KO E TEMOKALATI PEA MO E NGAAHI FAKAMAHU’INGA FAKA-KALISITIANE
(Lea Patelisio Punou-ki-Hihifo Finau ‘i he Konivesio – hiki tatau mei he tepi)

Si’i ngaahi tuofafine, si’i ngaahi tokoua katoa pe ‘ia Sesu Kilisito, ko e fatongia kuo foaki mai mo ‘oku, ke fai ‘a e lea tuku ‘o e Konivesio he Konisitutone ‘o Tonga pea mo e Temokalati pea mo tataki ‘a e lotu tapuni ‘o e fakataha ni. Ko e fatongia faingata’a ‘o’oku ke faka’osi ha ngaahi ‘aho Konivesio matu’aki mahu’inga pea mohu koloa hono ngaahi lea, mei he kamata’anga ‘o a’u mai ki he momeniti ko ‘eni. Pea ‘ikai ngata ai kuo u lave’i pe ko e houa faingata’a ‘o e ‘aho ‘a e taimi ko ‘eni. Pea tapu mo koe kapau pe teke tuletule pea ngofua pe ka e fakafeta’i mu’a ki he ‘Otua pea tau vikia hono huafa koe’uhi ko ‘ene kei fai me’a fakaofo ‘i hotau lotolotonga.

Ne kamata ‘a e Konivesio ‘i he Tusite ‘o a’u mai ki he houa ko ‘eni he Falaite ko e fakataha’anga ko ‘eni, ko e fakataha’anga ia ‘a e kakai, pea ko e laumalie ‘o kinautolu ‘oku nau kau ai, ko e fakalaumalie ‘a e katoa ‘o e kau lea mei he kamata’anga ‘a ia na’e tataki ia ‘e Dr. Sione ‘Amanaki Havea, ‘a e ne ha ai ‘ene talite mo ‘ene fakamo’oni Kosipeli (testimony and gospel witness), ‘a e ngaahi kau lea, kau mataotao he mala’e lotu kae’uma’a ‘o e ako, kau Tonga kuo nau kau he kakau mai ke kau he fakataha mahu’inga ko ‘eni. Kuo fakamanava’i kimoutolu tapu mo kimoutolu ‘e he Laumalie ‘o e ‘Otua pea mou fai ‘a e ako lahi ma’a mautolu ‘i Tonga ni. Ko e kau penolo kuo mou foaki mai ma’a mautolu ha ngaahi koloa kemau fakalaulaulotoa ki he kaha’u.

Pea ki he tangata sea mo e tokoni sea he komiti Konivesio mo homou kaunga ngaue, ‘oku mau polepole homou fai fatongia lelei. Ko kimautolu ko ‘eni kuo mau motu’aange, ‘oku mau fakafeta’i ki he ‘Otua ‘ene ‘omai ma’a moutolu ha fakapotopoto kae’uma’a ‘a e loloto ‘o ho’omou fakalaumalie. Pea ‘oku ou tui ko e kau ki he fakataha ko ‘eni ‘a e kakai fefine tokolahi kae’uma’a ‘a e to’utupu, tangata mo fefine. Ko e ngaahi faka’ilonga hamai ‘eni ‘o e mana ‘o e kelesi ‘a e ‘Oua ‘i hotau ngaahi ‘aho.

‘Oku ‘i ai foki mo hotau ngaahi kaume’a ‘i tu’apule’anga ‘a e ‘oku nau fakakaukau mai kiate kitautolu he ngaahi ‘aho ko ‘eni mo ‘enau hufia ‘a e Konivesio. Neu ma’u ‘ane nai pe ‘a e fax, me’apango ‘oku ‘ikai teu ma’u ‘a e tatau heni, mei Siniva mei he potungaue ‘a e ngaahi Siasi ‘o Mamani, Pacific Task Force. Fakaha mai na’anau fakataha ‘aneafi pea fakaha ai na’a nau ma’u ‘a e ngaahi ongoongo fekau’aki mo e Konivesio, pea ‘oku nau ‘omi ‘enau tu’a’ofa mai mo ‘enau hufaki. Pea na’e fakamo’oni ki ai ‘a e Sekelitali ki he Sea Tesi ma’a e Pasifiki ko John Doom mei Tahiti. Pea ko e fax ko ‘eni na’e ‘omai ia kia Toketa ‘Amanaki Havea pea mo au.

Tuku mu’a keu lau atu ‘a e ki’i tohi ko ‘eni ‘a ia na’e fai fakataha mo e tohi ‘a Palofesa Futa Helu pea mo Toketa ‘Amanaki Havea, ko e tohi tokoni ki he kumi pa’anga mei ‘Iulope ‘a e Komiti Konivesio. Pea ‘oku ou fie fakaha koe’uhi ‘oku ‘iai ‘eku ‘ilo pau, ‘oku taau ketau fakamalo’ia ‘a kinautolu ko ia na’a nau anga’ofa, ‘o ‘ikai ngata pe he’enau hoko ko e kakai lotolelei, kanau toe fakaha ‘enau loto lelei ‘aki ‘enau ‘omi e pa’anga ke tokoni ki he ngaue ko ‘eni ‘oku tau kau ai ‘i he ngaahi ‘aho ko ‘eni. ‘Oku ou fakakaukau pe ‘e tala ‘e he tohi ko ‘eni ‘a e talateu ki he fakakaukau ‘a e motu’a ko ‘eni fekau’aki mo e Konisitutone ‘o Tonga pea mo e Temokalati. Pea ‘oku ou pehe ko e fakataha kehenga ‘eni, ‘a e Konivesio, ko e fakataha’anga matu’aki mahu’inga ‘aupito ‘aupito ‘a e ngaue hoko atu. Pea ko e tohi ko ‘eni na’e fai ‘i he ‘aho 20 ‘o ‘Epeleli ‘o e ta’u ni (Vakai ki he tohi ko ‘eni ‘i he Appendix III)

“Ko e Temokalati pea mo e ngaahi fakamahu’inga faka-Kalisitiane” ko hono toe fakalea ‘e taha, “Ko e ngaahi fakamahu’inga faka-Kosipeli pea mo e Temokalati”.

Ko e fatongia ‘i he pepa ko ‘eni, kuo fakafaingofua’i ia ‘e he ngaahi pepa ko e kimu’a pea pehe pe ki he ngaahi penolo ne fai. Ka ‘oku ou ‘amanaki ko e pepa ko ‘eni, ‘e hoko pe koha fakamo’oni ki he ngaahi tefito’i fakakaukau ko e kuo’osi e’a meiate kinautolu kuo nau ‘osi fai ‘a e mu’aki lea. Pea ko e ki’i pepa ko ‘eni ‘oku fai hono lau, ‘oku mei he tafa’aki ia ‘a e Kosipeli pea mo e Siasi.

‘I Tonga ‘i he lau ‘a Futa Helu, kuo tau tu’u ‘i ha tu’unga fakatu’utamaki. Pea hangehange kiate au ko e tu’unga fakatu’utamaki ko ia ‘oku ‘uhinga ki ai ‘a e Palofesa; ‘oku ‘uhinga ia ki ha ngaahi va tamaki, fepaki fakaesino. Ko e fa’ahinga me’a ‘eni ‘oku hanga ki ai ‘a e Siasi, ko e tu’unga pehe ni, pea ‘oku ‘i ai leva ‘ene lau ki ai, pea ko e taha ‘eni ‘o e lau ‘a e Siasi pea fakamolemole pe mu’a au. Ko e talanoa ‘eni mei he tafa’aki ‘a e Siasi Katolika, ka ko e (Sister church of our Churches in Tonga) kaunga pilikimi ‘o e ngaahi Siasi ‘i Tonga.

Pehe ‘e he Siasi, ‘i he’ene tohi fekau’aki mo mamani ‘i onopooni, ‘i Vatikano II kosilio. Ko e fiefia mo e ‘amanaki, mamahi mo e hoha’a ‘a e tangata mo e fefine ‘o e kuonga ko ‘eni fakatautautefito kiate kinautolu ko e ‘oku masiva ‘i ha fa’ahinga founga ‘oku fakamo’ulaloa’i, ko e ngaahi fiefia ko ‘eni mo e ngaahi ‘amanaki ko e ngaahi mamahi mo e hoha’a, ko e ngaahi me’a katoa pe ia ‘a e kau akonga ‘a Sesu Kilisito. Pea ke fai ‘e he Siasi ‘a hono fatongia ke talia ‘a e ngaahi tu’unga fakatu’utamaki ko ‘eni, ‘oku tala ‘e he Siasi ko hono fatongia ma’u pe mei tuai, kene faka’ilonga’i mo siofi ‘a e ngaahi faka’ilonga ko ia ‘o e kuonga. Pea kene hanga ‘o faka’uhinga, mo liliu mai ia ‘aki ‘a e maama ko ia ‘o e Kosipeli.

Ko e ngaahi akonaki ‘a e siasi fakasosiale, ko ha tali ia ki he ngaahi tu’unga fakatu’utamaki ko ‘eni ‘oku ‘i ai ha fonua pe ngaahi fonua. Pea ‘oku ‘uhinga ia ko e tui ‘oku tau ‘inasi ai faka-Kalisitiane kuo pau pe ke fakaha ‘aki ia ‘a e mo’ui faitotonu. Pea ko kitautolu kau Kalisitiane, ko e kau fanongo kitautolu pea ko e toe kau fakahoko ‘a e folofola ‘a e ‘Otua. ‘Oku ‘ikai ko e kau fanongo pe ka ko e kau fai ki he folofola ‘a e ‘Otua.

Ko e lau ‘eni ha taha hotau kuonga, ‘iloa he tu’uaki’i ‘o e totonu, ko Matin Luther King “Kuo pau pe ketau fakatomala ‘i he kuonga ko ‘eni ‘o kitautolu ‘o ‘ikai koe’uhi ko e ngaahi kovi kuo fai ‘e kinautolu ko e kakai kovi, ka koe’uhi ko e fakalongolongo fakalilifu ‘a e kakai lelei.”

‘I he ngaahi taimi kehekehe pea ‘i he kuonga kehekehe ko e kakai ‘a e ‘Otua, ‘i he taimi ‘o e tu’unga fakatu’utamaki, ‘oku nau hanga atu ki he ‘Otua mo e kau Palofita pea tau toe manatu’i pe mu’a mei mu’a ai pe ‘oku ‘i ai ‘a e kau palofita loi, mo e kau palofita kaka. Ko e lau ‘eni ‘a Mika ko e palofita, ‘oku ne fakaha he ono ‘o e vahe ‘ene tohi ki he tu’unga fakatu’utamaki pehe ni ‘oku fai ki ai ‘a e lave. Pea ko ‘ene veteange ki he tu’unga peheni, teu pehe hono fakanounou, tene kapui ‘e ia ‘a e tala ‘a e kau palofita motu’a. (Mika 6:8 “Ko e me’a ko e ‘oku lelei, kuo ‘osi tala ia kiate koe tangata, ko e me’a ‘eni ‘oku kolenga ‘e ‘Eiki ‘Otua meiate koe, ko ‘eni pe keke ngaue mo e faitotonu, keke ‘ofa mo e ongo’i, pea keke lalaka mo e ‘Otua mo e fakatokilalo.

‘I he maama fo’ou, ‘oku tau ma’u ‘a e tala ‘a e ‘Eiki, ‘a Sisu. Ko e tefito’i akonaki faka-Kalisitiane ne ‘omi ‘e Sisu, ‘i he’etau lau ko e ‘o e ongoongo lelei na’ane malanga’aki, ko e kaveinga ki he pule’anga ‘o e ‘Otua pe ko e pule’anga ‘o Hevani. Ne ‘ikai foki ko ha fa’ahinga kaveinga fo’ou ‘eni, he ne tala ai pe ‘e he kau palofita ki he kakai ‘a e ‘Otua ‘i he kuohili. ‘A e na’e ‘ikai ha toe Tu’i ‘o e kakai ‘a e ‘Otua ka ko e ‘Eiki ‘Otua pe. Ko kinautolu kotoa pe na’a nau fakaanga’i ‘a e mafai, na’a nau fakaanga’i ia ‘o nau fakafofonga’i ‘a e ‘Eiki ‘Otua. Pea ki mui mai ne kole ‘e he kakai, hange ko e ngaahi kakai ke ‘oange hanau Tu’i. Pea na’e foaki ‘e he ‘Otua ma’a nautolu, ka na’e fai fakahoholoto pe pea ko e me’a tatau pe. Pea na’e ‘uhinga pe ‘a e Tu’i koia, ke hoko ko e fakafofonga ‘o e ‘Otua, ko ia pe ‘a e pule taupotu ‘a e ‘Eiki ‘Otua.

Ka ‘oku ha mai foki ko e founga ‘o e mo’ui faka-Tu’i, na’e ‘ikai ke fa’a fakafiemalie ki ‘Isileli. Na’e ‘i ai ‘a e ngaahi Tu’i lelei, pea na’e ‘i ai mo e ngaahi Tu’i lahi nenau fakaanga’i honau mafai. Pea na’e ‘aonga ke fai ‘e he ‘Otua, hono hakeaki’i ha kau palofita, ‘a ia ko ‘enau ngaue tefito kenau hanga ‘o kinisi ‘a e ngaahi mafai ko ‘eni na’e fakaanga’i hala. Pea fakamanatu kiate kinautolu ‘oku nau fai ‘a e fatongia faka-Tu’i ko e tauhi ‘a e kakai ‘a e ‘Otua, ‘a e founga ko e ‘a e ‘Otua mo ‘ene fiema’u kenau fai‘aki ‘enau tauhi.

Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua he akonaki ko e ‘a Sesu, ‘oku ‘ikai ha tala ia ai fekau’aki mo e founga fakapolitikale. Ke pehe ‘oku sai ange ‘a e founga ko e he founga ko e. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ‘oku ‘uhinga ia ki he ‘ulungaanga ko ia ‘oku ‘aonga kene huluhulu ki he sosaieti ko e ‘oku Kalisitiane. Pea ko ha pole ia ki he ngaahi fakamahu’inga ‘o e ‘aho ko ia, fakamahu’inga ‘o e koloa, ‘o e mafai, mo e mahu’inga ko e ‘o e tangata, ‘a e ko e na’e polepole ai ha ki’i ni’ihi he kuonga ko ia. Ka ko e tokolahi na’anau masiva ai pea na’anau nofo mo’ulaloa. Pea na’e pole’i ‘e he malanga ‘a Sisu ‘a hono sosaieti mo hono kakai ‘i he kuonga ko ia, pea ko e akonaki ia na’e ‘ikai ongongofua pea ‘ikai ifo ki he kau ma’u mafai mo e kau ma’u koloa. Ko hono ‘uhinga ia na’a nau feinga ai ke fakapoongi ‘a e ‘Eiki. Ka ko e faikehekehe ‘o Sisu mo e kau Palofita ko e he na’e toetu’u ia mei he mate, pea ko ‘ene kaveinga ngaue ne mahino ia, ko e kaveinga faka-‘Otua mo’oni ia:” ‘a e Pule’anga ‘o e ‘Otua ke hoko mai ‘i mamani.

Ko e Laumalie ko ia na’ane tataki ‘a Sisu ko e Laumalie pe ko ia na’ane tataki ‘a e kakai ‘i he tukui kuonga ‘i he kuonga kotoa pe kenau fekumi ki honau ngeia. Kenau fekumi ki he’enau totonu ke nau fekumi ki he’enau tau’ataina. ‘Io na’e ‘ikai ke feinga ‘a Sisu ke liliu ‘a e fotunga ‘o e fa’ahinga pule’anga ko e ‘i hono kuonga, ka ko e anga ko e ‘o e laumalie mo e ‘ulungaanga ‘i he nofo fakaetokolahi ko ia na’a ne hanga ‘o pole’i. ‘A ia ko e ngaahi founga pule fakapule’anga. Pea neongo ‘oku ‘ikai ha founga ia ‘e haohaoa ka ‘i he vakai faka-Hisitolia, ngalingali ko e Temokalati ko e founga ia ‘oku si’isi’i taha ai ‘a e ngaahi faingata’a. Koe’uhi pe ko e pule’anga ma’a e kakai, pea ‘oku fili ‘e he kakai, pea ‘oku taliui ki he kakai. Pea ‘oku lava ke fetongi ‘a kinautolu ko e ‘oku taki kapau ‘oku ‘ikai tetau fiemalie ki ai.

Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ‘oku ‘uhinga ia ki he mo’ui mo e lau kainga ‘i he anga ‘o e fetu’utaki he’etau mo’ui mo ‘etau nofo, ‘a e taha ki he taha. ‘A e vaha’a ‘o e kakai mo e kakai ‘i he tapa kotoa pe ‘o e mo’ui pea ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ‘oku ha mai ko e tokotaha kotoa pe ko e fa’u makehe ia ‘a e ‘Otua, ‘o fa’u ‘i he ‘imisi ‘o e ‘Otua pea ‘omi ki he tangata pea mo e fefine ha ngeia taumama’o. Pea ‘oku fakakoloa kitautolu ‘aki ‘a e tau’ataina mo e ngaahi taleniti malava me’a hulu ange fau. Pea ‘oku fokotu’u kitautolu ketau ‘ilo mo ‘ofa pea mo kau he mo’ui fakaetokolahi, pea ketau kau ki he ngaahi ngaue lelei ma’a e katoa, ‘oku tu’utu’uni mai pea kuo fekau’i kitautolu ketau hanga ‘o pule’ia ‘a e mamani ko ‘eni, katau fai ko e setuata falala’anga kitautolu. ‘Oku ‘ikai ketau pule fakaleveleva ki hotau ‘atakai, ki he kakai, ka ko e kaunga ngaue pe kitautolu mo e ‘Otua.

Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e kainga ‘i he kakai, ‘oku nofo ‘i he malumalu ‘o e ‘ofa mo e tokanga ‘a e ‘Otua. Na’e tala ‘e Sisu ‘a e ngaahi talanoa fakatata ke ‘uhinga malie mai kiate kitautolu ha ngaahi tapa ‘o e Pule’anga ‘o e ‘Otua koe’uhi ko ‘ene taumama’o. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua pe ko e Pule’anga ‘o Hevani na’e fai ki ai ‘ene ngaahi tala fakatata. Ko e ngaahi ‘ulungaanga ‘o e Pule’anga ‘o Hevani ‘oku hange ia ha tenga’i musita, ‘o si’isi’i pe he kamata ka ‘oku tupu ‘o lahi. ‘Oku hange ia ha masima ‘oku ne hanga ‘o fakatolonga ‘a e sosaieti, ‘o fakaifoifo ‘etau nofo. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e maama, ‘o hulungia ‘a e po’uli, maamangia ai e nofo taautaha mo e fakatokolahi. Ko e levani ‘a ia ‘oku ne huhu ki he mo’ui ‘a e taautaha pea mo e nofo fakaetokolahi.

Ko Sesu, ‘oku tau mamata ai ha tokotaha na’e katokatoi ai ‘a e ‘ulungaanga ‘o e Pule’anga ‘o e ‘Otua. Ko e me’a na’ane ‘omi ki mamani, kiate kitautolu fa’ahinga ‘o e tangata, ko e ongoongo lelei. Pea ko Sisu pe ‘a e Ongoongo Lelei pea ko e Pule’anga ia ‘o e ‘Otua ‘oku ha sino. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e founga ‘o e ‘ofa kakato mo ta’e siokita, ko e ngaahi tokoua pe mo e ngaahi tuofafine pe kitautolu he’etau nofo pea ‘oku tau ma’u ha tamai pe taha ko ‘etau Tamai Hevani, pea ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e founga ia ‘oku anga fakatokilalo pea ‘oku ‘ikai ke fakalavea ‘ene ngaue. Pea ko e tala ‘a Paula ki ai ki he Pule’anga ‘o e ‘Otua ‘oku pehe ni, ‘ia Loma 14. Mahalo pe na’e tokanga kai mo inu ‘a e kaume’a he kuonga ko ia. Na’e pehe ‘e Paula, ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ‘oku ‘ikai ko e lau kai mo e lau inu, ha me’a ke kai ha me’a ke inu. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e faitotonu pe ko e ma’oni’oni. Ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua ko e fiefia ia ‘oku mei he Laumalie Ma’oni’oni. Lahi ‘a e ngaahi fiefia, ka ko e kakai ‘oku ‘iate kinautolu pe sosaieti ‘oku ‘i ai ‘a e Pule’anga ‘o e ‘Otua, faitotonu, melino pea ‘oku anga fiefia faka-‘Otua.

Ko e fa’ahinga pule’anga leva ‘eni faka-Temokalati, ko e founga ia ‘o e pule’i ko ia ‘o e nofo fakatokolahi fakaekakai, pea ‘i he Temokalati ‘oku ne mahu’inga’ia he tatau ‘a e taha mo e taha, he ngeia ‘o e tokotaha kotoa pe. Pea mei he ngaahi me’a ‘oku ou fanongo he’etau Konivesio, ‘oku ha mai kiate au he’etau fanongo mei he kau mataotao, kau ki he Pule’anga faka-Temokalati, ko e Pule’anga ma’a kakai, pule’anga’aki ‘e he kakai, fili ‘e he kakai, taliui ki he kakai.

Ko e lau ‘eni fakamamani lahi ‘a e Pule’anga Fakatahataha ‘a mamani fekau’aki mo e totonu fakaetangata. Pea ko hono makatu’unga ‘a ‘eni. (Article 23.3) “Ko e tefito ‘o e mafai, ko e loto ko e ‘o e kakai, ko e tefito ia ‘o e mafai ‘o e Pule’anga. Pea ‘e fakaha ‘a e ngaahi loto ko ‘eni ‘aki ha ngaahi fili ‘e fai mei he taimi ki he taimi, ‘a e fili ‘oku fai mo’oni pea ‘oku fai ‘aki ‘a e founga fakapulipuli pe ko ha sipinga tau’ataina pehe.

Kuo lau ‘i he’etau Konivesio ‘a e founga ko ia ki hono pule’i fakatokolahi fakapule’anga ka ‘oku ha mai ko e founga mahu’inga ‘eni, koe’uhi ko ‘ene fekau’aki ko e mo e kakai, pea fakatautautefito ki he poini ‘e taha koe’uhi ko e lava ko e ke taliui ki he kakai. ‘Oku fa’u ki he founga faka-Temokalati ‘a e taliui ko e ki he kakai. ‘Oku lava ke vete’aki ‘a e palopolema ko e ‘o e nofo fakatokolahi.

Tuku mu’a keu lau atu ‘a e ki’i akonaki fakasosiale ko ‘eni mei he Sister Church, ko e Roman Catholic Church, pea ‘ofa pe ‘oku ‘i ai hano ‘aonga ki he’etau fekau’aki ko ‘eni. Ko e tohi akonaki fakamuimui ‘eni ‘a e Tu’i Tapu lolotonga, Soane Paulo II, fekau’aki mo e ngaahi hoha’a fakasosiale. “’Oku ‘i ai ‘a e ngaahi fonua ni’ihi ‘oku ‘aonga ke liliu ‘a e ngaahi fa’unga ta’etotonu ‘o e nofo, pea fakatautautefito ki he ngaahi fa’unga fakapolitikale. Ke fetongi ‘a e faikaka mo e pule faka-tikitato, pea mo e ngaahi fakaanga’i ‘o e mafai ‘e he pule’anga, ki ha founga fakatemokalati pea kau ki ai ‘a e kakai. Ko e founga ko ‘eni ‘oku tau ‘amanaki ‘e mafola ia pea tupu ‘o toe falahi ange, pea koe’uhi ko e mo’ui lelei ko ia ‘a e sosaieti ‘oku nofo fakapolitikale ‘a e ‘oku fakaha’aki ‘a e tau’ataina mo e kau ‘a e kakai kotoa pe ki he pule’anga ‘i he matauhi ‘o e lao pea mo e faka’apa’apa mo hono tu’uaki ‘o e ngaahi totonu fakaetangata. Ko e ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku fiema’u ia koe’uhi ka e fakapapau’i ‘oku fakalakalaka mo’oni ‘a e mo’ui fakataautaha mo e mo’ui fakatokolahi.

Ko e Temokalati ‘oku ne hanga ‘o pole’i ‘a kinautolu ko ia ‘oku pule, kenau faitotonu pea ‘oku mahino mai pe ‘i he ngaahi laulea, mahalo ‘oku ‘ikai toe veiveiua, ‘a e ‘aonga ke fai ha ngaahi liliu. Ko e founga ko ia ‘o e liliu ‘oku ‘aonga ke fai he founga fakapotopoto foki, pea ne malie mei he’etau ngaahi kau lea mataotao ne ‘asi mai ai ‘a e ngaahi founga ko ia ki he liliu mo e ngaahi fakakaukau ki ai. Ko e liliu ‘oku mamalie, liliu ‘oku tonu hono taimi.

Hange kiate au ko e puipuitu’a ‘eni ki he mahu’inga faka-Kalisitiane, fakamahu’inga faka-Kosipeli pea mo e Temokalati. Ko e totonu faka-‘Otua ‘o e ha’a Tu’i he’etau nofo faka-Tonga, ‘a e ne fai ki ai ‘a e fakamatala malie ‘a Dr. ‘Okusi Mahina, mo ha ni’ihi kehe ‘iate kimoutolu: ko e totonu fakamaama motu’a ia ‘i he kuonga ‘o e nofo maama motu’a ‘a Tonga ni. Kuonga pe ‘o e nofo hopoate mo e ‘amanaki ki he ‘Otua mo’oni. Na’a tau kakapa atu ki he ‘Otua mo’oni, pea tau ‘ai leva ‘a e tatau ‘o e ‘Otua mo’oni ko e ‘Otua ko e tangata, pea kuo tau a’usia ‘a e maama fo’ou, ‘a e mo’oni kakato. Na’e malie ‘etau fakamuna mo ‘etau kakapa ki he mo’oni, ka ‘i he ‘i heni ‘a e Mo’oni, ‘alu ‘eni ke 200 ta’u he kainga Uesiliana, pea 150 ta’u he ta’u ko ‘eni he Katolika. Tau ‘ai a e ki he misiume, ka tau ‘ange ki he ‘Otua mo’ui mo mo’oni ‘a e ‘oku tau ma’u ia ‘ia Kalaisi hono naunau. Tuku ‘etau tauhi ‘Otua ua. ‘Io ‘oku kei malohi ‘a ‘etau tukufakaholo hala mo e anga fakafonua kovi ‘i he ‘atamai lelei mo e ‘Otua mo’oni.

Ko e ngaahi liliu ko ia ‘i he ngaahi lea kuo u fanongo ai ‘a ia ko e (structural changes) ngaahi fatunga liliu ‘i he Konisitutone. Pea ko e tefito ‘o e liliu ke fakatapau’i ko e mafai ‘oku ‘i he ‘aofinima ‘o e kakai. Pea ‘i he me’a kuo hamai, ‘oku kei faka’amu ‘a e tokolahi, pea ko e faka’amu ia ‘a e Tonga ‘oku ou tui ke kei tu’u pe hotau Tu’i. Ko e pule’anga ma’a e kakai, pule’anga fili ma’a e kakai, pule’anga pule’i ‘e he kakai, pule’anga taliui ki he kakai.

Fakatatau ki he tu’unga fakatu’utamaki ‘i he lolotonga ni ‘o e Konisitutone. Ko e tefito’i taumu’a ‘o e foaki mafai ‘a e Konisitutone, ke malu’i ‘a e Tu’i mo e Hou’eiki. Pea ‘oku fepaki ‘eni ia mo e akonaki Kalisitiane. ‘Oku kehe ‘aupito ‘eni mei he to’onga ‘a Kalaisi ‘a ia na’e ‘ikai mamae kene mamahi pea ke mate foaki ‘ene mo’ui koe’uhi ko hono kakai.

Fakamolemole pe mu’a pea ‘oua na’a ‘itengia au ka ko e anga ‘eni ‘ete fakakaukau atu ki he’etau lotu hono fai ‘i Tonga. Ko ‘etau lotu ‘i Tonga, pea ‘oku ou manatu ai ki hoku tokoua ko ‘eni ko Siupeli Taliai, me’a mai kiate au he ‘aho ‘e taha he’ema talanoa. Ko e pehe ko a kemau tu’u hake he falelotu ke malanga mai pea mau mamata atu kia hou’eiki pea mau malanga fakahevani ai pe. ‘Ikai ke fai ‘a e malanga ki he poini mo e me’a ‘o e ‘aho ni, mo e tala ‘o e Kosipeli ki he ngaahi ‘uhinga ‘o e ngaahi me’a ‘oku hoko he ‘aho ni pea talu ai ‘emau malanga fakahevani ai pe. Pea hangehange kiate au ‘oku lahilahi ‘a ‘etau ngaahi malanga fakahevani ‘i hotau ngaahi Siasi. Pea ko e taha ia ha me’a ke sivi’aki ha ngaahi faka’evangelio mei muli. Kapau ‘oku nau fakahevani ‘ata’ata pe ‘enau me’a, pea ‘ikai ke nau talanoa ki he totonu mo e sosiale ‘o e ‘aho, pea ‘oku ngalingali kehe na’a ‘oku fakakonga pe ‘a e ‘evangelio.

‘Oku ‘i ai ‘etau malanga ‘oku tau manavahe ke tala ‘etau tui, tau kalisitiane, tau ma koe’uhi ko e sio mai hotau kainga ko hono fakalea ‘e taha ‘oku tau maa’i ‘a Sisu. ‘Oku tau manavahe na’a mole ki’i ngaue ‘oku tau mo’ui mei ai. Pea ko e mo’oni e mo’oni, fefe hoto ki’i famili, tenau kai mei fe, hufanga he fakatapu. ‘E mole ‘a e ‘api ko e ‘oku te si’i nofo ai he ko si’ete nofo hili. Te’eki keu tau’ataina mo’oni keu ma’u ko hoku ‘api. Pea ko e motu’a ko ‘eni ne tu’utu’uni mai kiate au, keu hiki mei he ‘api ‘oku ou nofo ai, pea hili ‘eku lau ‘e taha he nusipepa, ko ‘eku foki mai pe kuo a’u mai e tohi, ko e lisi ‘a e siasi he ‘ikai toe fakafo’ou.

Pea hufanga he fakatapu ka ‘oku lahi pe mo e kau Nikotimasi, he ‘oku nau hu ki he ‘Eiki he po’uli, kakai loto lelei, ‘oua ke tautau e ‘Eiki pea tenau toki o ‘o telio. Malie ‘a e ngaahi ‘aho ko ‘eni he ‘oku tau mamata he ngaahi tohi ki he ‘etita he ngaahi nusipepa, ngaahi tala ‘oku hangatonu. ‘Ohovale ‘eku mo’ui he kamata ke mo’oni ‘etau lotu, ‘io kou kau pe ai kae me’a pango ‘oku kei lahi pe ‘etau Falesi he ‘etau fai ‘etau lotu.

Pea ko e Siasi hono fakalea ‘e he kau muli “is a conservative force” (pe fu’u kuongamu’a.) Ka ko e kau palofita ‘a ‘Akilisi, mo Uili Fukofuka mo Seluini, Faifekau Vea, ko e kau palofita ia ‘o e ‘aho ni. ‘Oku pehe ‘a e ngaue ‘a e ‘Otua. Ko e Siasi ‘oku fu’u lahi pe kehekehe ‘a e fakakaukau pea ko e me’a faingata’a hono tohoaki. Kae malie ‘oku ‘omi ma’u pe ‘e he ‘Otua ‘i he kuonga ki he kuonga ‘a e kau palofita. Na’e pehe pe ‘i ‘Isileli pea ‘oku kei pehe pe he kuonga ki he kuonga ‘o pehe pe he ‘aho ni. Hoko atu mu’a kau palofita homou fatongia, na’a faifai pea ongo kimautolu he siasi.

‘Oku lahi ‘a e me’a ‘oku ou ui ko e “false loyalties” ‘a ia ko e ‘ofa fonua hala pe kaka pea ‘oku mo’ulaloa ‘a ‘atamai lelei mo tui faka-Kalisitiane kia anga fakafonua. Pea taimi ‘e taha fasi’i foki ‘etau fakakaukau, tau sio pe kitautolu ia ki hotau ‘atakai ‘i Tonga ni, ngalo ‘iate kitautolu hotau ngaahi tokoua ‘i Tonga ni, ngaahi Siasi mo e ngaahi tokoua ‘i muli mama’o fakamamani lahi, ‘a e fekau’aki ‘a e siasi ‘i he faitotonu mo e mo’oni. Pea ‘oku hoko ko e fakalotolahi kiate kitautolu. Pea vete ange mu’a ‘etau sio pe ki he fasi’i hotau ki’i ‘atakai, pea tau loto si’i ai pe ‘o manavahe ai pe.

Hoko ‘a e ‘i heni ‘a e kau tangata ko ‘eni, ‘a e kau Tonga nofo muli, tangata muli ko ia na’a ne si’i mei fakafofonga’i kitautolu (Filia Uipi na’e fakafoki he mala’evakapuna Fua’amotu ki ‘Amelika ko e ‘ikai ha’a ne pepa tu’uta), pea mo e fakalongolongo ‘a e si’i Tonga ‘i hotau lotolotonga ni (Nalesoni Tupou na’e ngofua kene kau ka e ‘ikai ngofua ke lea), taimi pehe ni ‘oku ou ma ai he’eku Tonga. He’ikai lava ke lea e Tonga hono fonua.

Na’aku kau he fatongia faingata’a mo e kau faifekau he tokoni’i e toko tolu he (hufanga he fakatapu) tautea tautau. Na’e monu’ia ‘a e kau tangata ko ia he’eku fakakaukau, ka ko au na’e mala’ia. Neu foki mai ‘o ta’e mohe he’eku ‘alu ko ia ki he famili ‘o tala ‘a e fakamamahi na’e hoko. Ko e fa’e ko e fefine ‘oku feitama (hufanga he fakatapu) peau foki mai ne ‘ikai lava keu mohe, ka ‘i he taimi neu foki mai ai keu mohe neu mohe ‘o fuoloa ‘aupito. ‘I he’eku ‘a hake neu pehe ko e ‘aho ‘eni ‘oku mate ai ‘a e ‘ofa ‘i Tonga.

Ko e tu’unga fakatu’utamaki ‘oku ‘uhinga ki ai ‘a e palofesa, he ko e liliu, taimi tonu, ko e liliu ‘e fuoloa. Ko e tu’unga fakatu’utamaki fakalaumalie ‘oku ou ‘uhinga au ki ai, ‘ikai keu fakatale’i ‘a e lau ‘a e palofesa, ka ‘oku ou tokanga atu ki he tafa’aki faka-Kalisitiane mo fakalaumalie faka-Siasi ‘oku ‘i ai ‘a e tu’unga fakatu’utamaki tatau pe fakalaumalie he’etau ta’efai koia ha ngaue ke fakatonutonu ‘a e fehalaaki ‘oku hoko, ‘a e kakaa, ‘a e ngaahi me’a na’atau fanongo ki hono tala ‘e he loea, ‘a Laki Niu. Fakatumutumu ‘eku mo’ui, tau hanga atu ki he Konivesio peau fifili ‘o pehe ni, si’i kakai fo’i nai ‘eni? Hufanga he fakatapu kakai vale ‘eni peau pehe kakai to’a ‘eni? Kakai maama Kalisitiane ‘eni? Kou fifili, kakai ko ‘eni tau kaunga faihia mo e kau ma’u mafai? Ko e kau “accomplice” kitautolu peau toe pehe kakai vale ‘i honau Tu’i mo e Hou’eiki. Pea malo e ‘ofa he kakai he ‘oku ‘ikai keu tui au ko e feta’aki ko ha me’a lelei.

Kae tuku mu’a keu fakamanatu atu mo e Tala Fakamamani Lahi ko ‘eni ‘a e United Nations. Ko e mafai ‘oku ‘i he kakai ia, pea ‘oku Hou’eiki e Hou’eiki, pea Tu’i e Tu’i ko e fakangofua ‘e he kakai. ‘Oku ‘i he mafai ‘a e kakai. ‘I he’etau maama ko ia ‘oku tau tali ko e mo ‘ofa mo fakaongoongo, faka’apa’apa. Pea ko e to’onga pule ‘oku fai ‘e he ‘Otua, ngaue ‘a e Laumalie Ma’oni’oni, tataki mei he fa’ahinga kehekehe ‘i mamani ‘a e founga ki hono pule’i ‘o e ngaahi fonua, founga fo’ou. ‘E ta’e kau fefe ‘a e Laumalie Ma’oni’oni ‘o e ‘Otua ‘i ha me’a ‘oku fakatau’ataina. Na’a ne fakatau’ataina’i hono kakai mei he nofo hopoate ‘i ‘Isipite. Na’a ne kei fe’ao pe mo e kakai mo taki ‘o fakatau’ataina’i ‘o e kakai mei he faingata’a. ‘Oku talanoa ki he mafai fakamolale, ‘oku ‘ikai ko e talanoa ki he mafai fakakakano ke hoko ai ha lavea pea maumau pehe. Talanoa ki he ivi ‘oku ke ma’u peau ma’u. Ko e fu’u faitotonu, ‘enau ‘ofa he Kosipeli. Pea ‘oku lava ke a’u ki ha tu’unga ki ha taimi ke fakatahataha mai ai ‘a e siasi, pea fai ha’ane lau pea ne tala ki he kakai, ko e taki ko ‘eni, ko e pule’anga ko ‘eni ko e ha e tu’unga ‘oku tau ‘i ai, ‘oku ‘ikai kei toe falala’anga. Ko e tu’unga ia ‘oku lava ke ‘au ki ai ‘a e Siasi pea ‘oku ui ‘a e Siasi kene fai. ‘Ofa pe ‘e ‘ikai ketau a’u ki ha tu’unga pehe. ‘Oku ‘osi fai ‘a e tu’unga ko ia he ngaahi fonua kehe.

Ko e talanoa ki he Kosipeli mo e founga faka-Temokalati, fakamolemole kuou toe fie fakaongo atu ke mahino ‘aupito ‘aupito, ‘oku ‘ikai ko ha’a ku talanoa fakalavea, pe uki ke fakalavea ha taha. Ko ‘eku talanoa he melino, talanoa hangatonu, talanoa he totonu, talanoa ketau ngaue ki ai. Pea ko e taha e me’a ‘oku fa’a ‘eke mai kiate au ‘e he tokolahi, ‘e fai ‘a fe ‘a e liukava ‘i Tonga, peau kata pe. ‘Ikai teu tui au ‘e hoko ha liukava ‘i Tonga, ha feta’aki. Ko e ha e ‘uhinga? Ko e kakai ‘oku fakapotopoto (sensible people), ua ko e kakai lotu.

Ka ko e ‘amanaki ketau lotu mo ngaue, pea fakamolemole ko e kaunga ngaue kitautolu (co-workers) mo e ‘Otua ke fakahoko mai hono Pule’anga, ‘ene pule, pea ‘e ‘ikai pea ‘ikai ke hoko mai ‘a e pule ‘a hono Pule’anga, kapau ‘e ‘ikai tetau ala ki ai. ‘Oku fakatatali mai ‘a e ‘Otua ‘i he’ene faka’apa’apa mai ki hota ngeia ‘ene faka’amu keta kau ange (participate) fakataha mo ia ke fakahoko mai ‘ene pule, ‘ofa mo e ngaahi liliu ko ia ‘oku lelei ke fakatau’ataina e nofo melino, fe’ofo’ofani mo fetokoni’aki ‘a hono kakai. Kuo‘osi hoko e me’a ko ia, tapu mo kimoutolu na’e ‘osi talaki, “peoples power” ‘i he pule fakaehaua mo fakatikitato ko Makosi ‘i Filipaini he ngaahi ta’u pe ki mui ni. Na’e faka’ohovale ngaahi fu’u tangike tau, kau sotia mo e me’afana, fetaulaki pea mo e kakai tokolahi kau Taupo’ou na’anau tu’u pe he hala ‘o lau losalio pe, tu’u pe he hala ‘o fakafe’atungia ‘a e ha’u ‘a e ngaahi misini fana, ko e ha e me’a na’e hoko? Toe hopo e kau sotia ‘o kau he lau losalio.

Ka fai ha fakatau’ataina ‘oku ‘ikai ha lingitoto, ko e mafai ‘oku ‘i he kakai pea ko e mafai faingata’a ketau fakapotopoto’i ke melino, pea ‘oku ou tui ko e taha ‘eni ha ngaue ‘a e ngaahi Siasi kuonau fai mai. Tau ‘amanaki pe tetau hoko atu pe ‘a kitautou ‘a e siasi. Ko e ngaahi me’a kuo hoko ‘i he ngaahi fonua Kominiusi Lusia ‘i he ngaahi ‘aho pe ko ‘eni, ko e ngaahi me’a fakaofo ‘aupito ia, ‘a e ngaahi liukava ‘o e mafai mo e liliu. Ko e me’a malie ka lau ki he falahi ‘o e ngaahi fonua, mo e si’isi’i ‘o e mate he ngaahi fonua lahi pea mahino ko e me’a fakaofo ‘a e kau ‘a e ‘Otua ‘i he ngaahi ngaue ko ‘eni.

Ka ko ‘eni kuo a’u ki he tu’unga ko e kuo pehe ‘e ha ni’ihi “there is no way out” pea hange ko e lau ‘a Rabuka, “there is no other way”. Pea ko e fa’ahinga me’a ko ‘eni, ko e tala ‘eni ‘a e kau fakafofonga mei he’enau a’usia ko e ‘i he Fale Alea. Ko e ha e me’a tetau fai ? ‘E fai ko a ha referendum? Ko e ngaahi resolutions ko e mei he fakataha ko ‘eni, ‘e li pe ki tu’a he kato veve hufanga he fakatapu. ‘Oua ‘e ‘ikai ke fai pehe. ‘Oku ta mo’ua ke ‘oua na’a fakangofua ‘a kinautolu ‘a e kau ma’u mafai ke fai ta’e totonu pehe. Ko e founga fai melino, tau kumi ‘a e ngaahi founga kehekehe ketau failotu mo e ngaue ‘a e ko ia ‘e ongona ai ‘a e le’o pea tali. Fakamolemole, ko e mafai fakailifia ‘oku ta ma’u.

‘A ia ko e me’a ‘oku ha mai kiate au ‘a e Temokalati mo e mafai faka-Kalisitiane. ‘I he tatanaki ‘o e ngaahi me’a ‘oku ou fanongo ai, ‘oku tefito ‘i he Kosipeli. Ko e me’a ‘oku totonu ke fai ki ai ha liliu ‘i he Konisitutone, ke fakapapau’i (to ensure that power is in the hand of the people) ko e mafai ‘oku ‘i he ‘aofinima ‘o e kakai. Kuo u tui pe ko e founga faka-Tu’i ‘e nofo malu pe. Ko hono ngaahi mafai ‘e liliu koe’uhi ko e founga, ko e pule’anga ma’ae kakai, pule’anga fili ‘e he kakai, pule’anga pule’i ‘e he kakai, pule’anga taliui ki he kakai.

Fakatatau ki he tu’unga fakatu’utamaki ‘o e lolotonga ni ‘o e Konisitutone, ko e tefito’i taumu’a ‘o e foaki mafai ‘a e Konisitutone ‘oku ou lave’i ki ai, na’e ‘uhinga ia ke malu’i ‘a e ma’u mafai.

Ko e ki’i fakakaukau e kuo ma’u ‘ofa pe ke kau atu he talamahu’inga ‘o e ngaahi fakakaukau kuo tau ma’u. Faka’inasi kitautolu ‘e he ngaahi tokoua mei muli ‘uma’a ‘a e ngaahi penolo. Ka kuo u kei kole mo taukave’i, fakamolemole ko e Pule’anga ‘o e ‘Otua, mo e pule ‘a e ‘Otua ki he’etau mo’ui. ‘Oku ‘ikai ngata pe he’ene faitotonu ka ‘oku melino mo fiefia. Fakatokanga na’atau taukave’i ‘a e faitotonu katau ta’e’ofa pea faihala pea ko e me’a faingata’a leva. Pea ‘oku ou tui ko e ‘uhinga ia na’e pehe ai ‘e ha ‘uhinga ‘e taha ‘o pehe, ko e taimi kuo tomui. Ko e taimi ke tonu, pea ko e me’a ‘e mamalie. Pea ‘oku ou tui ki he taimi kuo tomui, kuo ‘aonga ke ngaue’i, ‘oku ou tui ko e mamalie ‘oku mo’oni, ka ‘oku ‘ikai keu ‘amanaki ko ha ngaahi ta’u lahi. He ‘oku hange kiate au ko e kole ‘oku fai mai ‘e he palofesa, pea ko hono mo’oni ia pea neu ‘osi lave ki ai ‘i he tohi poupou ki he kumi pa’anga mai ki he Konivesio, ko e ngaue hoko atu ‘oku matu’aki mahu’inga ia, pea ko e ngaue hoko atu ‘oku ‘i hotau nima ia ‘o tautolu, koe’uhi ‘oku tau mo’ua ke fakamahino ‘a e me’a ko ia ‘oku tau a’usia ki he toenga ko e ‘o e Tonga, pe ‘i muli, pe ‘i ‘uta pe ‘i tahi. Ke ‘oange ha ngaahi faingamalie kenau ma’u ha fakakaukau tatau mo ia kuotau ‘inasi ai. ‘Oua ‘e fakavave’i, ‘ai ke pau ‘ene mahino ki hotau kakai, pea toki fai ‘a e ngaahi fakakaukau ‘a e ko e ko koe ‘e fakamahino ko e ngaahi me’a ‘eni ko e tetau lava ‘o fai, ko e tu’unga ‘eni kuotau a’u ki ai. ‘Oange mu’a ha faingamalie ke kau mai ‘a e katoa, ko e faka’apa’apa ki honau ngeia ko e temokalati mo’oni ia. Ko e ngaue kafakafa mo’oni ia mo kinautolu ‘oku ‘ofa he Komiti ko ‘eni mo e taumu’a ko ‘eni ke fakahoko.

“As Christians we are urge to respect our King and those in authority, and we do, but we are also urged to build the Kingdom of God in our midst, to progress in freedom, justice, peace and love, as individual and as community. To be a people of dignity, the democracy that we aspire to, should not be seen as something that conflict with our respect to King and Government. On the contrary it will enhance, respect by making them the King and Government of a political adults rather than of political children. Fathers look forward to their children grown into their adulthood and bringing honour to their family. I believe that our King need not fear his political children reaching adulthood. They too will bring honour to the family of which he is the head”.

‘Io tau faka’apa’apa’i hotau Tu’i pea tau ‘ofa ki hotau ‘Otua.

Tu’a’ofa atu.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by