KO E HISITOLIA FAKAKUONGAMU’A-FAKAKELESIKALE:
KO E TU’I TONGA, TU’I HA’ATAKALAUA MO E TU’I KANOKUPOLU

‘Oku ‘iloa ‘a e kuonga ko ‘eni ‘i he tu’unga ma’olunga taha kuo a’usia ‘e he sivilaise ‘a Tonga ‘i ha kuonga, ‘a ia na’e tupu hake ai ha ngaahi kupu fakasosiale tolonga na’e mahu’inga faka’ikonomika mo fakapolitikale, ‘o kau ai ‘a e ngaahi faiva mo e tapa kehekehe ‘o e sivilaise. ‘Oku ‘asi mei he mafuli ko ia ‘a e hingoa ‘o Tonga mei Tongamama’o ki Tonga, ‘o mapuna ai ‘a ‘Aho’eitu ko e fuofua Tu’i Tonga, na’e ‘i ai ha liliu fakapolitikale lahi ne hoko he fonua. ‘Oku ha mai ha ‘uhinga ‘e tolu ‘i he makape hake ko ia ‘a e Tu’i Tonga. ‘Uluaki, ‘oku ngalingali ko e fuofua fakatahataha’i fakapolitikale ‘eni ‘o Tonga. Ua, na’e malava mei hono fakataha’i fakapolitikale ko ‘eni ‘o e fonua ‘e ‘Aho’eitu kene tau’i ai e tau’ataina ‘a Tonga mei Ha’amoa mo e pule ‘a e Tu’i Manu’a. Tolu, na’e faka’ilonga’i ‘e he makape hake ko ia ‘a e Tu’i Tonga e tumutumu, pea mo e holo, ‘a hono pule’i fefeka ‘o Tonga mei Ha’amoa ‘e he Tu’i Manu’a.

Na’e ‘ikai ke ma’u mola pe ‘a e tau’ataina ‘a Tonga mei Ha’amoa, ka na’e fou ia he fepaki lahi ‘o a’u pe ki he lingitoto. ‘Oku tala ‘e he talatupu’a ‘o e fuofua Tu’i Tonga, ‘Aho’eitu, na’e fakafepaki’i lahi ‘e he hou’eiki Ha’amoa ‘a e feinga tau’ataina ko ‘eni ‘a Tonga. Na’e a’u ‘a e fefusiaki ni ki hono fakapoongi ‘o ‘Aho’eitu, na’e konga Langi mo Maama, ‘e hono fanga ta’okete Langi. ‘Oku tala ‘e he kumete (kava) mo e nonu, ‘i hona fatongia ko e fakalelei vaha’a mo e fakamo’ui mahaki, na’e toki fai ha fakamelino ki mui hili ‘a e fepaki lahi ko ‘eni ne hoko he vaha’a ‘o Tonga mo Ha’amoa. ‘Oku ‘asi mai na’e ikuna ‘a Tonga he fepaki ni ‘o ma’u ai ‘ene tau’ataina, pea na’e hoko ai ‘a ‘Aho’eitu ko e fuofua Tu’i Tonga, kae fokotu’u ‘a hono fanga ta’okete Langi ko ‘ene kau tamaio’eiki, kenau poupou ki he’ene pule ‘i Maama. Na’e fokotu’u ‘a e lahi, Talafale, ko e Tu’i Faleua, kae hoko ‘a Matakehe, Maliepo, Tu’iloloko mo Tu’ifolaha ko e ‘uluaki Falefa, ‘o nau fale’i e Tu’i Tonga mo fakalele e fonua.

Na’e tupu mei he tamai Langi mo fa’e Maama ‘a ‘Aho’eitu ‘a ‘ene konga ‘Otua mo Tangata, ‘a ia na’e makatu’unga heni ‘a ‘ene hoko ko e fakafofonga ‘o e ngaahi ‘Otua ‘o hange ko Havea Hikule’a mo e kau Tangaloa ‘i Maama. Na’e hoko ‘a ‘Aho’eitu ko e ‘Otua mo e Tu’i²⁸ , ‘o tupu mei hono konga Langi mo Maama kene toe ma’u ai ‘a e tu’unga ko e ‘Eiki mo e Hau. Neongo ‘oku fakalotu ‘a e ‘Eiki, ‘i he’ene ‘asi he fotunga ‘o e tapu, kae fakapolititkale ‘a e Hau, ‘oku na fakatou politikale loua pe ‘i he ‘uhinga ‘oku fa’a hoko e lotu ko e kofutu’a ke pulou mai ai ‘a e ngaahi fiema’u fakasosiale, ‘o ne fakafaingofua’i ‘a hono fakaehaua’i faka’ikonomika ‘e he kalasi ‘e taha ‘a e kulupu ‘e taha. Na’e fengaue’aki ma’u pe ‘a e ‘Eiki mo e Hau ki hono pukepuke ‘a e tu’unga mafai e Tu’i Tonga, ‘o fakatonuhia’i ma’u pe ‘e he lotu ‘ene pule, ka ‘oku tala mai ‘e hono fa’a fakapoongi e kau Tu’i Tonga ‘e ni’ihi na’e ‘ikai malu ma’u pe ‘a e toputapu ‘o e Tu’i Tonga mei he lao koula ‘o e hisitolia – ‘a e fepakipaki ‘a e ngaahi fiema’u ‘a e fonua.

‘Oku ‘ikai ha ‘ilo lahi ‘i he tala tukufakaholo ki he ngaahi ngaue ‘a Lolofakangalo, Fanga’one’one, Lihau, Kofutu, Kaloa, Ma’uhau, ‘Apuanea mo ‘Afulunga²⁹ , ‘a e Tu’i Tonga 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, mo e 9 he vaha’a ‘o ‘Aho’eitu pea mo Momo, ‘a hono 10 ‘o e Tu’i Tonga, ‘i he kamata’anga e senituli 13 nai pe ofi ki ai. ‘Oku toe si’i pe mo ha fakamo’oni mei he ‘akiolosia ki he kuonga ni³⁰ . ‘Oku ngalingali ko ha kuonga melino ‘eni ‘o Tonga, ‘a ia na’e femou’ekina e kakai he langa fonua ‘i he hili pe e fepaki lahi ‘i hono vaha’a mo Ha’amoa, ‘o tupu ai ‘a e tau’ataina ‘a Tonga mei he pule ‘a e Tu’i Manu’a. ‘Oku ‘asi he tala tukufakaholo na’e fuofua nofo e Tu’i Tonga ‘i Popua, ‘o fou atu ‘i Folaha ki Malapo mo Pelehake, pea hake mei ai ki Tofoa ‘o afe ‘i Fua’amotu, Lavengatonga mo Haveluliku ‘i Halaliku, ‘o toki tu’uta ‘i Heketa ‘i Niutoua. Na’e tuha ‘a Ma’uhau, ‘a e Tu’i Tonga hono 7, mo Lavengatonga³¹ , kae fe’unga atu ‘a Momo ia mo Heketa ‘i Niutoua.

Na’e tuha mai e pule ‘a Momo mo e tumutumu ‘o e langa fonua ‘a e Tu’i Tonga mo e kakai ‘o e fonua, hili ‘eni hono tau’i ‘e ‘Aho’eitu ‘a e tau’ataina ‘a Tonga mei Ha’amoa. Na’e toe fe’unga e kuonga ‘o Momo mo e tumutumu ‘o e kaupeau hono ua ‘o e fetu’utaki mo Polinisia hahake, ‘a ia na’e felave’i ‘eni mo ha tangata mahu’inga, ko Lo’au³² na’e taku ko e Tu’i Ha’amoa³³ , neongo ‘a e si’i e ‘ilo ki ai ‘i hotau hisitolia fakakuonga mu’a, ‘a ia ko ha tangata muli na’e poto lahi mo ‘atamai’ia ‘aupito. ‘Oku fu’u si’isi’i fau ‘etau ‘ilo kia Lo’au, ka ‘oku hangehange ko ha ‘Eiki lahi ‘eni mei Ha’amoa pe Polinisia hahake. Na’e nofo’i ‘e he ha’a Lo’au ‘a ‘Eua mo ‘Eueiki³⁴ , ‘a ia na’e ‘ikai ngata pe he ma’olunga ‘enau tekinolosia ka na’anau toe malohi foki mo poto, pea ‘oku matamata na’e kaulahi e ha’a Lo’au ki he tuku’au atu ko ia e Tu’i Tonga mei Popua ki Niutoua.

Na’e tupu heni ha fetu’utaki fakapolitikale mahu’inga he vaha’a ‘o e Tu’i Tonga mo e Tu’i Ha’amea, ‘a ia ne mali ai ‘a Momo pea mo Nua, ko e ‘ofefine lahi ‘o Lo’au. Na’e hoko e mali ni ko ha me’angaue fakapolitikale malohi kene fakama’uma’uluta ‘aki e tu’unga mafai ‘o e Tu’i Tonga. Na’e fanau’i ‘e Momo mo Nua ha tamasi’i tangata, ko Tu’itatui, ko hono 11 ‘o e Tu’i Tonga. ‘Oku pehe ko e tangata lahi mo ‘ulu fo lahi ‘a Tu’itatui, ‘o ngali ko e ‘uhinga ki ha tangata masila, faka’uto’uta lelei mo ‘atamai matala, ‘a ia ko ha fa’ahinga taukei fakapolitikale na’e ma’u mei a Lo’au. ‘Oku ‘asi he tala fakafonua na’e tupu mei he poto’i taki kakai mo fakanofonofo fonua ‘o Lo’au ‘a hono ui ia ko e “Tufunga Fonua”³⁵ , he ‘oku pehe na’e malavanoa pe ‘e Lo’au kene tala kei mama’o ‘a e ngaahi me’a ‘e hoko ki he fonua ‘i he kaha’u.

Na’e hoko e langa fonua ne tumutumu he kuonga ‘o Momo ko ha fungavaka malohi ia ki he ‘Emipaea pe Pule’anga Hau ‘o e Tu’i - Tonga, ‘a ia ne vaka atu ai e ngaue ‘a Tu’itatui, ko e fuofua Tu’i Tonga na’ane fakamafola e mafai e Tu’i Tonga mei Tonga ki he ngaahi fonua muli. Na’e kau heni ‘a Fisi, Futuna, Ha’amoa, Lotuma, Niue, Tokelau, Tuvalu mo ‘Uvea ‘i Polinisia hihifo, pea pehe ki he ngaahi feitu’u ‘i Melanesia hange ko Tikopia mo ‘Anuta, ‘o a’u pe ki he ngaahi feitu’u lotoloto hange ko e ‘Otu Kuki ‘o Polinisia hihifo. Na’e malava ke fakahoko ‘eni ‘e he folau la malohi ‘a e Tu’i Tonga, ‘a ia ne taki ‘e he ngaahi kalia ‘iloa ‘o hange ko e ‘Akiheuho, Tongafuesia mo e Lomipeau. Na’e ngaue’aki e ngaahi kalia ni ki hono fetuku mai e kau popula ki he ngoue, toutai, fo’uvaka, tamaka, mo e langafale, kae ‘uma’a ‘a e ngaahi koloa, mei he ngaahi fonua muli ki hono pukepuke e mafai e Tu’i Tonga ‘i Tonga. Na’e nofo taha pe ‘a e kau Tonga ki hono fakalele e folau tahi ‘a e Tu’i Tonga kae fakalangilangi ‘a e Tu’i Tonga mo e hou’eiki ‘i he ngaahi katoanga hange ko e ‘inasi mo e ngaahi va’inga fakahouhou’eiki hange ko e lova vaka mo e heu lupe³⁶.

Na’e fakapuhopuha’a ‘aupito e pule ‘a Tu’itatui, ‘o tupu ai ‘ene fakaehaua’i e kakai, tautefito ‘eni ki he ta ko ia e maka ki hono langa ‘o Heketa. Na’e ngaue’aki e ngaahi fu’u maka ni ki hono langa ‘o e Ha’amonga-‘a-Maui, ‘a e matapa hu’anga ki Loto Tatau, pea mo e Makafakinanga, ‘a ia ko e ‘afio’anga e Tu’i Tonga. Na’e kau heni ko ha ongo langi ‘e ua, ‘a ia ko Langi-Heketa mo Langi-Mo’ungalafa, ngaahi fo’i sia tu’ungafale pea mo ha mala’e sika foki.

‘Oku pehe na’e hanga ‘e he Tu’i ni ‘o fa’a ta ‘a e tui ‘o e kakai mo e kau Falefa, ‘o ‘uhinga kenau fakamama’o na’a nau fakapoongi ia, ke fakahingoa ai ia ko Tu’itatui. ‘Oku matamata na’e tuhu ‘eni ki he fakapopula ‘a Tu’itatui, ‘a ia ko e Tu’i Tonga na’ane pule’i fefeka e kakai ‘o nau tu’ulutui mo kunima ki he’ene pule, ‘o fakataipe ki he heke e va’e e kakai he mafatukituki ‘o e kavenga. ‘Oku ‘asi e fakapopula ni ‘i he hingoa ‘o e kolomu’a ‘o e kuonga ko ‘eni, ko Heketa, ‘a ia ko e ‘uhinga ki he heke ‘a e kakai honau tui hono ta ‘e Tu’itatui. Na’e tupu mahalo heni ‘a hono ui ‘a e kau Niutoua ko e kau Ha’amene’uli, ‘o pehe tokua he tala na’anau heke’aki ma’u pe honau tu’ungaiku he ‘uli pe kelekele he taimi kotoa pe na’anau fakatu’uta ai ki he Tu’i Tonga.

Na’e hoko ‘i he faka’osi’osinga e kuonga ‘o Momo, pea a’u mai pe ki he pule ‘a Tu’itatui, ha ngaahi liliu fakasosiale lalahi he fonua na’e mahu’inga faka’ikonomika mo fakapolitikale ki he Tu’i Tonga, ‘a ia na’e kau lahi ‘a Lo’au ki hono fale’i mo hono fakahoko. ‘Uluaki, na’e fa’u ‘e Momo mo Lo’au ‘a e fuofua taumafa kava, pe ‘uluaki Konisitutone ‘a Tonga³⁷ , ‘a ia ko ha me’angaue fakapolitikale na’ane pukepuke fakasosiale mo faka’ikonomika ‘aki e Tu’i Tonga mo e kakai. Ua, na’e fakanofonofo fo’ou ‘e Lo’au mo Tu’itatui ‘a e kau Falefa, ko hono ‘uluaki ia talu mei he ‘uluaki Falefa, ‘a e misini pule ‘a e Tu’i Tonga, ‘o liliu e tu’unga mafai e Tu’i Tonga ke hoa mo e tu’u ‘a e fonua. Tolu, na’e vahe ‘e Lo’au mo Tu’itatui e kelekele, ko e ua ‘eni ‘o e tufa fonua he hisitolia ‘oku ‘iloa ko e Vahefonua ‘a Lo’au, pea tufa mo honau hou’eiki mei Heketa, ‘o nau takitaha tokanga’i ‘a hono tofi’a pea mo e fatongia ‘a hono kakai ki he Tu’i Tonga.

Na’e fakamafola ‘e Tu’itatui pea mo hono ta’okete, Fasi’apule, ‘a ia na’ana fa’e taha ‘ia Nua, ‘a e mafai pe Pule’anga hau ‘o e Tu’i Tonga ‘o kamata mei Tonga ki Fisi mo Savai’i ‘i Ha’amoa. ‘Oku ‘asi he talatupu’a ‘o Tu’itatui mo Fasi’apule, kae ‘uma’a ‘a e talatupu’a ‘o Sangone³⁸ , na’e fakaehaua ‘aupito e pule ‘a Tu’itatui ‘i Fisi mo Ha’amoa, ‘o tupu ai hono puke popula mai e kakai mei he ongo fonua ni kenau ngaue ki he Tu’i Tonga. Na’e ‘ikai ngata pe foki he kau popula ka na’e toe kau ai foki mo e koloa ki hono tauhi ‘o e Tu’i Tonga. Na’e tupu heni ha fepaki lahi kae tautefito ki he va ‘o Tonga mo Ha’amoa, ‘a ia na’e toki fakalelei’i ‘i he hili ha ngaahi fetu’utaki fakatipilometika malohi mo faingata’a na’e fakahoko ‘e Fasi’apule mo Lo’au ‘o toe fakafoki mai ki Tonga e faka’apa’apa ‘a Ha’amoa, ‘a e na’e fakafofonga’i ‘e Lekapai mo Lafaipana.

‘Oku matamata na’e hoko ha fepaki lahi ‘i Heketa he fale ‘o e Tu’i Tonga ‘i he kuonga ko ‘eni. ‘Oku ha ‘eni he hola ko ia ‘a Tu’itatui ki ‘Eua, ‘a ia ko hono tuli tokua ‘e hono fanga tokoua ko ‘ene toe ‘unoho pe mo honau toufefine, ko Latutama. ‘Oku matamata ko e ‘uhinga ‘eni ne hiki ai e Tu’i Tonga mei Heketa ‘i Niutoua, ‘o fou mai ‘i Niutao-Makaunga, ki Lapaha ‘i Mu’a. ‘Oku ngalingali na’e fepaki ‘a e ongo foha ‘o Tu’itatui, ‘a Talatama mo Talaiha’apepe he hingoa ‘o tupu ai ‘a e hiki mei Heketa mo e hoko ‘e kupu’i tou, ‘a Tu’itonga-Nui-Koe-Tamatou, ko e Tu’i Tonga 13. ‘Oku ‘asi ‘eni he fiema’u ‘e hona tuofefine, Fatafehi, kenau hiki mei ‘Utulongoa’a ki Fangalongonoa. ‘Oku ngalingali ne longoa’a pe valautu’u e fonua, ‘o tupu ai ha feinga fakamelino, ‘a e ‘oku fakataipe ‘e he longonoa³⁹ . ‘Oku hangehange ko Talatama, ‘a e Tu’i Tonga 12, na’e Tu’i Tonga fakamuimui ‘i Heketa, ‘o tuha mai ‘a Tu’itonga-Nui-Koe-Tamatou mo Niutao-Makaunga, ka koe Tu’i Tonga 14, ‘a Talaiha’apepe, na’e fuofua pule ‘i Lapaha.

‘Oku toe ha mai heni ha ngaahi ‘ulungaanga faka-Polinisia hahake, ‘o hange ko e ‘unoho ko ia ‘a Tu’itatui pea mo Latutama, ‘a hono tuofefine. ‘Oku tatau ia mo e founga faka-Hauai’i na’e ngaue’aki ‘e hono ha’a Tu’i ko e ni’aupi’o⁴⁰ , ‘a ia ko e ‘unoho pe tuonga’ane mo e tuofefine, ‘a e ongo tamaiki tangata mo fefine lahi ‘a e Tu’i. Na’e fai foki ‘eni ‘i he tui ke malu’i e toto’i ‘eiki, pea ‘ikai ko ia pe ka ke ma’u ‘e hona hako ha mana ‘o liunga ua⁴¹ ia ‘i hona mana takitaha, ‘a ia ko e ongo me’angaue fakapolitikale, ‘o hange ko e kitetama⁴² ‘i Tonga ni, ke fakama’uma’uluta ‘aki e mafai ‘o ha’a Tu’i. ‘Oku ngaue’aki foki ‘e he hou’eiki Tahiti ‘a e tou ko e ‘akau fakamalumalu, ‘o hange pe ko hono ngaue’aki ‘i Tonga ni e toa ‘e he Tu’i Tonga, ‘a ia ‘oku fakataipe ‘e he tou mo e toa ‘a e hou’eiki. ‘Oku ‘uhinga e lea nui ‘i Polinisia hahake ko e lahi, ‘o hange Tahiti Nui mo e Ariki Nui, ‘o tuhu pe ki Tahiti Lahi mo e ‘Eiki Lahi. ‘Oku ‘i ai foki e vahefonua ‘i Tahiti ko Ha’apepa ‘o ngalingali ko Talaiha’a pepe ko e hanga ki ha fa’ahinga tala tukufakaholo ‘o Ha’apepa na’e ‘omi ‘e hono hou’eiki ki Tonga ni.

‘Oku ngalingali na’e a’u ki he pule ‘a Talakaifaiki, ‘a e Tu’i Tonga 15 ‘i he 1250 nai ‘o e ta’u, kuo kapa kotoa ‘e he mafai ‘o e Tu’i Tonga ‘a Ha’amoa, ‘o lele mei Savai’i ‘i hihifo, ‘o kau mo ‘Upolu pea mo Tutu’ila he vaha’a, ki Manu’a ‘i hahake. Na’e ‘i ai e ngaahi kolotau ‘o e Tu’i Tonga hange ko Safotu ‘i Savai’i pea mo Lalovi ‘i Maulifanua ‘i ‘Upolu, pea na’e fu’u fakaoao ‘aupito e pule ‘a e Tu’i Tonga ‘i Ha’amoa. Na’e ui ‘a e taulanga ‘iloa ‘o e folau la ‘a e Tu’i Tonga ‘i Ha’amoa ko Nu’usugale, ne ofi pe ‘i Lalovi. Na’e hoko e fakaehaua ‘a Talakaifaiki ‘i Ha’amoa ke fakafepaki ai e hou’eiki ‘o Ha’amoa ki he pule ‘a e Tu’i Tonga, ‘o taki ai ‘e Tuna mo Fata, ko e ongo foha ‘o ha ‘eiki lahi ko Atiogie mei Falefata, ha angatu’u mo ha konga kau malohi Ha’amoa kia Talakaifaiki ‘i ‘Aleipata ‘i ‘Upolu, ‘o tupu ai hono kapusi e Tu’i Tonga mei Ha’amoa.

Na’e pehe ne ofo ‘a Talakaifaiki he to’a tete’e mo e manumanumelie ‘a e tau ‘a e ongo tautehina, ‘o to ai ‘ene lea mavae he funga maka ko Tulatala – “Malie to’a! Ka ‘i ai ha liu mei Tonga ko e fai he melino kae ‘ikai he tau!” - ke fakanofo ai ‘i Ha’amoa ‘a e ‘uluaki Malietoa, ko e maka fakamanatu ‘a e tau’ataina ‘a Ha’amoa mei Tonga mo e pule ‘a e Tu’i Tonga. Na’e fakanofo ai ‘a Savea, ko ha hako ‘o ‘Atongie mo Tuvai’upolu, ko e ‘uluaki Malietoa. ‘Oku ngalingali ne fai ha talite fakamelino lahi hili e fepaki ni, he ‘oku pehe na’e mali ‘a Talafapite, Tu’itonga-Ma’akatoe mo Tu’itonga-Puipui, ‘a e Tu’i Tonga 16, 17 mo e 18, ki he fanau fefine ‘a e hou’eiki lalahi ‘o Ha’amoa, pea na’a nau toe nofo kotoa pe foki ‘i Ha’amoa.

Neongo ne holoa ‘a e mafai e Tu’i Tonga ‘i Ha’amoa, na’e kei hokohoko atu pe ‘a e fakatu’utu’uhau ‘ene pule ‘i Fisi. Na’e hoko ‘eni ke fakapoongi ai ‘a e Tu’i Tonga 19 mo e 22, ‘a Havea I mo Havea II, ‘e ha kau Fisi. Na’e tu’uua ‘a Havea I lolotonga ha’ane kaukau, pea kole ai ‘e Lufe, ko e kainga Fisi e fa’e ‘a e Tu’i, ke tu’usi hono sino ke fakakakato ‘aki ‘a Havea I kae toki tanu, pea fana’i’aki ‘a Havea II ha ngahau ‘e ha Fisi ko Tuluvota. Na’e mali Ha’amoa foki ‘a Tatafu’eikimeimu’a, ‘a e Tu’i Tonga 20, ‘o ‘asi ai ne mafuli e fakaehaua ‘a e Tu’i Tonga ‘i Ha’amoa ki he fa’u talite he funga ‘o e mali, ko ha me’angaue pe ia ‘e taha ke puke’aki hono mafai. ‘Oku ‘asi ‘a hono toka’i ko ia ‘e Tonga ‘a Ha’amoa he hingoa ko ia ko e Havea, ‘o ‘uhinga kia Savea Si’uleo ko e taha e ngaahi ‘Otua tupu’a ‘o Ha’amoa. ‘Oku ha mei he hingoa Lomi’aetupu’a, ko e Tu’i Tonga 21, ‘a e ngaahi fakafepaki lalahi he kuonga ko ‘eni ki he Tu’i Tonga, ‘o ngali ‘uhinga ki hono lomi ko ia he fotunga e fakapoongi e mafai e Tu’i Tonga, ‘a e fa’unga tupu’a ‘o e fonua. Na’e toe mafuli ‘a Tonga hili e ngaahi fepaki lalahi ko ‘eni, ke fa’u talite fakamelino mo Fisi, ‘o hange pe ko ia ne hoko kimu’a he vaha’a ‘o Tonga mo Ha’amoa.

Na’e ‘ikai ngata pe foki ‘a hono pule’i ‘e he Tu’i Tonga ‘a Fisi mo Ha’amoa, ka na’e toe mafao atu hono mafai ki Futuna mo ‘Uvea. ‘Oku ha he tala-e-fonua na’e a’u e kaupeau e Pule’anga Hau ‘o e Tu’i Tonga he kuonga ko ‘eni ki Tuvalu, Tokelau mo Niue, pea mo ha ngaahi fonua ‘i Melanesia kae‘uma’a foki ‘a Polinisia hahake. Na’e tuha mai ‘eni mo e kuonga ‘o Takalaua, ‘a e Tu’i Tonga 23, ‘i he 1450 nai ‘o e ta’u, ‘a ia na’e ‘iloa ‘ene pule he fakaaoao mo e fakapuhopuha’a. Na’a ne fakapopula’i e kakai muli, kae tautefito ki he kau Futuna mo e kau ‘Uvea, ‘a ia na’e ngaue’aki kinautolu ki hono ta ‘o e maka ki hono langa ‘o e ‘otu langi ‘i Mu’a. Na’e ngaue’aki foki e kau Niue mo e kau Tokelau ki he toutai, kae ngoue ‘a e kau Tuvalu. Na’e tupu e fakapopula ni ke fakapoongi ai ‘a Takalaua lolotonga ‘a ‘ene kaukau he vai ko Tolopoa ‘i Pelehake ‘e Tamasia mo Malofafa, ko ha ongo tangata mei Futuna mo ‘Uvea na’ana konga ki ha’a Talafale ‘i Pelehake.

Na’e pavaki he fonua e fakapoongi ‘o Takalaua, pea fai hono ofongi kia Kau’ulufonua pea mo hono fanga tehina na’e fai ‘enau fakatete vaka ‘i Makaunga mo Niutao. Na’e ofoofo ‘a Kau’ulufonua he tala me’a fo’ou⁴³ kuo fai, pea na’ane tu’utu’uni ai he’ikai tanu ‘ene tamai kae ‘oua ke huhu’i e angatu’u kuo hoko. Na’e tuli ai ‘e Kau’ulufonua mo ha’ane konga kau ‘a Tamasia mo Malofafa, ‘ona hola ai mei Tongatapu ki ‘Eua, Ha’apai, Vava’u mo e Ongo Niua, pea mei Tonga ki Niue, Fisi, Ha’amoa mo Futuna, ‘o toki ma’u kinaua ki ‘Uvea. Na’e hoko ha tau lahi ‘i Futuna ne mole ai ha tokolahi e kau tau ‘a Kau’ulufonua I, ‘a ia ne ‘ulungia ai e Tu’i Tonga, pea tupu ai e lea “Vete Faka-Futuna”, ke fakamanatu ‘aki e fakafetau fefeka ‘a Futuna ki he Tu’i Tonga.

Na’e ‘omi ai ‘a Tamasia mo Malofafa ki Tonga, pea na’e fai hona fakamaau ‘i ha taumafa kava ‘i Feingakotone ‘i Lapaha ‘i Mu’a. Na’e tautea’i leva kinaua ‘e Kau’ulufonua, ‘o ta’aki kotoa hona nifo pea fekau kena mama’aki pe hona te’enifo e kava, ‘a ia na’e holo fakataha mo e toto ki ha tano’a ke fai’aki e taumafa kava. Na’e tamate’i ‘e Kau’ulufonua ‘a Tamasia mo Malofafa ko e fono ‘o e taumafa kava. Na’e sauni ‘aki ‘e Kau’ulufonua ‘a hono fakapoongi ‘ene tamai ‘ene inu e kava kuo fo toto mo kai hona sino. Na’e ui ai e Tu’i ni ko Kau’ulufonua Fekai, ko e tupu mei he ‘ene angaanga fita’a ‘i he’ene sauni ko ia e fakapoongi ‘o Takalaua. Na’e fakanofo ai ‘a Kau’ulufonua Fekai ko Kau’ulufonua I, ‘a ia ko e Tu’i Tonga hono 24 ‘i hono 1470 nai ‘o e ta’u.

‘Oku tala mai ‘e he hola ‘a Tamasia mo Malofafa ‘o toki ma’u mei ‘Uvea na’e ngali ne poupou’i lahi ‘e he fonua ‘a hono fakapoongi ‘o Takalaua, ko ha Tu’i fita’a mo fakapopula lahi ‘ene pule’i e kakai. ‘Oku ‘asi he hingoa ‘o Kau’ulufonua, ‘o ‘uhinga ki he ‘otu fonua mo honau kakai, ‘a e mafola e Pule’anga Hau ‘o e Tu’i Tonga. ‘Oku hangehange na’e ‘ikai ke kai tangata ‘a Kau’ulufonua I, ‘o hange ne ‘uhinga pe ‘ene fita’a ki he’ene feinga vavale ke kei ma’u ‘e he Tu’i Tonga e toka’i mo e faka’apa’apa ‘a hono Pule’anga Hau, ‘o tatau pe ‘i Tonga ni, pea mo e ngaahi fonua muli foki. Na’e fu’u faingata’a ‘aupito e feinga ni, ka na’e ngaue’aki ‘e Kau’ulufonua I e fakamelino he funga ‘o e mali, ‘o taipe ‘aki e toto, ko e taha ‘o ha me’angaue ke hapai’aki e mafai e Tu’i Tonga he fonua.

Hoko Atu Ki he Konga Faka'osi

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by