Human Rights & Democracy Movement

KO E VAKAI FAKA-KALISITIANE KI HE
KONISITUTONE ‘O TONGA
(fai ‘e Rev. Siupeli Taliai)

KO E TALATEU

Ko e tefito’i ngaue ‘a e Siasi faka-Kalisitiane ko hono malanga’aki ‘a e Ongoongo lelei ‘o Sisu Kalaisi. Ka ‘oku ta’e-ala-mavae ‘a hono malanga’aki ‘a e Kosipeli pea mo hono fanongonongo ‘o e “LAO ‘A E ‘OTUA” ‘a ia ko e pau ke fakaongoongo ‘a hono fokotu’utu’u ‘a e anga ‘o e nofo ‘a e kakai ki he finangalo ‘o e ‘Otua ‘i he me’a kotoa pe. ‘Oku kaveinga tatau pe ‘a e finangalo ma’oni’oni ‘o e ‘Otua pea mo e mo’ui totonu (justice) ‘a e kakai ‘a ia ko hono tauhi ke melino mo fiefia ‘a e nofo pea ke ma’u ai ‘e he kakai kotoa pe honau tu’unga mo e ngeia totonu.

KO HA KI’I PUIPUITU’A NOUNOU ‘O E KONISITUTONE ‘O E 1875

Ko e Konisitutone ‘o e 1875 ko hono fakakakato ia ‘o ha me’a ne kamakamata mei ha ngaahi ta’u nai ‘e 50 kimua’ange. Ko ‘eni pe ha ni’ihi ‘o e ngaahi me’a mahu’inga ko ia:

1820 - Ko e hoko ‘a Taufa’ahau ko e Tu’i Ha’apai. Na’a ne kei ta’u 23 pe,
1826 - Ko e tu’uta ki Tonga ‘a e ongo faifekau misinale ko Sione Tomasi pea mo Sione Hasione.
1831 - Na’e papitaiso ai ‘a Taufa’ahau ‘o hingoa ko Siaosi.
1833 - Ko hono ‘ai ‘a Taufa’ahau ko e Tu’i Vava’u.
1835 - Ne hoko fakatau’ataina ‘e Taufa’ahau mei he nofo pule’ia kiate ia ‘i Lifuka ‘a hono kakai.
1839 - Ko e Lao ‘o Vava’u – Ko e ‘uluaki lao ia ne pulusi ‘i Tonga.
1845 - Ko e hoko ‘a Taufa’ahau ko e Tu’i Kanokupolu.
1850 - Ko e Lao na’e pulusi ma’a Tonga katoa:
- na’e fakangatangata ‘e he lao ni ‘a e mafai ‘o hou’eiki ki he kakai.
- Na’e fakamahino’i ai ‘a e tu’unga ‘o e Tu’i.
1862 -‘Oku manatua mavahe ‘a e Lao ni ko ‘ene ha ai ‘a e Tohi Tau’ataina ‘o fakatau’ataina ‘a e
kakai mei he pule fakaaoao ‘a e hou’eiki. Na’e fokotu’u foki mo e Fale Alea ‘o kau ki ai ha
hou’eiki mo ha kau fakafofonga ‘o e kakai.

KO HA KI’I PUIPUITU’A FAKAPOLITITKALE, FAKALOTU MO FAKASOSIALE

‘Oku faingata’a ‘aupito ke mahino kiate kitautolu ‘o e ta’u 1992 ‘a e kafakafa mo mahu’inga ‘o e fu’u ngaue ‘a Taufa’ahau ‘o kapau ‘oku ‘ikai ha’atau ki’i lika ki he nofo pea mo e mo’ui ‘i Tonga ‘i he kamata’anga ‘o e senituli kuo hili. Tau ki’i lea nounou pe ki ha ni’ihi ‘o ha ngaahi me’a mahu’inga ‘i he anga ‘o e nofo mo e mo’ui ‘a e kakai Tonga.

Na’e lotu pea mo tui ‘a e kakai ki ha ngaahi ‘Otua toko lahi. Ko ‘eni ha hingoa ‘o ha ni’ihi – kau Tangaloa, kau Maui, Hikule’o, Taufatahi, Mafile’o, Pulotumoelangi, Haehaetahi, Tafunaki pea mo Huluhulu.
Na’e pehe tokua ko e ‘uluaki Tu’i Tonga (‘Aho’eitu) ko e foha ia ‘o e ‘Otua ko Tangaloa ‘Etumatupu’a. Koe’uhi ko ‘ene konga ‘Otua, na’e lau ai ‘oku toputapu ‘a e Tu’i.
Ko e kelekele kotoa ko e me’a’ofa ia mei ha’a ‘Otua, ko ia ai na’e ‘o ‘Aho’eitu mo hono hako ‘a hono kotoa ‘o e fonua.
Ko e hou’eiki ‘a kinautolu na’a nau lave pe kainga mo e ha’a Tu’i ‘i he ngaahi senituli kuo hili. Na’e fakafa’afa’ahinga kinautolu ki he ngaahi ha’a ‘o hange ko Ha’a Ngata Motu’a, Ha’a Havea, Ha’a Latuhifo, Ha’a Ma’afu, pea mo Ha’a Ngana.
Na’e ‘ikai hano ngata’anga ‘o e mafai ‘o hou’eiki ki ha’a me’avale (95%+ ‘o Tonga kotoa). Ka pekia ha ‘eiki, ‘e ‘alu ki Pulotu hono laumalie. Na’a nau fa’a foki mai tokua ki maama ko ha ‘anga pe peka pe ha manu kehe.
Ko me’avale (95+) na’e ‘ikai tokua hanau laumalie, pea na’e ‘ikai foki ke ‘i ai ha’anau momo’i totonu. Na’e fa’a ui kinautolu ko e “kainanga-e-fonua” pe ko e kau kai ‘o e kelekele.
Ko e ta’u e ‘e meimei 1,000 ‘a e nofo popula mo manavahe ‘a me’avale pea ‘ikai ha’anau momo’i totonu. Na’e pule’i’aki pe kinautolu ‘a e manavahe, ‘ulungaanga fakafonua tukufakaholo, mo e ngaahi tui fakalotu hiteni kaka mo loi.

KO E KONISITUTONE: KONGA 1 - KO E TOHI TAU’ATAINA

Ko e me’a ‘i he ha mai ko e finangalo ‘o e ‘Otua ke tau’ataina ‘a e tangata ko e me’a ‘i he’ene ngaohi ‘o toto pe taha ‘a e kakai kotoa pe ko ia ‘e tau’ataina ‘o ta’engata ‘a e kakai Tonga mo e kakai kotoa pe ‘oku nofo ni pea ‘e nofo ‘i he Pule’anga ni. Pea ‘e ‘ata ki he kakai kotoa pe ‘enau mo’ui mo honau sino mo honau taimi ke kumi mo ma’u koloa pea ke fa’iteliha ki he ngaue mo e fua ‘o honau nima pea ke pule’i tafataha pe ‘e kinautolu ‘a e ngaahi me’a ‘a nautolu.
‘E ‘ikai ngaue fakatamaio’eiki ‘e ha taha ki ha toko taha kapau ‘oku ‘ikai tene loto ki ai… koe’uhi ‘e ‘ikai ‘aupito nofo fakapopula ha toko taha ‘oku nofo ‘i he malumalu ‘o e fuka Tonga.
‘E taha pe ‘a e lao ‘o Tonga ni ki he hou’eiki mo e me’avale ki he Papalangai mo e Tonga. ‘E ‘ikai fokotu’u ha lao ‘i he fonua ni ki ha fa’ahinga pea tuku ha fa’ahinga ka ‘e taha pe mo mamafa tatau pe ki he kakai kotoa pe ‘o e fonua ni.
‘Oku ngofua mo ‘ata ki he kakai kotoa pe ke fai ‘enau lotu mo tauhi ‘a e ‘Otua ‘o hange ‘oku nau loto ki ai pea ‘o hange ‘oku tala ‘e honau konisenisi….
‘Oku ngofua ki he kakai kotoa pe ke lea ‘aki mo tohi mo pulusi ‘a e anga ‘o honau loto mo ‘enau fakakaukau pea ‘e ‘ikai fokotu’u ha lao ke tapu ia ‘o lauikuonga. ‘E ‘ata ‘o ta’engata ‘a e lea mo e nusipepa….

‘Oku mahino lelei ‘aupito ‘i hono fokotu’u ‘i he Konisitutone ‘o e 1875 ‘a e “Tohi Tau’ataina ‘a hono tali fiefia ‘e Tupou 1 ‘a e akonaki faka-Kalisitiane ‘a e mahu’inga, ‘a e ngeia, pea mo e ta’e ha faikehekehe mahu’inga ‘a e kakai kotoa pe. Fielau ‘a e fehi’a pea mo hono fakatanga’i ‘a e lotu faka-Kalisitiane ‘e he tokolahi ‘o hou’eiki. Ne a’u foki ki hono fakakonahi ‘e ha ni’ihi ‘a Taufa’ahau ‘i Ha’apai. Na’e mahino lelei ki he tokolahi ‘o e hou’eiki ‘a e fepaki ‘a e akonaki faka-Kalisitiane pea mo honau mafai fakaaoao ta’e fakangatangata ki he kakai. Ka neongo ia na’e ‘ikai ke toe fakapulipuli ‘e Taufa’ahau ‘a ‘ene feinga ke fakalotu’i ‘a Tonga, pea fokotu’u foki ‘i he Ngaahi Tohi Lao ‘o e fonua ‘a e ngaahi me’a na’a ne tui ‘oku hoa mo e fakahinohino ‘a e Tohitapu.

KO E NGAAHI TOTONU FAKATANGATA (Human Rights)

Ko e akonaki faka-Tohitapu ki he kamata’anga ‘o e ngaahi totonu fakaetangata, na’e kamata pe ia mei hotau fakatupu (Creation). ‘Oku ‘ikai ko ha me’a ‘a e totonu fakaetangata ‘oku kumi ‘o ma’u pe ‘ilo. ‘Oku ‘ikai ko ha me’a ia ‘oku toki foaki mai ‘e he pule’anga. Ko e ngaahi totonu pea mo e ngeia ‘o e tangata kotoa pe na’e foaki mai fakataha pe ia mo e mo’ui ‘oku tau ma’u mei he to’ukupu ‘a ia na’a Ne fakatupu kitautolu (our Maker).

‘Oku lau ‘a e talateu ki he Tohi Tau’ataina ‘a e Ngaahi Pule’anga Fakatahataha ‘o Mamani (U.N) tokua “ko e makatu’unga ‘o e tau’ataina, totonu pea mo e melino ‘i mamani ko hono tali ‘o e mo’oni ‘o hono ta’e ala fa’ao ‘o e ngeia pea mo e ngaahi totonu tatau ‘a e kakai kotoa pe …. “ ‘Oku pehe foki ‘e he Kupu 1 “Ko e kakai kotoa pe ‘oku fanau’i tau’ataina pea ‘oku nau tatau ‘i he ngeia pea mo ‘enau ngaahi totonu….”

KO E NGEIA FAKAETANGATA (Human Dignity)

‘Oku fakahinohino ‘e he tui faka-Kalisitiane na’e huhu’i ‘a e kakai kotoa pe ‘aki ‘a e pekia ‘a Sisu Kalaisi. Ko e kolosi ‘o Sisu Kalaisi, ‘a ia kuo hoko ko e fuka ‘o e Pule’anga Tonga ‘oku ne fakamanatu pea mo sila’i ‘a e ngeia ‘o e kakai kotoa pe pea mo honau mahu’inga ‘a ia ne nau ma’u ‘i honau fakatupu (creation).

“He ‘oku taha pe ‘a e ‘Otua, taha foki ‘a e Fakalaloa ‘i he vaha’a ‘o e ‘Otua mo e tangata, ko Kalaisi Sisu ko e tangata. ‘A ia na’ane foaki ia ‘e ia ke fetongi huhu’i ‘o e kakai kotoa pe”.

Na’e pehe ‘e he ‘Aleki Pisope ‘iloa ko Viliami Temipale:

“Ka ne ta’e’oua ‘a e tui ki he ‘Otua, ‘oku ‘ikai ha Totonu ia ‘a e Tangata. Ka ‘o kapau ‘oku mo’oni ‘oku ‘i ai ha ‘Otua, pea ko ‘ene fanau ‘a e kakai kotoa pe, ta ko ia ‘a e tefito ‘o e mahu’inga ‘o e kakai kotoa pe. Ko hoku mahu’inga ki he ‘Otua, ko ia hoku mahu’inga totonu he na’e pekia ‘a Kalaisi koe’uhi ko au. Ko ia, ko e me’a ko ia ‘oku tu’unga ki ai hotau mahu’inga fakafo’ituitui, ko e me’a tatau pe mo ia ‘oku mahu’inga ai ‘a e kakai kotoa pe – pea ko e me’a mahu’inga he ‘oku tatau kotoa pe”.

KO E TATAU PE TA’E FAIKEHEKEHE FAKAETANGATA (Human Equality)

‘Oku tatau ‘etau ngaahi totonu he na’e fakatupu tatau kitautolu ‘e he Fai Fakatupu tatau pe (Creator). ‘Oku fakatotolo ‘e he Tohitapu fakatou’osi ‘a e ngeia mo e tatau fakaetangata ki hotau fakatupu ‘e he ‘Otua. Ko e ‘Otua ‘a e Fakamaau ta’efilifilimanako. ‘Oku ‘ikai ke mahu’inga’ia ia ‘i he’etau ngaahi faikehekehe fakatu’asino. Na’e ‘ikai ke fakalai ‘a Sisu ki he malohi ma’u mafai mo koloa’ia, pea ‘ikai tene ta’etoka’i ‘a e vaivai mo e masiva, ka na’a ne fai faka’apa’apa ki he kakai kotoa pe ‘o tatau ai pe pe ko e ha honau tu’unga fakasosiale. ‘Oku fakamatala ki ai ‘a Ma’ake ‘o pehe:

“Tangata’eiki, ‘oku mau ‘ilo ‘oku ke mo’oni koe, pea ‘oku ‘ikai teke toka’i ha tokotaha: koe’uhi ‘oku ‘ikai teke filifilimanako, ka ‘oku ke ako totonu’aki ‘a e hala ‘o e ‘Eiki”. (Ma’ake 12:14)

‘I he’ene mahino kiate kitautolu ‘i he 1992 ‘a e fie angatu’u na’e fai kia Taufa’ahau ‘e he tokolahi ‘o e hou’eiki ‘i he te’eki ke foaki ‘a e Konisitutone, kae’uma’a ‘a e fu’u mafai ta’efakangatangata na’e ma’u ‘e hou’eiki ki he mo’ui mo e koloa ‘a e kakai me’avale; ‘oku fu’u fakaofo fau ‘a e “Tohi Tau’ataina” na’e foaki ‘i he Konisitutone. ‘Oku mahino mei ai ‘a ‘ene tali fiefia ‘a e akonaki faka-Kosipeli pea mo ‘ene fieli’aki ‘a e konga lahi ‘o e ngaahi tui fakahiteni tukufakaholo faka-Tonga.

KO E KONISITUTONE: KONGA II – KO E ANGA ‘O E PULE

KO E PULE FAKATU’I ‘OKU FAI FAKAKONISITUTONE (Constitutional Monarchy)

Ke hingoa ko e “Tu’i Faka-Konisitutone” (Constitutional Monarchy), ko e hingoa ia ‘oku ui’aki ‘a e ngaahi Tu’i/Kuini ‘o Pilitania. Ko ‘eni ha ni’ihi ‘o e ngaahi tefito’i ‘ulungaanga mahu’inga ‘o e fa’ahinga “Tu’i Faka-Konisitutone” ko ia ‘oku ‘iloa ko e founga faka-Fale Alea faka-Uesiminisita (Westminister Parliamentary System):

Hili ‘a e fili Fale Alea lahi kotoa pe, ko e fa’ahi leva na’e malohi ‘i he fili (pea kapau ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha ngaahi fa’ahi ke fai ai ‘a e fili, ko kinautolu leva kuo fili ‘e he kakai ki he Fale Alea, tenau fili leva ‘a e Palemia ki ha ngaahi ta’u kuo tu’utu’uni ki ai.
Hili ia, ‘e hanga leva ‘e he Palemia ‘o fili ‘ene kau Minisita mei he kau memipa ‘o e Fale Alea ‘oku nau poupou kiate ia. Ko ‘eni ‘a e Kapineti.
‘Oku fakaongoongo ‘a e Palemia mo e kau Minisita ki he Fale Alea ‘a ia kuo fili ‘e he kakai, ‘o ‘ikai ki he ‘Ulu ‘o e Fonua (Head of State).
‘Oku ‘ikai ha mafai ‘o e ‘Ulu ‘o e Fonua kene fili pe fakamalolo’i ‘a e Palemia pe ko ha taha ‘o e kau Minisita ‘o e Kapineti. ‘Oku ‘ikai foki hano mafai kene kaunoa ‘i he’enau ngaue.
Ko e tefito’i fatongia mahu’inga ‘o e ‘Ulu ‘o e Fonua ko ‘ene fakasino mo fakahoko ‘a e mafai ‘o e kakai ‘a ia ‘oku fakafou mai ‘i he Fale Alea mo e Kapineti. ‘Oku ne fakamo’oni hingoa ki he ngaahi lao mo tu’utu’uni ‘a e pule’anga ‘i hono fale’i ia ‘e he Palemia mo e Kapineti.
‘Oku ‘i ai ‘a e taimi ‘oku fakataha ai ‘a e Kapineti pea mo e ‘Ulu ‘o e Fonua (‘oku ui ‘eni ‘i Tonga ko e Fakataha Tokoni). ‘I he founga faka-Pilitania, ko e fakataha’anga ni ko ‘enau fakataha pe ke fakahoko mo fakama’opo’opo ‘a e ngaahi tu’utu’uni mo fakanofo tu’unga kuo’osi fakapapau ki ai ‘a e Kapineti.

‘Oku fa’a lea mo tohi ha kakai ‘o fakamatala tokua ko e founga ‘o hono pule’i ‘o Tonga ‘oku tatau mo e founga faka-Pilitania pe faka-Uesiminisita, ko e Pule’anga “Tu’i faka-Konisitutone” (Constitutional Monarch). Ko e fananga pe ‘a e lau ni. Tetau lea leva ki he faikehekehe ko ia.

KO E PULE FAKA-KONISITUTONE ‘E HE’ENE ‘AFIO (Constitutional Government under His Majesty)

Ko e pule’anga ‘o Tonga ko e “pule faka-Konisitutone ‘e he ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i…. mo hono ngaahi ‘ea mo kinautolu ‘e hoko kiate ia”…….(Kupu 31)

‘Oku pehe ni ‘a hono fakanounou ‘e Palofesa Guy Powles ‘a e ngaahi mafai faka-Tu’i ‘i he Konisitutone:

‘E ‘ikai lava ke liliu ‘a e Konisitutone ta’eloto ki ai ‘a e Tu’i, pea ‘oku ‘ikai ke ngofua ke fakamaau’i ia koe’uhi ko ha mo’ua ta’eloto ki ai ‘a e Kapineti. (Kupu 41, 49, 67, & 79)
‘E lava ke fai tokotaha pe ‘e he Tu’i ‘a e ngaahi me’a ‘oku ne ma’u mafai ki ai ‘o hange:
(a) ko e fili pe fakamaloloo’i ‘o e Palemia pe ko e kau Minisita,
(e) ke ui ke fakataha mai ‘a e Fale Alea pe ko ‘ene tu’utu’uni ke tutuku ‘i ha taimi pe ‘oku ne loto ki ai, pea ‘oku ne mafai foki ke fili ‘a e Sea ‘o e Fale Alea. (Kupu 38, 61 & 77)
(f) ke ta’e tali ha lao kuo paasi ‘e he Fale Alea. (Kupu 68)
(h) ke fakanofo ‘a e kau nopele pea ke foaki foki mo e ngaahi tofi’a.
(i) ke ta’ofi fakataimi ‘a e lao ‘o e “Habeas Corpus”, fokotu’u ha lao fakakaukau (martial law), pule ‘o e kautau. (Kupu 9,36,39 & 46)
(k) ko hono pule’i ‘o e mali ‘a hono fale. (Kupu 33).

‘Oku toki hoko atu foki ‘a Palofesa Powles ‘o ne pehe:

“Lolotonga ‘oku fai ‘e he Kapineti ‘a hono fakalele mo faka’uli faka’aho ‘a e pule’anga, ‘e lava pe ‘e he Tu’i ‘o pule’i ‘a e Fakataha Tokoni ‘o tala ki he Palemia mo e kau Minisita ‘a e me’a ‘oku loto ia ki ai. Ko ‘eni ‘a e ngaahi lao ‘oku fuakava ‘a e Tu’i ‘i hono hilifaki kalauni ke fai ‘ene pule ‘o fakatatau ki ai”

Ko e konga ko ‘eni ‘o e Konisitutone ‘oku tafataha ‘aupito (feudal). ‘Oku ne fafa’utaha ‘a e mafai ‘o ‘oange ki he Tu’i pea mo kinautolu ‘oku ne fili. ‘Oku faingofua ‘i he Konisitutone pehe ni ki ha taha ‘oku fie pule fakaaoao ke pule tafataha. ‘Oku faingofua foki ki ha Tu’i ‘i he fa’ahinga Konisitutone pehe ni ke foaki tu’unga mo faingamalie kiate kinautolu, pe ‘oku ne loto ‘o fakasikaka’i ‘a e kau fakafofonga kuo fili ‘e he kakai, ‘o a’u pe ki hono fa’ao ‘enau totonu ‘i hano tu’utu’uni faka-Tu’i ke tutuku ‘a e Fale Alea.

‘Oku mahino ngofua pe ‘a e Konisitutone ‘o e 1875. Na’e mahino kia Tupou I ko e hou’eiki na’a nau ta’efiemalie ki he’ene ngaahi liliu fakapolitikale, ‘oku totonu ke mapule’i kinautolu ‘aki ha ngaahi lao. Na’e movetevete fakaha’a ‘a Tonga ‘i he te’eki kene hoko ‘o Tu’i Kanokupolu ‘i he 1845. Na’e angatu’u foki mo e ni’ihi ‘i he 1852 ‘o hoko ai ha tau. ‘Oku ‘uhinga lelei pe ha ngaahi Kupu pehe ni ‘o ha Konisitutone na’e fa’u ki he ta’u 1875. Ko e hili ‘eni ha ta’u ‘e 117 mei he ‘aho ko ia. Ko e me’a ‘oku fakalilifu mo fakaloloma ko ‘ene kei ha pe ‘i he ta’u 1992 ha tokolahi ‘o e kau taki ‘oku nau malanga’aki ‘a e Kosipeli ‘o Sisu Kalaisi, ‘oku nau kei tui pe mo tu’uaki ‘oku kei hoa pe ‘a e Konisitutone ni mo ha kakai kuo maama ‘i he Lotu faka-Kalaisi, pea ‘oku nau mo’ui mo ‘enau fanau mo makapuna ‘i he faka’osi’osi ‘o e Senituli Uofulu.

‘I hano toutou lau ‘a e Konga II mo e Konga III ‘o e Konisitutone ni, ‘oku faingofua ‘aupito ‘a e tui ko e Konisitutone ni ia na’e ‘ai pe ke faingamalie ai ha ki’i tokosi’i, pea neongo ‘oku faka’ali holo ai ha ngaahi me’a ngali fakatemokalati, na’e ngali fa’u ‘a e Konisitutone ni ia kene tauhi mo malu’i ‘a e ngaahi me’a mu’a tukufakaholo faka-Tonga ‘o hange ko e nofo fakakalakalasi, fakatu’utu’unga, pea mo e tukufakaholo ‘a e mafai mo e tu’unga.

KO E VAKAI FAKA-KALISITIANE

Ko e ngaahi kupu lahi ‘i he Konga II mo e III ‘o e Konisitutone ni ‘oku fehalaaki mo e ma’oni’oni faka-‘Otua ‘a ia ko hono hoifua’anga ko e totonu, fai meesi pea mo e angavaivai. ‘Oku fu’u matu’aki faingata’a ke tauhi’aki ‘a e nofo ‘a e ma’oni’oni faka-‘Otua ‘i ha Konisitutone pehe ni. ‘Oku faingofua ‘aupito ha Konisitutone pehe ni ke fai ‘e he Fale Alea ha ngaahi tu’utu’uni ‘e taku ‘oku fakalao, kae lolotonga ia ‘oku tala ‘e he konisenisi ‘o e fonua ‘oku fehalaaki ‘a e ngaahi tu’utu’uni fakalao ko ia mo e totonu faka-‘Otua. ‘Oku pehe ni ‘a e lau ‘a e Folofola ‘a e ‘Otua ki ai:

“ ‘E piko’i koa ‘e ‘Ela ‘a e fakamaau? Pe mio’i ‘e Satai ‘a e totonu?” (Siope 8:3)
“ ‘Oku ma’oni’oni fau ‘a e fofonga ‘o Sihova ke hanga ki ha me’a hala, pea ko e fakasio ki he ta’etotonu ‘oku ‘ikai teke lave;” (Hapakuki 1:13).

‘Oku fakautuutu ‘a hono faingata’a ke tauhi ‘a e totonu pea mo e ma’oni’oni faka-‘Otua koe’uhi ko hono founga kuo tu’utu’uni ‘e he Konisitutone ke fokotu’utu’u’aki ‘a e Fale Alea. Ko e lau ‘eni ‘a e Kupu 59 ‘o e Konisitutone:

“ Ko e Fale Alea ko e kau Minisita ‘o e Fakataha Tokoni mo e Kapineti ‘a ia ‘e hu ai ‘o hange ko e kau nopele ko e kau fakafofonga ‘o e kau nopele pea mo e kau fakafofonga ‘o e kakai”

‘E mahino ngofua ‘a e vakai ki honau tokolahi ‘a ia ‘oku pehe ni:
- toko 12 ‘oku fili ‘e he Tu’i (Palemia, kau Minisita ‘e toko 9 mo e ongo Kovana)
- toko 9 ‘oku fili ‘e he kau nopele ‘oku ‘ikai a’u ki he toko 33.
- Toko 9 ‘oku fili ia ‘e hono toe ‘o Tonga (99%+)

Ko ha fa’ahinga fokotu’utu’u pehe ni, ‘oku ‘ikai ha momo’i felave’i ai ‘a e LAO pea mo e TOTONU! ‘I hotau fonua ‘ofeina ni, ko e lava e ‘o e senituli ‘o e pule faka-Konisitutone, ‘oku kei fai ai pe ‘a e ta’etotonu (injustice) ‘i he fokotu’utu’u ‘o e pule. Ko e ivi mo e mafai fakapolitikale mo fakasosiale mo fakapa’anga ‘oku pukenima pe ia ‘e he ki’i tokosi’i ‘o nau ma’u ai ‘e kinautolu ha fu’u pale fakatu’umalie ‘oku ‘ikai ha’ane momo’i felave’i mo e mahu’inga ‘o e ngaue ‘oku nau fai.

Ko e tefito’i ‘uhinga ‘eni ‘oku fakafepaki ma’u ai pe ‘a e kau ma’u faingamalie (privileged) ki ha liliu fakasosiale; pea ha ai ‘a e feinga ke mo’ui’aki ‘a e totonu ko ha lavaki’i tokua ‘o e fonua; pea ‘ilonga kinautolu ‘oku nau taukave’i ‘a e totonu pea mo faka’auha ‘a e fai ta’etotonu, ‘oku ui kinautolu ko e kau fakamoveuveu.

Ka neongo ia, taumaia ke ‘oua na’a ngalo ‘oku fa’a kaume’a fekoekoe’i pe ‘a e lao ia mo e maau pea mo e ta’etotonu, pea ‘oku lahi foki ‘ene fa’a hoko kinautolu ko honau fatongia ke tauhi ‘a e lao pea mo e maau (law and order) ko kinautolu ia ‘oku nau tauhi mo fa’a unga ki ai ‘a e ta’etotonu.

KO E MAFAI

‘I he vakai faka-Kalisitiane, ko e vaivai’anga lahi ‘eni ‘o e Konisitutone ‘o Tonga. ‘Oku ngali ta’e’ilo ‘a e Konisitutone ki he natula angahala’ia ‘o e kakai kotoa pe (human depravity or fallen human nature), kae tautefito ‘i he’ene fekau’aki mo kinautolu ‘oku nau ma’u ‘a e mafai fakapolitikale. ‘Oku tupu mei he ‘ilo’i ‘o e vaivai’anga ni (SIN) kuo ‘ai ai ‘i he Konisitutone faka-U.S.A. ‘a e “feta’ota’ofi’aki” ‘o e ngaahi mafai (checks and balances), pea ‘i he Konisitutone faka-Pilitania ‘oku mahu’inga ai ‘a e ngaahi original ‘a e ongo Konisitutone ni ki he fu’u fakatu’utamaki lahi ki he natula angahala’ia ‘o e tangata kotoa pe ‘a e ngaahi ‘ahi’ahi mo fakatauvele ke ngaue hala’aki ‘a e mafai lahi, ‘o tatau ai pe ‘a e me’avale, pe ko e nopele, pe ko e Tu’i.

Ko ha fa’ahinga Konisitutone pehe ni, ‘e ala fai ai ha ngaahi tu’utu’uni ‘oku taku ‘oku faka-Konisitutone, kae hili ia ‘oku lau ‘e he tokolahi ko e koto filifilimanako (nepotism).

Tu’unga ‘i he’ene mahino faka-Kalisitiane ‘a e natula’i angahala ‘a e kakai kotoa pe, ‘oku fai ai ‘a e fakahinohino faka-Kalisitiane ke matu’aki tokanga ‘a e kau fa’u Konisitutone he ‘oku fu’u matu’aki faingata’a ki ha taha pe ‘o tatau ai pe pe ko hai, kenau hao mei he ngaahi ‘ahi’ahi ‘o e ma’u mafai lahi. ‘Oku a’u pe ki he kakai ‘oku lau ko e kau ma’oni’oni ‘a e mo’ua he faingata’a ni. Na’a mo e ngahi Konisitutone ko e ‘oku feinga mo’oni ki hono tauhi ‘o e totonu (natural justice), kuo ‘ikai ai pe tenau lava ‘o ta’ofi faka’aufuli ‘a hono ngaue ta’etotonu ‘aki ‘a e mafai. Ka neongo ia, ‘oku fai pe ‘enau feinga lahi. ‘I he Konisitutone ‘o hotau fonua ‘ofeina ni, ‘oku ha mai kiate au ‘oku ‘ikai fai ha tokanga ki he vaivai’anga ni.

‘I he’ene anga pehe ni, ‘oku faingofua ai pe ‘i he mo’ui mo e nofo faka-Tonga ke fa’a ma’u ‘a e ngaahi pale monu’ia ‘e kinautolu ‘oku nau ma’u ‘a e ngaahi tu’unga faingamalie kae hala ‘a e tokolahi ‘o kinautolu ‘oku nau fuesia ‘a e kanongatamaki ‘o e ngaahi fatongia ‘oku ne fataki ‘a e fonua.

KO E NGAUE FAKA-TAMAIO’EIKI (Service)

Ko e tu’unga “Taki” (leadership) ko e fakakaukau ia ‘oku kaunga ‘inasi ai ‘a e kau Kalisitiane pea mo e kakai kehe. Ka ‘oku mahu’inga ketau ‘ilo ‘oku faikehekehe ‘aupito ‘a e ongo fakakaukau ‘o ‘ikai ke tatau. ‘Oku ‘ikai ke totonu foki ketau fa’ifa’itaki noa’ia pe ki he fa’ahinga fakakaukau “taki” pe founga pule ‘oku fai ‘e he kakai ‘o ‘ikai ke tomu’a sivi’i’aki ‘a e akonaki faka-Kalisitiane. Na’e kamata ‘e Sisu ke ako’aki ha sipinga fo’ou ‘o e taki ‘o ne fakamatala ki he faikehekehe ‘o e founga motu’a pea mo ‘ene founga ‘a’ana.

“ ‘Oku mou ‘ilo pe, ko kinautolu ‘oku lau ko e pule ‘o e kau Senitaile ‘oku nau fakafie’eiki ki he kakai: pea ko honau kau ma’olunga ‘oku nau fakamo’ulaloa’i ‘a e kakai. Ka ‘e ‘ikai pehe ‘iate kimoutolu, ka ko ia ‘oku ne holi ke hoko ko e lahi ‘iate kimoutolu tene nofo ko ho’omou sevaniti: pea ko ia ‘oku ne holi ke hoko ko homou tu’ukimu’a, tene nofo ko e tamaio’eiki ki homou kotoa. He ko e Fanautama ‘a Tangata foki na’e ‘ikai tene ha’u ke ma’u sevaniti, ka ke sevaniti pe ‘e ia, pea ke tuku ‘ene mo’ui ke huhu’i ‘aki ha tokolahi, he’ene fatongia kinautolu” (Ma’ake 10:42/45)

Kuo fili ‘a e Kolosi ‘o Sisu Kalaisi ko e Fuka ia ‘o Tonga. Hili ia, kuo ‘ikai fakauho’aki ‘a e mo’ui fakatamaio’eiki ‘a ‘etau nofo fakapolitikale. Kuo feinga ha ngaahi pule’anga fakaeonopooni ke fakakau ‘a e fakakaukau ni ‘i he’enau mo’ui faka-politikale. Ko e Konisitutone ‘o Tonga ‘oku ne matu’aki li’aki ‘a e fakakaukau ni, pea ko ha toki Tu’i/Kuini ma’oni’oni mo’oni ia tene lava ‘o fai faka-Kalisitiane ‘a ‘ene pule ‘i he malumalu ‘o ha Konisitutone pehe ni.

Ko e mea’ ‘oku fakamahu’inga’i ‘e Sisu ‘oku ‘ikai ko e mafai ‘o ha tokotaha pule pe taki (ruler/leader), ka ko e ‘ulungaanga fakatokilalo ‘o ha tamaio’eiki ‘oku ne hoko ko e taki (servant/leader). Ko e mafai ‘oku fai’aki ‘a e taki ‘a ha taki Kalisitiane ‘oku ‘ikai ko e mafai ka ko e ‘ofa, ‘oku ‘ikai ko e ivi ma’u mafai lahi ka ko e ta sipinga lelei, ‘oku ‘ikai ko e fai fakamalohi mo fakamanamana ka ko e fai’aki ‘a e loto’ofa pea taki ‘aki ‘a e ‘uhinga mo’oni mo totonu. ‘Oku mo’oni ‘oku ma’u mafai ‘a e kau taki, ka ko e mo’oni e mo’oni ‘oku toki malu pe mo hao mo melino ‘a e nofo ‘o ka ‘oku ma’u ‘a e mafai ‘e kinautolu ‘oku ‘ulungaanga fakatokilalo ‘o fie ngaue fakatamaio’eiki.

KO E FAKA’OSI

‘Oku ua (2) ‘a e ongo ‘uhinga mamafa ‘oku ta’efe’unga ai ke kei tauhi ‘a e Konisitutone lolotonga ‘o Tonga ‘o ta’efai hano monomono lahi he na’e fa’u ia ‘i he sentuli kuo hili ‘o ‘ikai fe’unga mo e kakai maama ‘o e ‘aho ni ‘oku nau ngaue’i ‘a e faka’osi’osi ‘o e Senituli Uofulu.

‘Oku ‘ikai ha’ane momo’i lika ki he natula totonu ‘o e fa’ahinga ‘o e tangata. ‘Oku falala kakato ‘a e Konisitutone ki he kau taki ‘i he founga ‘oku ‘ikai tui ki ai ‘a e ngaahi fonua sivilaise mo maama kehe.
‘Oku fehalaaki fakafilosefa (philosophical) mo faka’efiki (ehical), mo fakatiolosia (theological) ‘a e Konisitutone ni ‘o ta’efe’unga ke pule’i’aki ha kakai ‘oku nau polepole mo lau ko e fonua Kalisitiane.

‘I he ha ‘one’one mai ‘a e Senituli Uofulu-ma-taha, ‘oku totonu ke ‘oange pea ‘oku taau ke ma’u ‘e hotau hako ha Konisitutone ‘oku taau kenau polepole ai.

Ko e ngaahi feinga kuo fa’a fai ke fakasino kakato ‘a e “Lao Ma’oni’oni ‘a e ‘Otua” ‘i he ngaahi lao fa’u ‘e he tangata, kuo fa’a hoko pe ‘o ta’ekakato. Kuo fa’a kau pe ‘a e Ngaahi Siasi ‘i he kuohili ‘i he fakakuikui mo fakaoleole’i ‘a e ta’etotonu (injustice), pea fakaongoongo tuli ki he le’o ‘o e ‘Otua Ma’oni’oni ‘a ia ‘oku ongo mai ‘i he Tohitapu. Ka neongo ia ‘oku kei toe lahi ‘a e ngaue ke fai ke taki mai ‘a e sosaieti ke fakaofiofi ki he finangalo ‘o e ‘Otua. Ka neongo ia katoa, ko e makatu’unga ‘o ‘etau fakatu’amelie ‘oku ‘ikai ‘i he me’a ‘e lava ‘e he tangata ‘o fai, ka ‘i he ngaue ‘oku lolotonga fai ‘e he ‘Otua Mafimafi ‘i hotau lotolotonga. Ko ‘etau falala mo ‘etau tui ‘a ‘eni – ko e ‘Otua ko ia ko ‘Ofa na’ane ha’ele mai ‘o ‘ai kakano ‘ia Sisu Kalaisi, ko ia pe tokotaha ‘oku pule aoniu ‘i he kakai kotoa pe.

‘Ofa lahi atu mo e Faka’apa’apa mo’oni

KO HA NGAAHI TEFITO’I MO’ONI KI HANO FAKALELEI ‘O E KONISITUTONE

Ko e mafai ke fa’u ‘a e ngaahi lao ‘oku ‘i he nima ia ‘o e kakai ‘o fou mai mei honau kau fakafofonga ‘i Fale Alea.
‘E mahu’inga tatau ‘a e fo’i fili kotoa pe ‘a e tokotaha fili.
a) Ko e tokotaha fili kotoa pe ‘e ta’u 21 pe lahi hake, ‘o tatau ki he Tonga kotoa.
e) ‘E fakafofonga ‘e he M.P. takitaha ‘a e kakai ‘oku vavaofi ‘a honau tokolahi (‘e toki fakapapau’i ‘amui)
f) ‘E mahu’inga tatau ‘a e paloti (vote) ‘a e fakafofonga (M.P.) kotoa pe ‘i he ngaahi me’a kotoa (issues).
‘E fili ‘a e Kapineti mei he kau M.P.
a) Ko e Kapineti ko e kau Minisita ia.
e) ‘E ‘ikai ke tokolahi hake ‘a e Kapineti ‘i he vahe-tolu-‘e-taha ‘o e kau fakafofonga (M.P.) ‘a e Palemia.
f) ‘E fili ‘e he Palemia ‘a e kau minisita mo vahe ‘enau ngaahi potungaue.
‘E fakaongoongo (accountable) ‘a e Kapineti ki he Fale Alea.
a) ‘E tokanga ‘a e Kapineti ki hono fakalele faka’aho ‘o e pule’anga, mo fokotu’u ‘a e ngaahi lao, mo hono fakahoko.
e) ‘E fakaongoongo ‘a e Kapineti ‘i he me’a fakapa’anga kotoa pe ki he Fale Alea.
f) Ko e ‘Atita Lahi ko e ‘ofisa ia ‘a e Fale Alea ‘o fakaongoongo ki ai
Ko e Tu’i ‘oku ne fakafofonga ‘a e ‘Ulu ‘o e fonua, pea tene fakamafai’i ‘a e ngaahi lao kuo paasi, ka ‘e ‘ikai ke lahi hake ‘i he ‘aho ‘e 20 ha’ane toloi ta’efakamafai’i ha lao kuo’osi paasi mei he Fale Alea.

Designed and Hosted by