Human Rights & Democracy Movement Tonga

KAVA KUO HEKA!…
(Fa’u ‘e Lopeti Senituli)

“ E LE TAU MASINA MA TAMAALI’I”

Tokua na’e ‘iai ha matapule mei he kolo ko Safata ‘i Ha’amoa na’e kau ‘ihe kau matapule (tulafale) ‘a e Tu’i Tonga. Ko e hingoa ‘o e matapule ni ko Nonu. ‘I he efiafi ia ‘e taha na’e fakatupu fakafekiki ai e matapule ni ki he Tu’i Tonga o fekau’aki mo e fotunga kehekehe ‘o e mahina. Na’e tui ta’etoeveiveiua e matapule ni ‘oku malava hono mataa e mahina ‘ihe houa pongipongi, pea na’a ne mateuteu ke peti ‘aki ‘ene mo’ui ‘oku mo’oni ‘ene ma’u. Na’e ‘ikai ke tui kiai e Tu’i Tonga. ‘I he tokoto atu e matapule ni ke ma’u ha malolo he po ko ia kuo ‘asi mai ha fa’ahikehe mei Ha’amoa ‘o fakaha ange ki ai ‘oku hala ‘ene ma’u, pea ke teuteu ia ki he mate. Ka na’e kole ange ‘a Nonu ki he fa’ahikehe ke fai mu’a ha’ane tokoni. Na’e talaange leva ‘ehe fa’ahikehe, “Sai, teu fakahaofi ho’o mo’ui. Teu liliu keu hoko ko e mahina he pongipongi ‘a pongipongi”. Ka koe’uhi koe tokaima’ananga ‘a e Tu’i Tonga na’a ne ‘afio’i pe ‘eia ‘a e kakaa ‘a e Ha’amoa ka na’e ‘ikai finangalo ke to’o ‘ene mo’ui. Pea ko e ‘uhinga ia ‘o e lea ‘a e kau Ha’amoa, “E le tau masina ma Tamaali’i”. “‘Oua na’a te fakafekiki moha ‘Eiki kapau ‘oku fekau’aki mo e mahina”.

‘I he Taimi ‘o Tonga ‘o e ‘aho 8 ‘o ‘Akosi na’a ‘asi ai ha lipooti ki ha me’a ‘a e Tama Pilinisi Kalauni, Tupouto’a na’e fakamafola ‘ihe polokalama televisone ‘i Nu’usila ko e 20/20. Fakatatau ki he fakamatala na’e me’a tokua ‘ae Tama ko e kau “Temo” ‘oku nau hange ha kakai kaivao, to’onga sesele mei he ngaahi fonua masiva mo ta’efakalakalaka (Third World idiots!). ‘Oku ‘oange ‘ehe kupu 7 ‘o ‘etau Konisitutone ‘a e tau’ataina ki he Tama Pilinisi Kalauni kene me’a tau’ataina ‘o fekau’aki moha kaveinga pe ‘i mamani ‘o kau ai e kau Temo mo ‘emau feinga liliu ‘oku fai. Pea ‘oku ‘omai foki ‘ehe kupu 7 ‘o ‘etau Konisitutone ‘a e tau’ataina tatau kia kimautolu ke mau lea mo pulusi ‘e mau fakakaukau ‘o fekau’aki moha me’a pe ‘i mamani ‘o kau ai ‘a e Tama Pilinisi Kalauni mo ‘ene ngaahi kautaha pisinisi pea mo ‘ene ngaahi fokotu’utu’u ki he kaha’u ‘o hotau fonua ‘iha’ane hoko ki he Taloni.

Ko e fakatataa mahino ‘eni ‘o e tukutukulaumea na’e fai ‘ehe Tu’i Fakamaau Lahi, Gordon Ward ‘ihe’ene tu’utu’uni he ‘aho 4 ‘o ‘Epeleli 2003 ‘ihe hopo ‘a e Taimi ‘o Tonga. Na’a ne me’a ai ‘o pehe, “’Oku hanga ‘ehe kupu 7 ‘o e Konisitutone ‘o faka’ataa fakalao ‘a e tokotaha kotoape kene lea’aki pe hikitohi ‘ene fakakaukau. Ko e ngaahi fakakaukau pe ia ‘a e tokotaha ko ia. ‘Oku molekemama’o ke ‘iai hano kovi ‘oka ‘ikai matamatalelei ‘a e fotunga ‘oku ne fakahoko mai’aki; pe ‘oku ne fakatupu ha loto tangia ‘ia kinautolu ‘oku nau ‘ihe ngaahi lakanga taki; pe ko ‘enau fokotu’utu’u ke liukava’i ‘a e fa’unga ‘o e pule’anga ‘iha founga ‘oku fakangofua ‘ehe lao. ‘Oku ngofua kenau fakaanga’i e Pule’anga, pe ko e kau fakafofonga ‘o e Pule’anga ‘o kau ai ‘a e Tama Tu’i ‘ihe ‘ene ngaahi tu’utu’uni fakapule ‘oku fakahoko. ‘Oku ‘ikai ke ‘iai hano kovi ‘okapau ko e fakaanga ‘oku potupotutatau pe ta’e potupotutatau, fakatupulotomamahi pe fakatupu fakapipiko’ia. Ko e totonu ia ‘a e tokotaha kotoape ‘oku foaki ange ‘ehe ‘etau Konisitutone. Ko hono fakangatangata pe ‘oka maumau’i ‘ehe fo’i fakakaukau kuo fakahoko mai ha lao ‘o e fonua. ‘I he’ene pehe, kuopau ke tautea e tokotaha ko ia ‘o fakatatau ki he lao”

‘Oku hahaamolofia ha ‘asi ‘ihe ongoongo ha me’a ‘a e Tama Pilinisi Kalauni ‘o fekau’aki mo kitautolu ‘a e kakai ‘o e fonua. ‘Oku lahitaha pe ‘ene ngaahi me’a ‘o fekau’aki mo e tu’unga faka’ikonomika ‘o e fonua mo ‘ene ngaahi kautaha pisinisi. ‘Oku ‘iai leva ‘a e fiefia lahi ‘ihe me’a ‘a e Tama Pilinisi Kalauni ‘o fekau’aki mo e kau Temo he ‘oku mahino mai ai ‘oku ne fakatokanga’i ‘emau longoa’a ‘oku fai. Na’e ‘asi ‘ihe makasini “Matangi Tonga” ‘o Tisema ‘o e 1999 ‘a ‘ene me’a hangatonu ‘o fekau’aki mo kitautolu ko e kakai ‘oe fonua fakalukufua, ‘i hano faka’eke’eke ‘e Pesi Fonua (ko e pule mo e Faipulusi ‘oe “Matangi Tonga”) ‘ihe lea fakaPilitania. ‘Oku mahu’inga ke tau toe vakai ki ai neongo ko e me’a ia ‘ihe senituli mo e mileniume kuo’osi.

Na’e ‘eke ange ‘e Pesi ki he Tama Pilinisi Kalauni pe ‘e malava nai ke ako e kakai Tonga mei he kakai ‘o Singapoa fekau’aki moe langafakalakalaka. Ko e konga ‘o e me’a ‘a e Tama na’e pehe ni, “Ko e me’a pe ‘e taha ‘oku meimei ‘inasi tatau ai e kakai Tonga mo e kakai Singapoa, ko e “’atamai’i haua” (squatter mentality). Kuo hoko ‘a Singapoa ko ha Pule’anga ‘o e kau tauhi fanau (Nanny State) he ‘okapau ‘e tukuange e kakai ke fai honauloto tenau tu’uofi pe kinautolu ‘ihe ngaahi ‘eleveita (elevators). Ko e me’a tatau ‘e fai ‘ehe kakai Tonga, he ‘oku ‘ikai kenau pehe mai ‘e kinautolu ‘oku ‘iai ha me’a ‘oku fehalaaki ‘i hono tukuange ‘enau fanga puaka kenau ‘a’eva mo tee he loto kolo…. ‘I he taimi tatau ko e fononga loloa ia kuopau ke fakahoko ‘ehe kakai Tonga pea kuopau ke fakahoko e ngaahi liliu lahi ki he anga fakafonua ‘o Tonga kimu’a pea tau toki ofiofi ki he tu’unga faka’ekonomika ‘a Singapoa. ‘Oka fakangaue’i ha kakai Tonga ‘iha fale ngaue’anga mei he 9 ki he 5 he ‘aho kotoa ‘e fakafokifa pe kuonau poaki ngaue ha uike ‘e taha kanau oo ‘o putu”.

Na’e toe ‘eke fakapapau’i ‘e Pesi Fonua ki he Tama Pilinisi Kalauni ‘ene ‘uhinga ki he “’atamai’i haua” (squatter mentality) pea ko e me’a ‘eni ‘a e Tama. “Ko e ‘ikai ko ia ke faka’atu’i ‘a e totonu ‘oe toenga ‘a e kau memipa ‘o e sosaieti. Ko e vilita’e’unua koia ke fakahoko pe ‘a e totonu ‘a kita fakafo’ituitui ‘o a’u pe ki he tu’unga ‘oku te fakalavea’i e toenga ‘o e sosieti. Ko e ngaahi fakatata: ko e ngaahi maumau ‘oku fakahoko ta’e’uhinga; ko e ‘ikai ke faka’apa’apa’i ‘a e koloa ‘a e kaunga’api (fale, me’alele, pe koloa ‘oku tuku tau’ataina); ko e ‘ikai ke maa he kolekole he hala; ko e konaa he ngaahi fietu’u fakapule’anga; ko e kole faka-Tonga (‘aia ‘oku ui ko e kaiha’a ‘ihe ngaahi sosaieti kehe) mei he famili pe kaunga’api; ko e fakaveve noa’ia; ko e nofo ta’efakalao ‘ihe kelekele kehe (‘ihe lingi’anga-veve ‘i Tukutonga). Ko e katoa e ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku lahi ‘aupito ‘a ‘ene ‘asi ‘ihe sosaieti ‘o Tonga. Pea ‘ikai ke ngata ai ‘oku fakahoko ‘ehe kakai ‘a e ngaahi fakamole moe ngaahi ngaue makehe koe’uhi pe ke nau kau atu ki he ngaahi polokalama lotu fakapipiko he Sapate lolotonga koia ‘oku ta’ofi fakalao ‘a e ngaue makehe kotoa pe ‘ihe ‘aho ko ia”.

‘Oku mahu’inga ‘aupito ‘aupito kia kitautolu ‘a e kakai ‘o e fonua ketau tokanga ki he me’a ko ‘eni ‘a e Tama Pilinsi Kalauni he ‘oku ne fakahasino mai ‘a e fa’unga o ‘ene fakafuofua kia kitautolu ko hono kakai. Pea ‘oku taau ketau faka’apa’apa’i. ‘I he taimi tatau kuopau ketau tufi ‘a e ngaahi akonaki mo e ngaahi fokotu’u fakakaukau ‘e ngali ‘aonga ki he ‘etau nofo fakasosaieti. Pea sivisivi’i ‘a e ngaahi fakaanga ‘oku ngali ta’efakaptopoto ke fai hano talanga’i (dialogue) ‘o fakataumu’a ki hano fakatonutonu. Ka ‘e toki lava ‘o fakahoko ‘a e talanga’i ko ia ‘okapau ‘oku ‘iai ha fetaulaki’anga tu’uma’u (permanent meeting point) ‘o kitautolu e kakai ‘o e fonua moe Tama Pilinisi Kalauni.

‘Oku mo’oni ‘oku tau lele atu ‘o totongi ‘etau ‘uhila mo ‘etau telefoni mo e TV ki he ‘ofisi ‘oe Shoreline mo e TONFON ka ‘oku ‘ikai koha fetaulaki’anga lelei ia ke fai ai ha talanga. Pea ‘oku ‘ikai ke lava ke fai ha fetaulaki ia ‘ihe “media” he ‘oku ‘ikai ke tali ‘ehe Komisoni Fakamafolalea mo e Televisone ‘o Tonga ke tukuange tau’ataina mai he letio A3Z pe ko e TV Tonga ‘etau ngaahi fokotu’u fakakaukau. Pea ko e Kalonikali Tonga ia kuo tu’o ua ‘aki ‘eni e tohi ki he ‘Etita ‘o e nusipepa ko ia ‘o fekau’aki mo e faka’eke’eke ‘o e ‘Eiki Minisita Polisi mo e ‘ikai kenau paaki mai. Pea ko e TV-OBN ko e talu pe ‘eni hono tu’usi ‘emau polokalama “Niuvakai” mo Tavake Fusimalohi, ‘Ofa Simiki, Faifekau Simote Vea he ‘aho 12 ‘o Ma’asi moe ‘ikai kenau loto ke toe fai mai ha’amau polokalama. (‘Oku te’eki fai ‘emau hopo, ka kuo faka’ilo kimautolu ki he hia ko e ta’efaka’apa’apa ki he Fakamaau’anga). Ngata pe ‘ihe Taimi ‘o Tonga ‘oku ne tukuange tau’ataina mai ‘emau ngaahi fakakaukau, ka ko hono pango ‘oku ‘ikai ke fie me’a mai e Tama Pilinisi Kalauni ‘ihe nusipepa ko ia. Pea ko e Tonga Star, ko e fakalanga-lea e fakalanga-lea!

Ko e fiema’u vivili ia ‘oe fonua ni he ‘aho ni ko ha fetaulaki’anga tu’u ma’u (permanent meeting point) ke fai ki ai e talanga’i e ngaahi kaveinga mamafa ‘oe ‘aho mo e siate folau hotau fonua. Pea ko e fetaulaki’anga ko ia kuopau ke ‘ataa kia ha’a poto mo me’a vale, hou’eiki mo e tu’a, Pilinisi mo e tulafale. He ka ‘ikai, ‘e kei hokohoko atu ai pe ‘a e fema’uhala’aki pea fakautuutu ai pe ‘etau vamama’o mo e Tama Pilinisi Kalauni, ko hotau Hau ‘ihe kaha’u. Pea kuopau ke kau e mahina ‘ihe ‘asenita he ‘oku ‘ikai ke kei tokaima’ananga ‘a Tamaali’i. Kava kuo heka!….

18 August 2003
Nuku’alofa

Designed and Hosted by