KO E NGAAHI TEFITO ‘O HA FOKOTU’UTU’U KI HA FA’UNGA FO’OU MO’OE PULE’ANGA TONGA
(DRAFT 4)

Click here for English Version
PUIPUITU’A:

Na’e fakamafola atu ‘ihe mitia ‘a e Draft 3 ‘o e Fokotu’u ni ‘i ‘Epeleli 2002. Na’e a’utaki atu ‘a e ngaahi tatau ki he ‘Ofisi Palasi, ‘Ofisi ‘o e Palemia, ngaahi ‘ofisi ‘o e Hou’eiki Minisita pea mo e kotoa ‘o e Hou’eiki Nopele ‘o e fonua. Pea na’e tufotufa atu ki he kau memipa ‘o e THRDM pea mo e ni’ihi tu’ukimu’a ‘I Tonga ni mo muli na. Ko ‘e mau taumu’a ko hono fakatupulekina ha ngaahi felafoaki fakatokolahi pea ke hoko ‘a e ola ‘o e talanga koia ko ha makatu’unga ki hono fakalelei ‘o e Fokotu’u kimu’a pea toki fakahu ki he Fale Alea.

‘I hono teuteu ‘o e Fokotu’u ni na’a mau fiema’u ke talanga’i ‘a e ngaahi vaivai’anga tefito ‘e tolu ‘ihe fa’unga ‘o e Pule’anga lolotonga.

Ko e ‘uluaki vaivai’anga tefito ‘ihe fa’unga lolotonga ‘a e ‘oku lave ki ai ‘a e “Country Report on Tonga for 2001” ‘a e Potungaue ki Muli (Department of State) ‘ae Pule’anga ‘Amelika. ‘Oku pehe ‘ehe lipooti ni, “’Oku masivesiva fakalukufua ‘a e lekooti ‘o e Pule’anga ni fekau’aki mo e ngaahi totonu ‘a e tangata pea ‘oku kei hoko ‘ae ngaahi fakangatangata ki he totonu ‘a e kakai ‘o e fonua kenau liliu honau pule’anga ‘ihe ngaahi fakaehaua tefito”.

Ko hono ua ‘o e vaivai’anga tefito ‘ihe fa’unga lolotonga ‘a e na’e tuhu ki ai ‘a e Tu’i Fakamaau Lahi ‘ihe hopo The King v SA Pohiva ‘ihe 1998 felave’i mo e lipooti na’e ‘asi ‘ihe nusipepa ko e Wall Street Journal. ‘Ihe ‘ene tu’utu’uni aofangatuku ‘ihe Fakamaau’anga Lahi na’e pehe ai ‘e Fakamaau Finnigan, “’Oku te’eki ke fakamahino’i ki ha tu’unga teu fiemalie ki ai na’e lea pehe ‘a e faka’iloa (“ko e Tama Tu’i ko e Tikitato”) pea ‘okapau na’e ‘iai ha’ane lea pehe ko hono faka’uhinga totonu, mei he ‘atakai na’a ne fai ai ‘a e lea ni, ‘e pehe ni, “Ko e Tama Tu’i ko ha tokotaha pule tafataha he ‘oku ne situ’a mei he ‘eku toutou kole kene fakahoko mai mo ‘Ene kau Minisita ha ngaahi fakamatala fakahokofatongia”. ‘Okapau na’e lea pehe ni, ta ‘oku hangehange kiate au ko e mo’oni ia. ‘I hono fakama’opo’opo ‘a e ngaahi fakamo’oni ‘a e faka’iloa lolotonga e hopo ‘oku hangehange kiate au ‘oku ‘ikai ke totonu ke fai ha ofoofo ‘i hono fakasitua’i ‘ene ngaahi kole ke fakahoko mai ha ngaahi fakamatala fakahokofatongia mei ha fa’unga Pule’anga ‘oku ‘ikai kene fakaai ‘a e me’a ko ia”.

Ko hono tolu ‘o e vaivai’anga tefito ‘ihe fa’unga lolotonga ‘oku lave ki ai ‘a Faifekau Siupeli Taliai ‘i he’ene pehe “’Oku ngalingali ko ‘eni ‘a e ngaahi makatu’unga na’e fa’u ai e Konisitutone ‘o Tonga ‘o e ta’u 1875 ‘o a’u mai ki he 2002: ‘oku ‘ikai ke ngeia tatau ‘a e kakai Tonga kotoa pe; ‘oku ‘ikai ke mahu’inga tatau ‘a e kakai Tonga kotoa pe; ‘oku ‘ikai ke toputapu tatau ‘a e kakai Tonga kotoa pe; pea ‘oku ‘ikai ke ma’u ‘ehe Tonga kotoa pe ‘a e ngaahi totonu fakaetangata ‘oku tatau”.
Na’e lahi ‘a e ngaahi fokotu’u fakakaukau tohi na’e a’utaki mai mei Tonga ni mo muli na. Pea na’e toe lahilahi ange ‘a e ngaahi tokoni mo e fokotu’u fakakaukau na’e ‘omai ngutu pe mei he kau memipa ‘a e THRDM pea mo e kakai fakalukufua. ‘Oku makatu’unga ‘a e Draft 4 ko ‘eni ‘ihe ngaahi touaki ko ia.

‘I hono fakalukufua na’e lahitaha ‘a e fiema’u ke fili ‘ehe kakai ‘a e kotoa ‘o e kau memipa ‘o e Fale Alea – ‘o kau ai mo e kau fakafofonga ‘o e Hou’eiki Nopele. Na’e poupoua ‘a e fokotu’u ke ‘iai ha kau fakafofonga ‘o e kakai Tonga nofo muli. Na’e toe poupoua ke ‘iai ha ngaahi sea makehe ‘o hou’eiki fafine ‘ihe Fale Alea. Na’e ‘iai mo e ngaahi fokotu’u ke fakapekia faka’aufuli ‘a e Fakataha Tokoni he ‘oku fepakipaki ‘a hono ngaahi mafai fa’u lao mo hono ngaahi mafai tu’utu’uni fakahokongaue mo e ‘o e Fale Alea mo e Kapineti ‘ihe fa’unga Pule’anga lolotonga.

‘I he Draft 4 ni, ‘oku mau kei tauhi kakato ‘a e fa’unga pule’anga na’e fokotu’u atu ‘ihe Draft 3 ke hoko ia ko e Alternative One. Pea ‘oku mau fokotu’u atu ‘a e fa’unga pule’anga fo’ou ‘aupito ke hoko ia ko e Alternative Two. ‘E malava lelei ke hoko ‘a e ongo “alternatives” ko ha ongo makamaile kehekehe ‘ihe ‘etau fononga faka’evalusio ki he fa’unga pule’anga fakatemokalati lelei taha. Pea ‘oku malava lelei ke fokotu’utu’u ha Alternative Three ‘aki hono unuunuhi atu ‘a e lelei mei he ongo alternatives One mo e Two.

‘Oku fokotu’u atu ‘a e Draft 4 mei he Komiti Pule ‘a e THRDM. ‘Oku mau hapai atu ‘a e fokotu’u ni ki he Fale Alea mo e faka’amu ke hoko ia ko e tefito ‘o ha fakalelei fakapolitikale ‘i Tonga ni lolotonga e ta’u ‘e tolu ka hoko mai.

ALTERNATIVE ONE:

Hingoa ‘o e Fa’ahinga Pule’anga: Pule’anga faka-Tu’i faka-Temokalati

FAKAMATALA FAKAMAHINO

‘E ui ‘a e fa’ahinga pule’anga ni ko e Pule’anga faka-Tu’i faka-Temokalati.

• Puha 1
  (i) Ko ‘Ene ‘Afio Ko e Tu’i ‘a e ‘Ulu ‘o e Fonau mo e ‘Ulu ‘o e Pule’anga.

  (ii) Ko e anga ‘o e hokohoko ki he Kalauni ‘e tatau mo ia ‘oku ‘asi ‘ihe Konisitutone lolotonga.

  (iii) Ko e tu’unga mo e ngaahi fatongia ‘o ‘Ene ‘Afio ‘e tatau pe ia mo ‘ene ha he Konisitutone lolotonga tukukehe hano ki’i liliu ‘i heni pe ko ha’anau fepaki mo e fanga ki’i liliu ‘oku ‘asi atu heni.

• Puha 2
  (i) Ko e Fale ‘o e Hou’eiki Nopele ‘e memipa ia ‘e toko 9 ‘a ia ‘e fili ‘ehe kau Nopele ‘e toko 33.

  (ii) Ko hono tufotufa ‘o e ngaahi sea ‘i he ngaahi vahenga fili, pea ko e malava kete hu ‘o fakafofonga ki he fili mo e founga fili ‘e tatau pe ia mo ia ‘oku lolotonga ngaue’aki ki he fili ‘o e kau Nopele ‘e toko 9 ke fakafofonga ‘i he Fale Alea lolotonga.

  (iii) Ko e teemi ‘o e Fale ‘o e Hou’eiki Nopele ko e ta’u ‘e 3.

  (iv) Ko e tefito’i ngaue mo e fatongia ‘o e Fale ‘o e Hou’eiki Nopele ko hono sivisivi’i fakalelei mo tali ‘o e ngaahi lao kotoa ‘e hu mei he Fale ‘o e Kau Fakafofonga kimu’a ‘i hono ‘oatu ‘a e ngaahi lao ki he ‘Ene ‘Afio kene tali ki ai mo fakamafai’i ke fakahoko.

• Puha 3
  (i) Ko e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘e toko 21 hono memipa pea ‘e fili kinautolu fakakatoa ‘ehe kakai ‘o e fonua.

  (ii) Ko e malava ke hu ‘o fili ‘i he sea ko ‘eni ‘e 21 ‘e ‘ata ia ki he tokotaha kotoa pe, ‘a me’avale, hou’eiki nopele mo e kau memipa ‘o e Fale ‘o e Tu’i.

  (iii) Ko hono tufotufa ‘o e sea ‘e 21 ‘i he ngaahi vahenga fili ‘e fakatatau ki he tokolahi ‘o e kakai ‘oku nofo fonua mo’oni ‘i he ngaahi vahenga fili takitaha.

  (iv) Ke matu’aki fakamaatoato mo’oni hono fakakaukau’i ‘o e fakakaukau ke faka’ata ‘a e kakai sitiseni Tonga ‘oku nofo fonua ‘i Nu’usila, ‘Aositelelia mo ‘Amelika ke faka’ata ke takitaha e sea ‘a e ngaahi kakai ko ia ki he Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

  (v) ‘E fakata’u 3 ‘a e teemi ngaue ‘a e Fale ni.

  (vi) Ko e tefito’i fatongia mo e ngaue ‘a e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘e tatau pe ia mo ia ‘oku hoko he Fale Alea lolotonga.

• Puha 4
  (i) ‘E memipa ‘e 12 ‘a e Kapineti (Palemia 1, Kovana 2, mo e kau Minisita kehe ‘e toko 9).

  (ii) Ko hono fili ‘o e kau memipa ‘o e Kapineti ‘e kei tu’u ia ko e fo’i mafai makehe ‘ata’ata pe ‘o ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i ka ko e mala’e ‘e fai mei ai ‘a ‘Ene fili ‘e fakangata pe ia ki he memipa ‘e toko 9 ‘o e Fale ‘o e Hou’eiki Nopele pea mo e kau memipa ‘e toko 21 ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

  (iii) Koe’uhi ko e fiema’u ke potupotu tatau mo lelei ‘a hono fakafofonga’i ‘o e ongo Fale ko ia ai ‘e to’o ‘a e 1/3 ‘o e kau memipa ‘o e Kapineti mei he Fale ‘o e Hou’eiki Nopele pea 2/3 mei he Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

  (iv) Ko hono fili ‘o e ‘Eiki Palemia ‘e tu’u ai pe ia ko e fo’i mafai makehe ‘ata’ata ‘o ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i ka ke Ne fakapapau’i ko e tokotaha kuo ne fili ko e tokotaha ‘oku Ne ‘Afio’i totonu ‘oku ne ma’u ‘a e poupou ‘a e tokolahi ‘o e kau memipa ‘o e ongo Fale fakatou’osi.

  (v) ‘I he ‘Ene fili ‘a e kau memipa kehe ‘o e Kapineti, ke fengaue’aki mo fepoupouaki ai ‘Ene ‘Afio mo e ‘Eiki Palemia.

  (vi) ‘I he taimi ‘e fili ai ‘ehe ‘Ene ‘Afio ke Palemia ha tokotaha mei he Fale ‘o e Hou’eiki Nopele, ‘e ‘otometiki ai pe ‘a e hoko ‘a e Palemia ko ia ko e memipa ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

  (vii) ‘E fakata’u 3 mo e teemi ngaue ‘a e Kapineti.

  (viii) Ko e fatongia mo e ngaue ‘a e Kapineti ‘e tatau pe ia mo ia ‘ihe lolotonga ni.

• Puha 5
  (i) ‘E memipa ‘e toko 13 ‘a e Fakataha Tokoni (Ko ‘Ene ‘Afio ‘a e Tu’i, tanaki atu mo e kau memipa ‘e 12 ‘o e Kapineti.)

(ii) Ko e teemi ngaue ‘a e memipa ‘e 12 ‘o e Fakataha Tokoni ‘e ta’u 3, tukukehe pe ‘Ene ‘Afio.

(iii) Ko e fatongia mo e ngaahi ngaue ‘a e Fakataha Tokoni ‘e tatau pe ia mo ia ‘o e Fakataha Tokoni lolotonga. Ka kuopau ke lipooti fakamahina 3 ‘a e Fakataha Tokoni ki he Ongo Fale ‘iha Fo’i Fakataha ‘oku na fakatou kau ki ai.

• NGAAHI FAKAMAHINO KEHE
  (i) Ko e ngaahi lao kotoa pe kuopau ke tali ia ‘ehe Ongo Fale fakatou’osi kimu’a ‘i hono ‘oatu ki he ‘Ene ‘Afio kene tali, fakamo’oni huafa ki ai mo fakamafai’i ke fakahoko.

  (ii) Kapau ‘e fakafisinga ‘ehe ‘Ene ‘Afio ha lao ‘o ‘ikai kene tali ‘o tu’o tolu ‘e lava ‘ehe kau memipa ‘o e Ongo Fale ‘i ha Fo’i Fakataha ‘oku na fakatou kau ki ai ‘o liua ‘a e fo’i vito ko ia ‘a ‘Ene ‘Afio ‘aki ha fo’i fakahaloto pea malohi ‘a e loto ki ai ‘aki ha 75%.

  (iii) ‘E fakaava mo tapuni faka’ofisi ‘a e Ongo Fale Alea ni ‘ehe ‘Ene ‘Afio. ‘E ma’u foki ‘ehe ‘Ene ‘Afio ‘a e totonu kene fakahinohino ke fakangata ‘a e fakataha fakata’u ‘a e Ongo Fale ka tene lave pe ‘eni ‘i hano ma’u kimu’a ‘a e loto ki ai ‘a e tokolahi ‘o e kau memipa ‘o e Ongo Fale takitaha.

  (iv) ‘E ma’u ‘ehe ‘Ene ‘Afio ‘a e totonu ke ui ke fai pea ke fakangata ‘a e fakataha ‘a e Ongo Fale ka tene lava pe ke fakangata ‘a e Ongo Fale ‘i hano ma’u kimu’a ‘a e loto ki ai ‘a e tokolahi ‘o e Ongo Fale taki taha.

  (v) Ko e lea ko ia ko e “fo’i mafai makehe ‘ata’ata pe ‘o ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i”, ‘i hono ngaue’aki he Puha 4(ii) mo e Puha 4(iv) ‘e faka’uhinga’i ia ‘o pehe ko ‘Ene ‘Afio ‘a e Tu’i pe tene ngaue’aki ‘a e mafai makehe ko ia pea ko ia ai he’ikai lava ke ngaue’aki ‘ehe, hange ko ‘eni, Pilinisi Pule pe Pilinisesi Pule pe Tu’i Fakale’o.

  (vi) Neongao ‘oku ‘ikai ha lave mahino makehe ‘i he fokotu’utu’u ni ki ha ngaahi “paati fakapolitikale” ka ‘oku lau pe ia ‘e faka’ai’ai ‘ehe ngaahi fokotu’utu’u ni ‘a ‘enau tupu hake. Fakatata, ‘i he Puha 4(iv) ‘oku fakaha ai kuopau ke fili ‘e he ‘Ene ‘Afio ke Palemia ha tokotaha ‘a ia ‘oku Ne ‘Afio’i totonu ‘oku ne ma’u ‘a e poupou ‘a e tokolahi ‘o e kau memipa ‘o e Ongo Fale fakatou’osi. Ko ‘eni ha fakatata, tau pehe ‘i he Fili ‘o e 2005 ‘e ma’u ‘ehe Paati Tu’uloa ‘a e sea ‘e 6 mei he toko 9 ‘o e Fale ‘o e Hou’eiki Nopele pea toko 12 mei he 21 ‘a e Fale ‘o e Kau Fakafofonga. Ikuna’i leva ‘ehe Paati Temokalati ‘a e Kakai ‘a e sea ‘e 3 mei he Fale ‘o e Hou’eiki Nopele pea sea ‘e 7 mei he Fale ‘o e Kau Fakafofonga. Ko e toenga sea ‘e 2 he Fale Kau Fakafofonga ne ikuna’i ia ‘ehe kau fili tau’ataina. ‘E hanga leva ‘ehe ‘Ene ‘Afio, he fakatatau ki he Puha 4(iv), ‘o fili ‘ene ‘Eiki Palemia mei he Paati Tu’uloa koe’uhi ‘e poupou ki he Palemia ko ia ‘a e toko 18 mei he kotoa ‘o e kau memipa ‘e 30 ‘oe Ongo Fale. ‘Oku fakapapau’i he’e Puha 4(v) ‘oku ‘i ai ‘a e le’o ‘o e Palemia ‘i hono fili ‘o e toenga ‘o e Kapineti ‘a ia ‘i he tu’u pehe ‘a e fili tenau toe ha’u mei he Paati Tu’uloa.

  (vii) ‘Oku ‘ikai totonu ke hoko he fokotu’utu’u ni ha fu’u fakalahi fo’ou ‘o e ngaahi fakamole fakapa’anga. Ko hono fakataha’i ‘o e tokolahi ‘o e Ongo Fale Alea ‘oku kei nofo pe he toko 30, kei tu’u he toko 12 ‘a e tokolahi ‘o e Kapineti pea kei tu’u ai pe ‘a e Fakataha Tokoni he toko 13 ‘a ia ko e fika tatau pe ia ki he fotunga lolotonga ‘o e Pule’anga. Ko e fakalahi makehe pe ‘i he ngaahi fakamole ‘e fekau’aki mo e fili ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga. ‘I he lolotonga ni ‘oku ‘i ai ‘a e tu’utu’uni fakapa’anga ki hono fili ‘o e toko 9 ‘ehe fonua katoa. ‘E kumi ha pa’anga fo’ou ki hono fili ‘o e kau fakafofonga ‘e 21 ‘ehe kakai kotoa ‘o e fonua – ‘a ia ko e lahi’aki ‘a e toko hongofulu ma ua he ngaahi fili kimu’a atu. Pea ‘e toe tanaki atu ki heni ‘a e ngaahi fakamole ‘okapau ‘e tali ‘a e fakakaukau ‘oku ‘asi ‘ihe puha 3(iv)

ALTERNATIVE TWO:

Hingoa ‘o e Fa’ahinga Pule’anga: Pule’anga faka-Tu’i faka-Temokalati

FAKAMATALA:
‘E ui ‘a e fa’ahinga pule’anga ni ko e Pule’anga Fakatu’i Fakatemokalati mo ‘Ene ‘Afifio ko e Tu’i, mo e Fale Alea ‘oku fa’u ‘aki ‘a e Fakataha Tokoni, (Fale ki ‘Olunga) pea moe Fale ‘o e Kau Fakafofonga (Fale ki Lalo) pea mo e Kapineti.

• PUHA 1:
  (i) Ko ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i ‘a e ‘Ulu ‘o e Fonau. (Ko e Tama Palemia ‘a e ‘Ulu ‘o e Pule’anga).

  (ii) Ko e anga ‘o e hokohoko ki he Kalauni ‘e tatau mo ia ‘oku ‘asi ‘ihe Konisitutone lolotonga.

  (iii) Ko e tu’unga mo e ngaahi fatongia ‘o ‘Ene ‘Afio ‘e tatau pe ia mo ‘ene ha ‘ihe Konisitutone lolotonga ka kuopau ke fai ‘a e ngaahi liliu lalahi ki hono ngaahi mafai fakapule ‘i hono tu’unga ko e Tu’i mo e Fakataha Tokoni ‘ihe ‘ene ha ‘ihe kupu 50 ‘o e Konisitutone lolotonga pea moe ngaahi kupu ‘o e Lao ‘o e Pule’anga (Vahe 3) (vakai ki he Puha 2).

• PUHA 2:
  (i) Ko e Fakataha Tokoni ‘oku fokotu’u atu heni ‘oku kehekehe ‘aupito ia mo e Fakataha Tokoni ‘oku ha ‘ihe Konisitutone lolotonga.

  (ii) Ko e Fakataha Tokoni ‘e toko 9 hono kau memipa – ko e toko 3 ‘e fili ‘ehe ‘Ene ‘Afio, toko tolu ‘ehe Tama Palemia, pea toko tolu ‘ehe Taki ‘o e Faha’i Fakaanga.

  (iii) ‘E ‘ikai ha mafai tu’utu’uni fakapule ‘a e Fakataha Tokoni. (Ko e mafai tu’utu’uni fakapule ‘oku ‘ihe Kapineti).

  (iv) ‘E ‘ikai ha mafai faka fa’u lao ‘a e Fakataha Tokoni tukukehe ‘a hono fatongia faka Fale ki ‘Olunga ‘o e Fale Alea ‘a ia tene sivisivi’i fakalelei mo tali ‘a e ngaahi lao kotoa ‘e hu atu mei he Fale ‘o e Kau Fakafofonga (Fale ki Lalo) ki mu’a pea toki ‘oatu ki he ‘ene ‘Afio kene tali mo fakamafai’i ke fakahoko ko e lao.

  (v) Ko e Fakataha Tokoni mo ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i ‘a e Fakamaau Tangi ki he ngaahi hopo kelekele.

  (vi) Ko e teemi ‘o e kau memipa ‘o e Fakataha Tokoni ko e ta’u ‘e tolu pea kuo pau ke lele taimi tatau mo e teemi ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

• PUHA 3:
  (i) Ko e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘e toko 30 hono kau memipa pea ‘e fili kinautolu ‘ehe kakai ‘o e fonua.

  (ii) Ko hono vahevahe ‘a e ngaahi sea ‘e anga pehe ni:

a) Toko 6 ko e Kau Fakafofonga ‘o e Hou’eiki Nopele. ‘E fakangatangata ‘a e kanititeiti he ngaahi sea ni ki he Hou’eiki Nopele ‘o e fonua ka kuo pau ke fili kinautolu ‘ehe kakai ‘o e fonua kuonau lesisita ke kau he fili pea ‘oku nau nofo fonua ‘i Tonga ni.

b) Toko 6 ko e kau fakafofonga ‘o e Hou’eiki Fafine. ‘E fakangatangata ‘a e kanititeiti he ngaahi sea ni ki he Hou’eiki Fefine ka kuopau ke fili kinautolu ‘ehe kakai ‘o e fonua kuo nau lesisita ke kau he fili pea ‘oku nau nofo ‘i Tonga ni.

c) Toko 6 ko e kau fakafofonga ‘o e kakai sitiseni Tonga ‘oku nau nofo muli pea ke toko 2 mei Nu’usila, toko 2 mei ‘Aositelelia toko 2 mei ‘Amelika. ‘E fakangatangata ‘a e kanititeiti he ngaahi sea ni ki he kakai sitiseni Tonga ‘oku nau nofo muli pea ke fili’i kinautolu ‘ehe kakai sitiseni Tonga ‘oku nofo muli pea kuo nau lesisita ‘ihe ngaahi Lesisita Makehe kuo fokotu’u ki he fili mei he ngaahi fonua ni ‘e tolu.

d) Toko 12 ko e kau fakafofonga fakasiokalafi. ‘E ‘ata ‘a e kanititeiti ki he ngaahi sea ni ki he Tonga kotoa pe, Me’avale, Hou’eiki, Fale’alo. Ko hono tufotufa ‘o e ngaahi sea ni ‘i Tongatapu, Ha’apai, Vava’u, ‘Eua mo e Ongo Niua ‘e fakatatau ki he tokolahi ‘o e kakai ‘oku nofo fonua mo’oni ‘ihe ngaahi vahenga ko ia. ‘E fili’i kinautolu ‘ehe kakai kuo lesisita ke nau fili ‘ihe ngaahi vahenga fili ko ia.

(iii) ‘Oku ‘ihe Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘a e mafai faka fa’u lao ma’olunga taha ‘ihe fonua pea ko hono fatongia tefito ko hono fa’u e ngaahi lao mo e ngaahi tu’utu’uni ke pule’i ‘aki ‘a e fonua.

(iv) ‘E fili ‘ehe kau memipa ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga honau Sea.

(v) Ko e teemi ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ko e ta’u ‘e 3.

• PUHA 4:
  (i) Ko e kau memipa ‘o e Kapineti ‘e toko hongofulu ‘o lau atu ki ai ‘a e Tama Palemia.

  (ii) Ko e Tama Palemia ‘a e ‘Ulu ‘o e Pule’anga.

  (iii) ‘E fili ‘ehe kau memipa ‘e toko 30 ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga honau tokotaha ke hoko ko e Tama Palemia pea ‘e toki foaki ange ‘ene komisoni faka Palemia ‘ehe ‘Ene ‘Afio ko e Tu’i.

  (iv) ‘E fili ‘ehe Tama Palemia ‘ene Kau Minisita ‘e toko 9 mei he toko 29 ‘o e memipa ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga pea ‘e toki foakiange ‘enau komisoni faka Minisita ‘ehe ‘Ene Afio ko e Tu’i.

  (v) ‘E ‘ikai ke toe fakanofo ha Kovana ‘o Vava’u mo Ha’apai. ‘E fetongi kinaua ‘eha ongo Fakafofonga Pule’anga (‘o hange ko ‘Eua mo e Ongo Niua ‘ihe lolotonga ni) pea ‘e fili kinaua ‘ehe Kapineti. ‘E ‘ikai ke ‘iai hana tu’unga faka Fakataha Tokoni pe Kapineti, ka tena hoko ko e ongo ngaue fakapule’anga.

  (vi) ‘Oku ‘ihe Kapineti ‘a e mafai tu’utu’uni fakapule ‘ihe fonua.

  (vii) Kuopau ke taliui ‘a e Kapineti ki he Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

  (viii) Ko e teemi ‘o e kau memipa ‘o e Kapineti ko e ta’u ‘e tolu pea kuopau ke lele taimi tatau mo e teemi ‘oe Fale ‘o e Kau Fakafofonga.

• NGAAHI FAKAMATALA FAKAMAHINO MAKEHE:
  (i) Ko e lao kotoa pe kuopau ke paasi ‘ehe Fale ‘o e Kau Fakafofonga (Fale ki Lalo) pea moe Fakataha Tokoni (Fale ki ‘Olunga) kimu’a pea ‘oatu ki he ‘Ene ‘Afio kene tali, pea fakamo’oni huafa ki ai mo fakamafai’i ke fakahoko ko e lao.

  (ii) ‘Okapau ‘e fakafisinga tu’o tolu ‘ehe ‘Ene ‘Afio ha fo’i lao kuo ‘osi fakapaasi ‘ehe ongo fale ‘o e Fale Alea, ‘e ngofua ki he kau memipa ‘o e ongo fale ‘iha fo’i fakataha ‘oku na fakatou kau ki ai ke nau liua ‘a e fakafisinga ‘a ‘Ene ‘Afio ‘aki ‘a e paloti ‘oku loto ki ai ‘a e peseti ‘e 75% ‘o e kau memipa ‘o e ongo fale.

  (iii) ‘E fakaava mo tapuni ‘ae fakataha Fakata’u ‘o e Fakataha Tokoni mo e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘ehe ‘Ene ‘Afio.

  (iv) ‘Oku ‘ihe ‘Ene ‘Afio ‘a e mafai kene fakangata ‘a e Fakataha Tokoni pea moe Fale ‘o e Kau Fakafofonga pea mo uki ha fili fo’ou ka kuopau ke tomu’a loto ki ai ‘a e kau memipa ‘o e ongo fale ‘o e Fale Alea.

  (v) ‘E ‘ikai ke ‘iai ha mafai ‘o ‘Ene ‘Afio kene fili mo e fakamalolo’i ‘a e kau memipa ‘o e Kapineti.

  (vi) ‘Oku ‘iai ‘a e talotalo ko e taimi ‘e fili katoa ai ‘ehe kakai ‘a e kotoa ‘o e kau memipa ‘o e Fale ‘o e Kau Fakafofonga ‘e tupukoso ‘a e ngaahi paati fakapolitikale pea faingofua leva hono fakamahino’i ‘a e paati fakaanga pea mo hono taki.

Fa’u ‘e Lopeti Senituli ma’a e THRDM (Kautaha ‘A e Kakai Tonga Ki He Totonu ‘A e Tangata Mo E Temokalati) ‘o makatu’unga he ngaahi alelea mo e fakataha ‘a e Komiti Pule ‘o e THRDM pea moha fokotu’utu’u na’e fa’u kimu’a ‘e Faifekau Simote M. Vea, Ko e Draft 2 na’e makatu’unga he ngaahi monomono ki he Draft 1 meia Faifekau Simote M. Vea. Ko e Draft 3 na’e makatu’unga ‘ihe ngaahi monomono meia Palofesa Futa Helu pea mo e ngaahi fakalelei na’e paasi ‘ehe Komiti Pule ‘a e THRDM he ‘aho 11 ‘o ‘Epeleli 2002. Ko e Draft 4 ‘oku makatu’unga ‘ihe ngaahi fokotu’u fakakaukau mei a Dr. Feleti Sevele, ‘Uliti Uata, Teisina Fuko, ‘Isileli Pulu, Samuela ‘Akilisi Pohiva, Finau Tutone, Faifekau Siupeli Taliai, Lisiate Ikaafu, Latu Malolo, Fatafehi Tu’i’onetoa Fale, Kalafi Moala, Dr. Ian Campbell pea mo e ngaahi fakalelei ‘a e Komiti Pule ‘o e THRDM ‘i ‘Aokosi 2002.

30 ‘Aokosi 2002.

Home | About Us | Media Releases | Articles | Forms & Brochures | Contact Information

Designed and Hosted by