‘Oku tala ‘e he fakapoongi ‘o Takalaua mo e faingata’a’ia ‘a Kau’ulufonua I ke fakafoki e faka’apa’apa ‘a e kakai ki he Tu’i Tonga na’e ‘i ai e liliu lahi he tu’u ‘a e fonua. Na’e tali leva ‘e Kau’ulufonua I ‘a e liliu tefito ko ‘eni neongo ‘ene tomui, ‘o ne fakahoko ai ha ngaahi fokotu’utu’u lalahi mo ha fakanofonofo fo’ou ‘o e mafai e Tu’i Tonga ke hoa mo e fiema’u ‘a e fonua. ‘Oku pehe na’e kau ‘a Lo’au he fokotu’utu’u ma’ongo’onga ko ‘eni, ‘o ngalingali ko e tuhu pe ‘eni ki he fa’ahinga poto’i fakanofonofo fonua na’e tu’uta mai mo e ‘uluaki Lo’au.

‘Uluaki, na’e fokotu’u ‘e Kau’ulufonua I ‘a Mo’ungamotu’a, ko e taha ‘o hono ngaahi fototehina, ko e ‘uluaki Tu’i Ha’atakalaua. Na’e hiki e Tu’i Ha’atakalaua ‘o nofo ‘i Fonuamotu ‘i kauhala lalo he hala ki Hahake, kae nofo pe ‘a e Tu’i Tonga ‘i Olotele ‘i kauhala ‘uta. Na’e tupu heni ‘a hono ui e Tu’i Tonga mo e Tu’i Ha’atakalaua, fakataha mo hona ngaahi ha’a takitaha, ko Kauhala’uta mo Kauhalalalo. Na’e hoko ai e Tu’i Ha’atakalaua ko e Tu’i Kelekele, ‘o ne fatongia ‘aki hono uki e ngoue, fakahoko mo fokotu’utu’u e katoanga polopolo mo e ‘inasi. Na’e fakalele ‘e he Tu’i Ha’atakalaua e fonua ma’a e Tu’i Tonga, kae holomui e Tu’i Tonga ‘o fakalangilangi ‘ata’ata pe. Na’e tupu mei hono fakapoongi ‘o Takalaua e mapaki e Hau mei he ‘Eiki, ‘a ia ne fakataha’i he pule ‘a e Tu’i Tonga, ‘o Hau ‘a Tu’i Ha’atakalaua kae ‘Eiki ‘a Tu’i Tonga⁴⁴. Na’e ‘ikai ha toe Tu’i Tonga ne fakapoongi talu ‘a Takalaua, he kuo malu ia hono toputapu fakalotu mo e kofutu’a fakataula’eiki, kae hoko atu e tamate ia ki he Tu’i Ha’atakalaua mo e Tu’i Kanokupolu, ‘a ia na’ane fua e kanongatamaki hono pule’i e kakai.

Ua na’e fakanofonofo fo’ou ‘e Kau’ulufonua I e Falefa, ko hono ua ia e liliu talu mei he ‘uluaki Falefa, ko e tangike fakakaukau na’a ne fakalele e fonua ma’ae Tu’i Tonga. Na’e fakahu ‘e Kau’ulufonua I ha kau muli fo’ou ki he Falefa mei Lotuma, Fisi mo Ha’amoa, ‘o hange ko e ni’ihi ko ‘Apihala, Soakai mo ‘Uhatafe. Na’e fakahu foki ha kau Futuna mo ha kau ‘Uvea ke pule ‘i he tamaka mo e fo’uvaka. Na’e toe fokotu’utu’u fo’ou foki mo e kau toutai, ‘o tatau pe toutai vaka mo e toutai ika. ‘Oku ‘asi mei heni na’e toka’i ‘e he Tu’i Tonga ‘a e ngaahi fakafepaki mei hono ngaahi kolonia. Na’e tapu foki ke hu ha Tonga ki he Falefa, ‘o tupu ‘eni mei he’ene tu’a, ‘a ia ko ha fa’ahinga tui fakasosiale na’e felave’i mo Maama, tukukehe pe foki ‘a e kau muli. ‘Oku fakataipe foki ‘a Langi ki he ngaahi fonua muli pe kau muli, ‘a ia ne makatu’unga ai e lotu motu’a mo e tui fakasosiale ko ia ko e ‘eiki, ko ha ongo me’angaue fakapolitikale ki hono pukepuke ‘o e mafai.

Tolu, na’e tufa ‘e Kau’ulufonua I ‘a hono kainga mei Mu’a ki he ngaahi motu, kau ai ‘a Tongatapu – ‘Eua, Ha’apai, Vava’u, Niuafo’ou, Niuatoputapu, Futuna, ‘Uvea, Fisi pea mo Ha’amoa – kenau takitaha taki ‘a honau kakai. Na’e ngaue fakataha leva e hou’eiki mo e kau taula ke pule’i honau kainga, ‘a ia ne kau ai hono vahe ‘o e ngaahi fatongia tefito mo pau kehekehe ki he kakai kae tautefito ki hono uki e polopolo mo e ‘inasi, ko ha ongo me’angaue fakasosiale mo faka’ikonomika na’ana hapai e tu’unga fakapolitikale ‘o e Tu’i Tonga mo e hou’eiki ‘o e feitu’u taautaha. Na’e ‘ikai ngata pe he malu e mafai ‘o e hou’eiki mo lau ai e taumu’a fakafonua e ngaahi feitu’u ko ‘eni, ka na’e hoko e ngaahi fatongia fakasosiale mo faka’ikonomika ‘o e ngaahi kolonia kene fakama’uma’uluta e tu’unga fakapolitikale ‘o e Tu’i Tonga.

‘Oku pehe he tala fakafonua na’e fa’a fepaki e Tu’i Tonga mo e Tu’i Ha’atakalaua ‘o hange ko e tau ko ia ‘a ‘Utungake ne ‘ulungia ai e Tu’i Tonga, ‘o fokotu’u ‘e ha kau fai hisitolia ‘o pehe na’ane hola ‘o kumi hufanga ki Ha’amoa. ‘Oku poupou ki he ‘uhinga ko ‘eni ‘a e mali ‘a Vakafuhu, Puipuifatu, Kau’ulufonua II pea mo Tapu’osi I, ‘a e Tu’i Tonga 25, 26, 27 mo e 28, ki he fanau fefine ‘a e hou’eiki lalahi ‘o Ha’amoa pea na’a nau toe nofo Ha’amoa foki. ‘Oku ‘asi mei he hingoa ‘o Vakafuhu, Puipuifatu mo Tapu’osi ha ngaahi ‘uhinga malie, ‘a ia ‘oku ne faka’ata mai e tu’unga e fonua he kuonga ko ia. ‘Oku hange ne fakahingoa ‘a Vakafuhu ke fakamanatu ‘aki e ngaue fakatipilometika ‘a Kau’ulufonua I ne fakataipe he’ene tuli ‘a Tamasia mo Malofafa, kae matamata ke tuhu e hingoa Puipuifatu ki he fepaki na’ane vaetu’ua ‘a e toto e Tu’i Tonga mo e Tu’i Ha’atakalaua. ‘Oku ha he hingoa Tapu’osi, ‘o tupu mahalo ‘eni ‘i hono toka’i ‘e he Tu’i Tonga ‘a e ngaahi fakafepaki mei Fisi, ke humai e ngaahi mo’oni faka-Fisi ‘o kau hono fa’u e fonua.

‘Oku ha he hingoa ‘Uluakimata I, ‘a ia na’e ‘iloa ko Tele’a, ‘oku matamata ko e ‘uluaki Tu’i Tonga ‘eni na’ane fakafoki mai e faka’apa’apa ‘a e kakai ki he Tu’i Tonga, ‘a ia na’e to’o talu mei hono fakapoongi ‘o Takalaua. ‘Oku ‘asi ‘eni he talatupu’a ‘o e Lomipeau, ‘a e kalia ‘o e Tu’i Tonga na’e fo’u ‘i ‘Uvea ‘e he kau ‘Uvea mo e kau Fisi. ‘Oku pehe na’e ngaue’aki e vaka ni ki hono uta mai e maka mei ‘Uvea ki hono langa e ‘otu langi, kae tautefito ki he Langi-Paepae-‘o-Tele’a. ‘Oku kaveinga’aki ‘e he talatupu’a ni e lahi, ‘a ia na’e lahi e me’a kotoa pe na’e felave’i mo e kalia, ‘o hange ko e lingi hono talafu ‘o tupu ai e motu ko Mo’unu pea mo e hao ‘a Kao mo Tofua he vaha’a ‘o e ongo fo’i katea. ‘Oku ngali na’e tuhu e lea lahi, ‘o hange ko e ‘eiki lahi mo e Tonga Lahi, ki he tu’unga ‘eiki tete’e ‘o e Tu’i Tonga, pea mo e langilangi na’ane ma’u mei he kakai hili e ngaahi fepaki fefeka ne hoko he fonua.

Na’e hoko ha ngaahi liliu lalahi he kuonga ‘o ‘Uluakimata I, ‘a e Tu’i Tonga 29 ‘i he 1610 nai ‘o e ta’u, ‘o hange ko e tumutumu ‘eni e ngaahi fokotu’utu’u na’e fakatoka ‘e Kau’ulufonua I. Na’e mapuna hake heni ha ngaahi kupu fakasosiale na’e mahu’inga faka’ikonomika mo fakapolitikale ki he fonua, ‘a ia na’e makatu’unga he fakafetongi, ‘a ia ‘oku faaitaha he taimi ‘e taha pe fepaki he taimi ‘e ni’ihi, he vaha’a ‘o tangata mo fafine pe tuonga’ane mo e tuofefine. ‘Oku makatu’unga ‘a e fefakafetongi‘aki fakasosiale mo fakapolitikale ko ‘eni ‘i he fatongia faka’ikonomika takitaha ‘o tangata mo fafine, ‘a ia ‘oku ‘a e ngaue ‘a tangata kae ‘a koloa ‘a fafine⁴⁵. Na’e tupu mei he tefito’i fatongia ‘a tangata – ngaue – ‘a e Tu’i Ha’atakalaua, Tu’i Kanokupolu, ‘Ulumotu’a, polopolo mo e ‘inasi, kae ma’u mei he fatongia tefito ‘a fafine – koloa – ‘a e Fahu, Moheofo, Tu’i Tonga Fefine, Tamaha mo e Tamatauhala.

Na’e ‘i ai ha liliu lahi he tu’u fakafonua ‘a fafine he kuonga ko ‘eni, ‘a ia na’e mahiki ‘a fafine ki ha tu’unga fakasosiale ma’olunga ‘ia tangata. Na’e fekau’aki ‘eni mo e fo’i tui ko ia ko e ‘eiki, ‘a ia ko ha fo’i mo’oni fakasosiale mo fakasaikolosia na’e fakatapui fakalotu, ko ha me’angaue na’e vahe’aki e fonua mo tufa’aki e mafai. Na’e talu foki e makape ‘a e Tu’i Tonga, ‘a ia na’e fou ma’u pe ‘ia tangata, mo ‘ene ma’u ‘a e tu’unga ‘eiki, ‘a ia ko e tumutumu ia ‘o e fonua. Na’e hu mai leva e Tu’i Tonga fefine ‘o ‘eiki ia ‘i hono tuonga’ane, ‘a e Tu’i Tonga, kae toe ‘eiki ange ‘a e Tamaha⁴⁶ , ‘a e tama ‘a e Tu’i Tonga Fefine, he Tu’i Tonga. Na’e ‘eiki taha pe ‘a e Tamatauhala⁴⁷ , ‘a ia ko ha tama ‘a ha Falefisi ‘oku pusiaki’i ‘e ha Falefisi Fefine. Na’e makatu’unga kotoa ‘a e ngaahi liliu ni he va ‘o e Fahu, ‘a ia ko e kupu fakasosiale ‘oku fa’o ai e fiema’u ‘a fafine, pea mo e ‘Ulumotu’a⁴⁸ , ko ha sino fakasosiale ‘oku langa he fiema’u ‘a tangata.

Na’e ‘ikai ngata pe ‘i Tonga ‘a e fefakafetongi’aki ko ‘eni ka na’e kau mai ki ai foki ‘a Fisi mo Ha’amoa⁴⁹ . Na’e hoko he kuonga ko ‘eni, teu fakatata’aki ‘a e ‘unoho ‘a e Tu’i Ha’atakalaua 6, ‘a Mo’ungatonga, ki Ha’amoa mo Tohu’ia, kae ‘unoho ‘a Fatafehi, ‘a e Tu’i Tonga 30, mo Kaloafutonga⁵⁰ , ko e ‘ofefine ‘o Mo’ungatonga, pea ‘unoho ‘a Sinai-Takala-‘i-Langileka, ‘a e tuofefine ‘o Fatafehi, mo Tapu’osi, ko e Tu’i Lakepa ‘i Fisi. ‘Oku matamata ko e hu’anga mai ‘eni ki Tonga e Fahu mo e Tamaha, ‘o ha’u e Fahu mei he Vasu⁵¹ ‘a Fisi kae hu’u e Tamaha mei he Tamaha⁵² ‘o Ha’amoa. ‘Oku toe ‘asi e fetu’utaki fefeka ko ‘eni mo Fisi he hingoa Tapu’osi II, Tu’ipulotu-‘i-Langi-Tu’ofefafa pea mo Tu’ipulotu-‘i-Langi-Tu’oteau, ‘a e Tu’i Tonga 31, 33 mo e 35, ‘a ia ko e tauhingoa ki he Tu’i Lakepa ko Tapu’osi pea mo Pulotu, ‘a e hingoa fakatenetene ‘o Fisi.

‘Oku hangehange na’e ‘i ai ha fepaki he fale ‘o e Tu’i Ha’atakalaua, ‘o tupu ai ‘a hono fokotu’u e Tu’i Kanokupolu⁵³ . Na’e fakanofo ‘e Mo’ungatonga, ‘a e Tu’i Ha’atakalaua 6, ‘a hono foha ko Ngata ko e ‘uluaki Tu’i Kanokupolu. Na’e fa’e ‘a Ngata kia Tohu’ia, ko e ‘ofefine ‘o ha ‘eiki Ha’amoa ko ‘Ama mei Safata ‘i ‘Upolu. Na’e ‘ave ‘a Ngata mo hono kainga Ha’amoa ki Hihifo kene lolo e fakafepaki mei Muifonua ki he Tu’i Tonga mo e Tu’i Ha’atakalaua, pea kene fatongia ‘aki hono uki, fokotu’utu’u mo fakahoko e polopolo mo e ‘inasi. Na’e ‘alu pe taimi mo e malohi ange e pule ‘a e Tu’i Kanokupolu ‘o ne hoko ai ko e Tu’i Kelekele, pea ne teke’i mamalie ai e Tu’i Ha’atakalaua mei he tu’unga Hau.

Na’e hopo hake ‘a Paulaho ko e Tu’i Tonga 36, hili ia e pule ‘a Tu’ipulotu-‘i-Langi-Tu’oteau, ‘a e Tu’i Tonga 35. Na’e fe’unga e pule ‘a Paulaho mo e ‘a’ahi mai ‘a e ongo kaivai Papalangi ko ia ko Kapiteni Kuki mo Kapiteni Molele ki Tonga ni ‘i he 1773 mo e 1783 ‘o e ta’u. Na’e hoko ‘a Tupoumoheofo, ko e ‘ofefine ‘o Tupoulahi, ‘a e Tu’i Kanokupolu 7, ko e Moheofo ‘o Paulaho. Na’e fakanunu he kuonga ko ‘eni ha ngaahi fepaki lalahi na’e tumutumu ‘i hono liua faka’aufuli e Tu’i Tonga, ‘o mapaki ai mo e Tu’i Ha’atakalaua, kae makape hake e Tu’i Kanokupolu ‘o faka’uli e vaka ‘o e fonua. ‘Oku lahi ‘a e ‘uhinga na’e tupu ai e ngaahi fepaki fefeka ni, ka teu fokotu’u heni ha ‘uhinga lalahi ‘e ua na’e kau lahi ki hono fakatupu e ngaahi liliu he kuonga ko ‘eni.

‘Uluaki, ‘oku pehe na’e fekau’i ‘e Tupoumoheofo e kau Falefa mo e kau Sina’e kenau fakaloufusimata’i hona foha, ‘a Fatafehi Fuanunuiava⁵⁴ , ‘a ia na’a nau fakanofo ko e Tu’i Tonga lolotonga na’e kei mo’ui ‘a Paulaho. ‘Oku pehe na’e mamahi lahi ai ‘a Paulaho ‘o ne kisu e tala-e-fonua, ‘o matamata na’a ne mate pe mo e ‘ilo fakapolitikale ‘o e pule ‘a e Tu’i Tonga ‘o ‘ikai fanofano’i kia Fatafehi Fuanunuiava⁵⁵.

Ua, na’e fakanofo ‘e Tupoumoheofo ia ko e Tu’i Kanokupolu 12 tokua ko ‘ene fisi’ia ke Tu’i Kanokupolu ‘a Mumui, ‘o pehe na’e tu’a ‘ene fa’e, neongo ‘ene tamai taha mo Tupoulahi pea mo Maealiuaki, ‘a e Tu’i Kanokupolu 7 mo e 8, ki he Tu’i Kanokupolu 6, ‘a Ma’afu’otu’itonga. Na’e ‘ita lahi ‘aupito ‘a Tuku’aho ‘o ne folau mai mei ‘Eua ‘o tuli ‘a Tupoumoheofo ki Vava’u ‘o ne fakamalumalu ‘i he mafi ‘o e fale ‘o ‘Ulukalala, pea ne fakanofo ai ‘ene tamai, ‘a Mumui, ko e Tu’i Kanokupolu 13. Na’e hoko ‘a Tuku’aho ko e Tu’i Kanokupolu 14 ‘i he hili e mate ‘a Mumui. Ka na’e tupu he fita’a e pule ‘a Tuku’aho ne fakapoongi ai ia ‘i Mu’a ‘e Tupouniua mo Finau ‘Ulukalala II (Fangupo) lolotonga e katoanga ‘inasi he 1799, ‘o hoko e fakaehaua ‘a Tuku’aho ko ha fakatonuhia ke huhu’i’aki ‘ene tuli ‘a Tupoumoheofo. Na’e hoko heni ha moveu lahi he loto fale ‘o e Tu’i Kanokupolu pea mo hono ngaahi ha’a.

Na’e tupu mei hono fakapoongi ‘o Tuku’aho ha tau fakafonua ‘i Tonga ni ‘i ha ta’u ‘e nimangofulu tupu, mei he 1799 ki he 1852⁵⁶ . Na’e feia ‘e Finau ‘Ulukalala II, ‘a e Tu’i Vava’u mo Tu’i Ha’apai, ha ngaahi tau lalahi ‘i Tongatapu he 1799 mo e 1800, ‘a ia na’e ‘iloa ko e “Tau he Toafa” mo e “Tau Fakalelemoa”. Na’e ‘i ai ha ngaahi feinga tau ‘a Finau ‘Ulukalala II he vaha’a ‘o e 1800 mo e 1805, ka ‘i he 1807 na’ane faka’auha ai ‘i ha tokoni ‘a e Papalangi ko Mahina pe Tokiukamea e kolotau Nuku’alofa. Na’e angatu’u ‘a Vava’u, ‘o taki ai ‘a Toe’umu⁵⁷ , kia Finau ‘Ulukalala II he 1808 he’ene fakapoongi ‘a Tupouniua, ka na’e toe foki pe ‘a Vava’u ki he pule ‘a Finau ‘Ulukalala II he 1809, ‘a e ta’u tatau pe na’ane mate ai. Na’e hoko leva ‘a Tuapasi ko e Finau ‘Ulukalala III (pe Finau ‘Ulukalala-‘i-Pouono) ‘i he 1811 ‘o a’u ki he’ene mate he 1833.

Ka ‘i he 1820 ki he 1833 na’e fakahoko ‘e Taufa’ahau ha ngaahi feingatau ‘i Ha’apai. Na’e hoko ‘a Laufilitonga ‘a e Tu’i Tonga 29 mo fakamuimui, ko e fili lahi ia ‘o Taufa’ahau ‘i he kuonga ko ‘eni. Na’e langa ‘e Laufilitonga hono kolotau, ‘a Velata, ‘i Lifuka Ha’apai. Na’e ‘i ai ha tau lahi he vaha’a ‘o Taufa’ahau mo Laufilitonga, ‘a ia na’e ‘iloa ko e Tau ‘i Velata, na’e ‘ulungia ai ‘a Laufilitonga. Na’e mavahe ‘a Laufilitonga ki Vava’u, pea mei Vava’u na’a ne liu mai ki Tongatapu ‘o a’u ki he’ene mate he 1865. ‘Oku pehe na’e fakanofo ‘e Finau ‘Ulukalala III ‘a Taufa’ahau ko e Tu’i Vava’u kimu’a ‘ene mate, ka ‘oku fakafepaki’i ‘eni ‘e ha lau mei Vava’u ‘o pehe na’e tu’utu’uni pe kene le’ole’o he hingoa kae ‘oua ke lahi ‘a Matekitonga, ‘a ia na’e Finau ‘Ulukalala IV, kae toki fakanofo ko e Tu’i Vava’u. Kaekehe na’e hoko ‘a Taufa’ahau ia ki he tu’unga ko e Tu’i Vava’u mo e Tu’i Ha’apai he 1833.

Na’e hoko atu ‘a Taufa’ahau ki Tongatapu, ‘o feinga ke fakama’uma’uluta ai hono mafai, ‘a e na’e ‘osi fakatoka mai ‘e Finau ‘Ulukalala II he’ene ngaahi feingatau kimu’a. Na’e tafoki ‘a Taufa’ahau ‘o lotu faka-Kalisitiane he 1834, ‘a ia na’a ne ngaue’aki e lotu fo’ou ke fakamafola ‘aki hono mafai. Na’e feinga ‘a Taufa’ahau ke fakalotu’i ‘a Tonga kotoa, ka na’e fakafepaki’i fefeka ‘eni ‘o tautefito ki he hou’eiki ‘o Tongatapu. Na’e fakahoko ai ‘e Taufa’ahau ha ngaahi tau ‘i Tongatapu, ‘a ia na’a ne kapa ai mo e Tautahi ‘a e kolotau Nuku’alofa, Ngele’ia mo Hule he 1837, pea pehe ki he kolotau Kolovai mo Pea ‘i he 1840. Na’a ne tau’i ‘o ikuna e kolotau Houma, pea ne toe kapa tu’o ua e kolotau Pea he 1852.

Na’e tumutumu’aki e ngaahi feinga tau ko ‘eni ‘a hono fakanofo ‘o Taufa’ahau ko e Tu’i Kanokupolu 19 he 1845, hili e mate ‘a Aleamotu’a, ‘a e Tu’i Kanokupolu 18. Na’e ta’ota’o atu ki hono fakama’uma’uluta e mafai ‘o Taufa’ahau ‘a hono fokotu’u e Lao ‘o Vava’u he 1839 pea pehe ki hono fakahoko e Lao ‘o e 1862 ne felave’i mo e tau’ataina ‘a e kakai mei he fakapopula ‘a e hou’eiki⁵⁸. Na’e sila’i‘aki e mafai ‘o Taufa’ahau ‘a hono fakahoko e Konisitutone he 1875⁵⁹ , na’e kau lahi ‘a Misa Peika ‘i hono fa’u⁶⁰ , ‘a ia na’ane teke’i ai e Tu’i Tonga mei he tu’unga mafai tupu’a kae hopo hake ‘a e Tu’i Kanokupolu ‘o taki he fonua. Na’e fakanofo ai e Tu’i ni ko Taufa’ahau Siaosi Tupou I ko e ‘uluaki Tu’i Faka-Konisitutone pea mo e Tu’i ‘o e ‘Otu Tonga.

KO E FAKAMA’OPO’OPO MO E AOFANGATUKU

‘Oku fakamo’oni hisitolia ki he mo’oni ta’ele’eia ko e talu hono tanupou ‘a Tonga ni pea mo ‘ene liliu ‘o a’u mai ki he ‘aho ni. Na’e mamalie ‘a e ngaahi liliu lahi, ‘a ia na’e potupotu tatau e ngaahi fiema’u kehekehe ‘a e kakai ‘o toka leva e melino he fonua. Ka na’e vave ‘a e ngaahi liliu ‘e ni’ihi, ‘o tupu mei he fepaki ‘a e fiema’u e ngaahi kulupu he sosaieti, ‘a ia na’e fanau’i ‘i hano tapalasia ‘e ha kulupu ‘e taha ha kalasi ‘e taha. ‘Oku ‘asi e fepaki ko ‘eni he fotunga ‘o e fakapoongi, tau mo e liukava, ‘a ia ‘oku tupu ‘eni ‘i hono fakaehaua’i ‘e he kau pule’ia ‘a e kau pule’i. ‘Oku ha heni ‘a e fepaki he mafai, ‘o ‘uhinga ko e ‘ikai hoa e taki mo e tu’u ‘a e fonua. ‘Oku ma’u melino mo e fepakipaki he fehangahangai pe fekuki ‘a e ngaahi kalasi, ‘o melino he taimi ‘oku palanisi ai e ngaahi fiema’u kae fepaki he taimi ‘oku nau tokehekehe ai.

Na’e hoko e ngaahi liliu lahi ‘i Tonga ni tupu mei he’ene fetu’utaki mo muli, ‘o kau e kakai muli mo ‘enau sivilaise ki hono fakalele ‘a e fonua. Na’e fuofua nofo’i ‘a Tonga ni ‘e he kau Pulotu, ‘a ia koha kau muli ‘oku ui ‘e he ‘akiolosia ko e kau Lapita. Na’e pule’i fefeka ‘a Tonga ‘e he Tu’i Manu’a, ‘o hu mei Ha’amoa mo Polinisia hahake ha ngaahi fetu’utaki ne ‘asi ‘i Tonga ko e ngaahi ‘Otua mo tangata, taula’eiki mo e Tu’i, ‘Eiki mo e Hau. Na’e tu’uloa ‘a e tufunga fonua ‘a e muli ko Lo’au mo e Tu’i Tonga, ‘a ia na’e fokotu’utu’u fo’ou ma’u pe mafai ke hoa mo e liliu he fonua, ‘o hange ko ‘ene ‘asi he ngaue tu’uloa mo tolonga ‘a Tu’itatui mo Kau’ulufonua I. Na’e tatau ‘eni mo hono fa’u e sino fakapolitikale muli ko e Konisitutone ‘e Taufa’ahau mo Misa Peika, ko ha Papalangi, ‘o ‘ikai kehe ia mei he hake mai ‘a e ngaahi tui muli ko e lotu faka-Kalisitiane, ako mo e temokalati.

‘Oku ‘asi ha ‘uhinga mahu’inga ‘e ua mei hotau hisitolia fakakuongamu’a ‘o felave’i mo e mafai, ‘a ia ‘oku hoko ma’u pe ha ngaahi liliu mahu’inga he taimi ‘oku mafasia pe fepaki e mafai. ‘Oku ‘iai ha ngaahi liliu tupu he mafasia e mafai, ‘o fokotu’utu’u fo’ou leva e mafai ke hoa mo e tu’u ‘a e fonua, ka ‘oku ‘iai ha ngaahi liliu ko e hoko he fepaki ‘a e mafai, ‘o hoko ai ha fakapoongi, tau pe liukava. Na’e ‘asi ‘eni ‘i he pule ‘a Tu’itatui mo Takalaua. Neongo na’e fakapopula ‘a Tu’itatui, na’e tupu mei he’ene ‘ilo’ilo ke fokotu’utu’u fo’ou hono mafai kei taimi ke hoa mo e liliu he fonua. Na’e ‘ikai tali ‘e Takalaua e liliu, ‘o hoko ‘ene fakaehaua ke fakapoongi ia ‘e he kakai, ‘o toki fakahoko tomui ‘e hono foha, Kau’ulufonua I, ha ngaahi liliu ma’ongo’onga ‘o fakatatau mo e fiema’u ‘a e fonua. Na’e tu’uloa mo tolonga loua pe ‘a e liliu ‘a Tu’itatui mo Kau’ulufonua I, ka ko hono kehe he na’e fakapoongi ‘a Takalau kae hao ‘a Tu’itatui.

Kuo mafasia fe’unga e Tu’i Kanokupolu he ‘aho ni ke fokotu’utu’u fo’ou hono mafai ke hoa mo e liliu he fonua, ‘a ia ‘e tu’uloa mo tolonga tatau pe mo hano toloi tatali ke fepaki e mafai kae toki fai ha liliu tomui, ‘a e ‘oku ‘ikai hange he fakamo’oni ki ai ‘a hotau hisitolia fakakuongamu’a. ‘Oku ‘iai e fiema’u ke holomui e Tu’i ‘o fakamalumalu he langilangi pe faka’ei’eiki, kae tuku e Pule’anga ke fakalele ‘ehe fonua, ‘o ‘uhinga ke vahevahe ‘a e mafai ke potupotu tatau, pea ke kau e kakai ki hono fakakaukau’i e fonua. ‘Oku ‘ikai koha me’a fo’ou ‘eni ki Tonga, he na’e hoko e fokotu’utu’u tatau he kuonga ‘o Havea Hikule’o, Tangaloa ‘Eiki mo Maui Motu’a, pea mo e kuonga ‘o e Tu’i Tonga, Tu’i Ha’atakalaua mo e Tu’i Kanokupolu. ‘Oku fu’u mama’o ketau kumi ki Pilitania, ‘aia ‘oku lolotonga fakahoko ai ha Pule’anga tatau, ‘o nofo e Tu’i he langilangi mo e toputapu, kae fakalele ‘a e fonua ‘e he Palemia mo e Fale Alea.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by