Human Rights & Democracy Movement Tonga

KAVA KUO HEKA!…
(Fa’u ‘e Lopeti Senituli)

“KO E TU’UTU’U ‘O E ONGOONGO MEI MULI”

‘Oku ‘iai ‘a e tokanga makehe ki he ngaahi tali mei hotau Pule’anga ‘o fekau’aki mo e tukuaki’i koia ‘oku hanga ‘ehe Letio Tonga (A3Z) ‘o tu’utu’u ‘a e ongoongo mei he letio ‘Aositelelia pea mo e letio Nu’usila. Ko e ngaahi tali ni na’e fakafou mai ia ‘iha me’a ‘a e Tama Palemia, Pilinisi ‘Ulukalala Lavaka Ata ‘ihe Fale Alea, fakamatala ‘a e Sekelitali Pule mo e Sekelitali ki he Kapineti, ‘Eseta Fusitu’a ‘ihe Televisone mo e Letio Tonga pea mo e fakamatala ‘a e Pule Le’ole’o ‘a e Komisoni Fakamafolalea mo e Televisone Tonga, ‘Elenoa ‘Amanaki na’e ‘asi ‘ihe Taimi ‘o Tonga. ‘Oku ou pehe ko e ‘elito ‘o e ngaahi ‘uhinga ‘oku nau tu’utu’u ai e ongoongo mei muli na’e fakafou mai ia ‘ihe fakamatala ‘a ‘Elenoa ‘Amanaki.

‘I he fakamatala na’e paaki he Taimi ‘o Tonga na’e pehe ai ‘e ‘Elenoa ‘oku ‘iai ‘enau lao ka ‘iai ha ongoongo ‘oku pehe tene fakatupu taaufehi’a mo fakamoveuveu ‘i Tonga ni kuo pau ke to’o ‘a e fo’i ongoongo ko ia.

Na’a ne pehe “’Oku fakamafola hangatonu ‘a e ongoongo mei tu’apule’anga pea kapau ‘oku pehe ‘ehe tokotaha ngaue ‘ihe pongipongi ko ia ‘oku malava ke hoko ai ha taaufehi’a pe koha moveuveu ‘i Tonga ni ‘oku ‘iate ia leva ke ne tu’utu’u ‘a e ongoongo ko ia”.

Na’a ne ngalutuku’aki ‘ene pehe ko e Komisoni Fakamafolalea ko e me’a ia ‘a e Pule’anga pea ko e ngaahi ngaue mo e tu’utu’uni ‘oku fai, ‘oku taumu’a ia ke ha lelei ai ‘a kinautolu ‘oku ‘a’ana ‘a e ngaue’anga ni.

Ko e fu’u mafai faufaua ia kuo ‘oange ‘ehe Komisoni ki he kau tangata ‘enisinia ‘oku ngaue he houa pongipongi kotoa. ‘I he ‘eku fakafuofua kuopau ke ‘iai ‘enau ngaahi me’a ngaue makehe hange ko e ‘a e kau vakai matangi ‘o malava kenau kikite’i ‘a e kakano ‘o e ongoongo ‘oku te’eki ke fakamafola mai. (Ko e me’a kehe ‘a e fa’a fehalaaki ia ‘a e fakamatala matangi!) Ka hala ia ‘oku ou tui ‘oku ‘iai ‘enau ngaahi me’a hulu (radar) hange ko e me’a penipeni ‘a e kau Polisi ‘one tala pe mei he mama’o ko e ongoongo ‘oku teuteu ke a’u mai mei muli ‘e fakatupu moveuveu mo taaufehi’a he fonua ‘o Tupou mo Hou’eiki. Ka hala ia ta ko e kau tangata ‘enisinia ni ko e kau faipele ‘o nau lava ‘o pele’i e alanga mahaki ‘oku teu ke fakamafola mai mei muli. Poho e! Poho e! Ho si’otau ngaahi.

‘Oku tekeutua mai pe ‘ihe ngaahi fakamatala mei he Pule’anga ‘a e fasi’a mo moumousa’a ‘a e fakafuofua ‘a e kau Taki hotau fonua kia kitautolu ‘a e kakai ‘o e fonua. He ‘oku ‘ikai kenau loto ke tukuange tau’ataina mai ‘a e ongoongo ‘ihe ‘enau tui ‘oku tau kei fu’u fakapo’uli ange fau ‘o ‘ikai ketau lava ‘o fakafaikehekehe’i e loi mei he fasitu’u pea mo e lelei mei he kovi. ‘Okapau ko ‘enau tui mo’oni ia ta kuo taimi ke tapuni kotoa e ngaahi ako’anga kotoa pe ‘i Tonga ni pea fakafoki mai ‘etau fanau ‘oku nau ako ‘univesiti ‘i muli na. Pea tuku a hono talaki ki mamani ‘oku peseti ‘e 99.99 ‘a e “literacy rate” (poto he lea mo e lautohi ‘i Tonga ni) mo e fakapiko.

Ka ‘oku toe fakalilifu ange ‘a e ngaahi fakamatala mei hotau Pule’anga ‘oka tau fakafehoanaki ki he ngaahi fakamatala mei he ngaahi Pule’anga na’e pule’i ‘ehe kau “religious fundamentalists” hange ko Iran ‘ihe kei pule’i ‘ehe Ayatollah Khomeini; pe ki he ngaahi fakamatala mei he ngaahi pule’anga faka-kominiusi hange ko Siaina ‘ihe kei pule’i ‘e Chairman Mao. Ko hono fakatu’utamaki ‘o e kau “fundamentalists” mo e kau “kominiusi” ko ‘enau to’o mai pe ‘a e fo’i faka’uhinga pe ‘e taha, pe ko e fo’i tokateline pe ‘e taha ke hoko ia ko e fo’i “mo’oni haohaoa” ke tui mo tulitaupaua ki ai ‘a e kakai ‘o e fonua. Ko kinautolu ‘oku ‘iai ha’anau faka’uhinga pe tui ‘oku kehe, ‘oku ‘uluaki ‘ave kinautolu ki he ngaahi ‘apiako-pilisone ke fai hano ako’i fo’ou pea ka ‘ikai hano ola, pea fakapoongi‘i honau lauiafe. Ko e va’ihala ia ‘oku tofa mai ‘ehe kau Taki hotau Pule’anga ketau foua, ‘ihe ‘enau ngaahi fakamatala ‘oku ‘omai pea mo e monomono Konisitutone kuo fatu pea mo e ngaahi lao ‘o fekau’aki mo e media ‘i hotau fonua.

‘I ‘Akosi mo Sepitema ‘o e 2002 na’e ongona ai ‘ihe ngalu’ea pea ‘asi ‘ihe ngaahi peesi ‘o e ngaahi nusipepa pea mo e ngaahi polokalama televisone ‘a e tokanga lahi ‘a e kakai ‘o e fonua ki he va ‘o e fanauako mei ‘Atele mo Toloa. Na’e e’a hake ai e ngaahi fokotu’u ke ta’ofi pe fakangatangata ‘a e ngaahi polokalama veivosaki he letio mo e televisone pea mo e ngaahi tohi ki he ‘etita he ‘oku hanga ‘ehe ni’ihi ‘o fai ‘a e ngaahi lea ‘oku fakatupu mamahi mo e loto ‘ita ‘ihe ni’ihi kehe. Ko e me’a malie hono ‘ikai ke tali ‘a e ngaahi fokotu’u ni.

Ko e “media” ko e halanga tafengamo’ui ia ‘oha fonua ‘oku fatunga mo mo’ui fakatemokalati. Pea ko e ma’uma’uluta ‘oha fonua ‘oku makatu’unga ia ‘ihe malava hono kakai ‘o fakahoko ‘enau ngaahi alea lalahi ‘iha founga ‘oku melino pea ‘oku ‘ikai ke ‘asi ai ha me’a masila. ‘I he ‘ene pehe ‘oku totonu ke toki ngofua hono fakakaukau’i hano ta’ota’ofi pe fakangatangata ‘a e ngaahi veivosaki ‘oku fai ‘ihe media ‘okapau ‘oku ‘ikai ke toe ‘iai ha founga faito’o makehe. Hange ko e lea ‘a e tangata filosefa Falanise “Neongo ‘oku ‘ikai keu tui pe loto fiemalie ki ho’o lea ‘oku fai mai, ‘oku ou mateuteu ke foaki ‘eku mo’ui ke malu’i’aki ho’o totonu ke ke lea mai kia au”.

Ko e lahi taha ‘o e ngaahi fo’i “faito’o makehe” ‘oku totonu ketau ‘uluaki ‘ahi’ahi ‘e fakafou ‘ihe founga fakaako.

‘Oku totonu ketau kei ako’i ‘etau fanau ke nau kei fakata’ovala’aki ‘a ‘enau lea kotoa pe ‘a e faka’apa’apa mo e veitokai’aki. Pea ke kei faka’esia’aki e ‘ofa, kae tautautefito ‘ihe taimi ‘oku nau lea ai ‘iha ngaahi ha’ofanga pea ‘ihe “media” foki. ‘Oku ou tui ‘oku totonu ke kei kau ‘a e fo’i lesoni ni ‘i hono teu’i ‘o ‘etau kau faiongoongo.

‘Oku totonu ketau kei ako’i ‘etau fanau kenau kei poto hono fakafaikehekehe’i ‘a e mo’oni (facts) mei he ta’emo’oni (fiction) pea mo e fakamatalili mei he fakamaatoato.

Pea kuo pau ke tau kei ako’i ‘etau fanau kenau kei mapule’i honau loto (self-control) kanau kei malava ‘o alea ‘ihe founga ‘oku melino pea ke ‘osi ange e alea ‘oku kei maau pe honau ongo nima ‘i honau tafa’aki.

Pea ‘oku mahu’inga ‘aupito ‘aupito ke tau kei ako’i ‘etau fanau kenau ‘eke’i e ‘uhinga ‘o e ngaahi fo’i lao mo e ngaahi tu’utu’uni kotoa pe, koe’uhi ke mahino kia kinautolu ‘a e ‘uhinga ‘oku fiema’u ai kenau faka’apa’apa’i ai ‘a e ngaahi lao mo e ngaahi tu’utu’uni ko ia.

Ka ‘e ‘uluaki fiema’u foki ke fatu ‘a e ngaahi lao ‘o e fonua ke makatu’unga ‘ihe faitotonu (justice) pea ke fakataumu’a ki he lelei fakalukufua ‘a e kakai ‘o e fonua hono kotoa (collective well-being) kae ‘oua ‘e fakapalataha ‘o hange ko e fo’i lao ki he Kau Fakahoko Ongoongo na’e paasi ‘ehe Fale Alea he ‘aho Tusite (29 ‘o Siulai) pe ko e fo’i Lao Fakaangaanga ki he Ngaahi Nusipepa.

‘I Sepitema ‘o e 2000 na’e kole ai ‘a e Kautaha Totonu ‘a e Tangata mo e Temokalati ki he Komisoni Fakamafolalea mo e Televisone Tonga ke tuku mai ha faingamalie ke fakahoko mai ai ha’amau Polokalama fakauike. Na’e ‘ikai ke tali ‘a e kole ni ‘aki e ‘uhinga na’e ta’ofi ‘ehe Kapineti ‘a e polokalama “Matalafolaukai” ‘a ‘Akilisi ‘ihe 1986 pea ‘oku kei kapui ‘ehe fo’i fakatapui ko ia ‘emau kole. Na’e ‘oatu ai ‘i Sanuali 2001 ‘emau tohi tangi ki he Tama Palemia ‘i hono tu’unga ko e Sea ‘o e Poate ‘o e Komisoni Fakamafolalea mo e Televisone ‘o Tonga. ‘Oku te’eki ongona mai ha tali ki he ‘emau kole.

Mahalo ‘oku mo’oni pe ‘a e fakamatala ‘a ‘Elenoa ‘Amanaki: Ko e Komisoni ko e me’a ia ‘a e Pule’anga pea ko e taumu’a ‘o ‘enau ngaue ko hono fakangali lelei’i ‘a kinautolu ‘oku ‘a’ana ‘a e ngaue’anga. Ka ‘oku ou tui au ‘e ‘osi mai ‘a e ngaahi kakala tupu’a ‘o Pulotu ka ‘e kei namuha’aha’a pe ‘a e sino na ‘oka ‘ikai ke ta’ofi ‘enau tu’utu’u ‘a e ongoongo. Kava kuo heka!….

1 ‘Akosi 2003
Nuku’alofa

Designed and Hosted by