakanofonofo leva ‘e he ‘eiki ‘a e kakai, pea fokotu’u mo honau fatongia faka’ikonomika papau, ‘a ia na’e kau kotoa pe ki hono hapai e tu’unga fakapolitikale ‘o e hou’eiki.

Ko e hisitolia fakakuongamu’a-fakateolosia: Mei Tongamama’o ki Tonga

‘Oku ha he tala fakafonua na’e malohi ‘aupito ‘a e mafai ‘o Havea Hikule’o, ‘o tupu ai ‘ene pule he vahe ‘o Tongamama’o, ka na’e hili ha taimi kuo makape hake ‘a Tangaloa ‘Eiki mo hono hako, ‘a Tangaloa Tamapo’ulialamafoa, Tangaloa ‘Eitumatupu’a, Tangaloa ‘Atulongolongo mo Tangaloa Tufunga, ‘a ia ko e kau Ha’amoa, ‘o pule’i fefeka e fonua. Na’e talu mei he fepaki ko ‘eni mo e holomui ‘a Havea Hikule’o mei hono fakalele fakapolitikale ‘o e fonua, ‘o nofo he malumalu mo e langilangi ‘o hono toputapu faka’Otua²⁰ , kae hu mai ‘a Tangaloa ‘Eiki mo hono ha’a, pea ‘i ha toe fepaki kimui mai ne hopo hake ai ‘a Maui Motu’a mo hono fale, ‘a ia ko ‘ene fanau ko Maui Loa, Maui Puku pea mo Maui ‘Atalanga mo hono foha, ‘a Maui Kisikisi²¹ , ‘o pule’i e fonua.

‘Oku tala mai mei he makape hake ‘a e kau Tangaloa mo e kau Maui ‘a e kei malohi ‘a e fetu’utaki he vaha’a ‘o Ha’amoa mo Polinisia hahake pea mo Tonga kae ‘asi mai hono teke’i ‘o Havea Hikule’o, ko e ‘Otua mo e Tu’i fefine ‘o Pulotu, ‘a e ‘alu ke vaivaiange ‘a e fetu’utaki mo Fisi. ‘Oku mahino mai ne kei hokohoko pe ‘a hono pule’i fefeka ‘o Tonga mo Ha’amoa ‘e he Tu’i Manu’a, ‘a e na’ane toe pule’i mo e ngaahi motu lotoloto ‘e ni’ihi ‘i Polinisia hahake.

‘Oku ‘ikai fakapapau’i pe ko e ‘Otua tangata pe fefine ‘a Havea Hikule’o, ka ‘oku mahino mei he’ene hoko ko e ‘Otua ‘o e ngoue, mo’ui mo e fakatupu, ‘o kau atu ki ai mo hono tu’unga fakafahu²² ‘i hono fakatu’uta ki ai ‘e he fonua e ‘inasi mo e polopolo ne fakafou atu he hako Tu’i Tonga ‘o Tangaloa ‘Eiki, ko e ‘Otua fefine ‘a Havea Hikule’o. Ka ‘oku mahino ko e ongo ‘Otua tangata ‘a Tangaloa ‘Eiki pea mo Maui Motu’a, fakataha pea mo hona hako ‘Otua tangata. ‘Oku matamata na’e fakataipe ‘e Havea Hikule’o ‘a e tu’unga fakasosiale mo faka’ikonomika ‘o e ‘aho ko ia, ‘a ia na’e fai ‘e fafine ‘a e ngoue kae fatongia’aki ‘e tangata ‘a e faifolau mama’o mo e toutai loloto. ‘Oku fakamo’oni ki he ‘uhinga ko ‘eni ‘a e saienisi ‘akiolosia²³.

Na’e fakahoko ‘e he kau Tangaloa mei Langi, ‘o ‘uhinga pe ko e kau muli, ha ngaahi liliu lahi ‘i Tonga he taimi na’anau tu’u mo’unga ai. Na’e lava ‘eni ‘i he’enau femali’aki mo e Hou’eiki ‘o e fonua, ko ha me’angaue fakapolitikale ‘eni ke fakatoka ai honau mafai. Na’e kau he ngaahi liliu ni ‘a hono toe fakanofonofo fo’ou ‘a Tongatapu, ‘Atata pea mo ‘Eua, pea pehe foki ki hono uki e ngoue, ‘a ia ko e feinga pe ke fakama’uma’uluta e pule ‘a e hou’eiki. ‘Oku ngalingali na’e fakafofonga’i ‘e hono uki ‘e he kau Tangaloa ‘a e ngoue, kau ai mo e holomui ‘a Havea Hikule’o ‘o fakamalumalu hono langilangi faka’Otua, ha liliu he tu’unga fakasosiale mo faka’ikonomika ‘o e fonua, ‘a ia kuo kamata ‘eni ke hu mai ‘a tangata ‘o ngoue (mo fangamanu), ‘a e ‘oku ui ko e ngaue, kae mafuli ‘a fafine ‘o ngaohi koloa.

Na’e kamata ke holo ‘a e mafai e kau Tangaloa ‘i he fonua, ka ‘i he taimi tatau pe na’e kake ai ‘a e kau Maui, ‘a e ngaahi ‘Otua ‘o Lolofonua, ‘o tupu ai ‘a hono teke’i e mafai ‘o e kau Tangaloa. ‘Oku ‘asi mei hono ‘omai ‘e he kau Maui ‘a e ngaahi ‘unoho ‘e tolu ‘o e fuofua kau tangata - Kohai, Koau mo Momo – na’e fakatupu ‘e he kau Tangaloa, mei Pulotu na’e kei femali’aki pe ‘a e hou’eiki ‘o Fisi, Ha’amoa mo Tonga. Na’e hoko ‘eni ko ha me’angaue fakapolitikale, ‘i he ‘uhinga na’ane fakama’uma’uluta e mafai, na’e mahu’inga fakasosiale mo faka’ikonomika ki hono pukepuke ‘a e kau pule’ia mo e kau pule’i.

Na’e ngaue’aki ‘e he kau Maui ha mata’u na’anau folau mei Lolofonua ‘o ma’u mei Manu’a, hili ha ngaahi alea lalahi mo faingata’a mo e Tu’i Manu’a, ke fusi’aki e toenga ‘o e ngaahi motu ‘i Tonga, kau ai ‘a Fisi mo Ha’amoa, tukukehe pe ‘a Manu’a. Na’e hoko atu e kau Maui ki hono uki e ngoue mo e fangamanu, ‘a ia kuo tongi he funga fonua ‘o e ngaahi motu ‘i Tonga ‘a ‘enau lavame’a ko ha fakamo’oni, kae tautefito ki ‘Eua²⁴ . ‘Oku ‘asi heni ha ngaahi me’a mahu’inga, ‘o ‘ikai ngata pe he va fakapolitikale ‘o Tonga mo Ha’amoa kae kau ai mo e tu’unga fakasosiale mo faka’ikonomika ‘o e fonua, pea mo e tu’unga mafai ‘o e kau Maui ‘i Tonga.

‘Oku ‘asi mai na’e hanga ‘e he kau Maui ‘o fakafepaki’i ‘a hono pule’i fefeka mo fuoloa ‘o Tonga ‘e he Tu’i Manu’a, ‘o ngali mo’oni ‘eni he ne hili pe ha taimi kuo tau’ataina ‘a Tonga mei Ha’amoa mo e pule ‘a e Tu’i Manu’a ‘i he hopo hake ‘a e ‘uluaki Tu’i Tonga. ‘Oku hanga ‘e he folau ‘a e kau Maui ki Ha’amoa ‘o kumi mata’u mo ‘enau uki e ngoue mo e fangamanu ‘o toe poupou’i malohi e ‘uhinga ko ia na’e ‘i ai e liliu he tu’unga fakasosiale mo faka’ikonomika ‘o e fonua, ‘a e mafuli ‘a tangata ‘o ngoue mo fangamanu kae afe ‘a fafine ‘o ngaohi koloa. ‘Oku hangehange na’e ki’i holo pe ‘a e faifolau mama’o mo e toutai loloto ‘a tangata, neongo na’e ‘ikai mole ‘aupito, he na’e kei malohi pe ‘a e kau toutai ‘a e Tu’i Tonga pea mo e mafola hono hau he potutahi ki he ngaahi fonua muli. ‘Oku tala ‘e hono fusi ko ia ‘o e ‘otu motu, ‘i Tonga, Fisi mo Ha’amoa, na’e a’u ki ai ‘a e pule ‘a e kau Maui, tukukehe pe ‘a Manu’a he na’e kei malumalu pe ia he fuka ‘a e Tu’i Manu’a.

Neongo na’e mafola e pule ‘a e kau Maui, na’e ngali ne toe fu’u fefeka ‘a hono fakaehaua’i e fonua ‘e he kau taula mo e hou’eiki, ‘a ia na’ana ngaue fakataha ma’u pe ko e me’angaue fakapolitikale malohi ki hono pule’i fakasosiale mo faka’ilonoma e kakai. Na’e tu’u leva ‘a Maui Kisikisi, ko e helo ‘a e laauvale²⁵ , pea na’ane tu’u ma’u pe he tau’ataina, kene vete e popula ‘a e tu’a mei he ngaahi ha’i ‘a e kau taula mo e hou’eiki ‘o e fonua. Na’e ‘asi ‘eni ‘i he hanga ‘e Maui Kisikisi ‘o teke’i e langi mei Maama kae tu’utonu e kakai, he tokua na’anau ‘alu punou pe²⁶ , ko e vaofi ko ia ‘a e langi mo e fonua. ‘Oku tala mai ‘e he ‘uhinga ko ‘eni na’e piko e tu’a e kakai hono fua e kavenga ki he hou’eiki na’e fakatapui ‘e he lotu motu’a, ka na’e fuhu ma’u pe ‘a Maui Kisikisi ma’a e tau’ataina ‘a e kakai ‘aki ‘ene fakafepaki’i fefeka ‘a e pule fakaaoao ‘a e hou’eiki.

‘Oku ‘asi e ‘uhinga ko ‘eni ‘i he lea Lolofonua, ‘a e tofi’a ‘o e kau Maui, ‘o ngalingali ‘oku ‘uhinga pe ia ki Maama, pea ko hono fa’unga ‘a e kau tu’a pe kainanga-e-fonua, ‘a ia ‘oku nau fuesia e mamafa e fakaehaua ‘a hou’eiki, mo e kau hou’eiki ‘o e fonua ‘oku nau toitoi mai he kofutu’a faka’Otua ‘o Langi mo Pulotu ‘i honau tumu’aki. ‘Oku matamata na’e ‘ikai tuhu ‘a Lolofonua ia ki ha feitu’u ‘i lalo ‘i Tonga, ka na’e ‘uhinga pe ia ki hono tamoloki ‘e he hou’eiki e kakai ki he fonua ‘o ‘ikai tenau fa’a lava ‘o malanga pe moke hake ka nau olo mo heke pe ‘i lao he kelekele. ‘Oku toe mo’oni heni ‘a e lau ‘a e kau saienisi faksosiale ko e kau sosiolosisi, “Ko e kakai tu’a ko e tu’ungaveve fakasosiale ia ‘o e fonua.”

Na’e laumalie ‘aki ‘e Maui Kisikisi ‘a e fekuki tu’uma’u ma’a e laauvale ‘o e fonua, pea na’ane mo’ui’aki e fepaki ta’etuku ki he fakapopula ‘a e hou’eiki ne fakatonuhia’i ‘e he lotu motu’a, ‘o ne mate pe he hingoa ‘o e tau’ataina. Na’e hoko e mate ‘a Maui Kisikisi ke holoa ai e tu’unga fakapolitikale ‘o e kau Maui, ‘o toe kake mai ai e pule ‘a e kau Tangaloa, ‘i honau poupou’i ‘e he lotu mu’a, ne holoa atu ‘i he ngaahi fakafepaki ‘a Maui Kisikisi ki he mafai ma’a e tau’ataina ‘a e kakai. Na’e ‘i ai ha liliu lahi ne hoko heni, ‘a ia ko hono liliu ‘a e hingoa ‘o Tonga mei Tongamama’o ki Tonga, ko hono tolu ia mo faka’osi ‘a hono liliu e hingoa ‘o Tonga. Na’e faka’ilonga ‘aki e liliu ko ‘eni ‘a e hopo hake ‘a ‘Aho’eitu, ko e foha ‘o e ‘Otua mei Langi, ko Tangaloa ‘Eitumatupu’a²⁷ , ‘o matamata ko e ‘eiki lahi mei Ha’amoa, ko e fuofua Tu’i Tonga ‘i he senituli 10 nai, ‘a ia ko ‘ene fa’e ko e fefine mei Maama, ko ‘Ilaheva ne liliu hono hingoa ki mui ko Va’epopua, ko e ‘ofefine ‘o e ‘eiki Niuatoputapu ko Seketo’a.

Hoko Atu Ki he Konga 3

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by