Human Rights & Democracy Movement Tonga

Kava Kuo Heka!…
(Fa’u ‘e Lopeti Senituli)

KO E MONOMONO KONISITÛTONÉ

Na’e fakahu atu ‘e he Pule’anga ‘i he uike ua ‘o Siulai ki he ‘ofisi ‘o e Fale Alea ‘a e “draft” fo’ou ‘o ‘enau Lao monomono Konisitutone. ‘Oku ‘ikai ke toe ‘asi ai ‘a e fo’i monomono ko ia na’a ne mei ta’akifu’u ‘a e totonu ‘a e Fakamaau’anga kene vakai’i faka-fakamaau’anga ‘a e ngaahi lao ‘oku fa’u ‘e he Fale Alea pe ko ‘Ene ‘Afio ‘i he Fakataha Tokoni. Ko e me’a fakafiefia ia pea ‘oku totonu ketau fakamalo’ia’i e kau taki hotau Pule’anga ‘i he fo’i ngaue faka’ofo’ofa ko ia.

Ka ‘oku totonu ke ta’ota’o atu ‘i he ‘etau fakamalo ha tautapa ki hotau Pule’anga kenau kataki kae fakafoki atu ai pe mo ‘enau monomono ki he kupu 7 pea mo e fo’i kupu 103A fo’ou. Tau vakai taha taha mu’a ki he ongo monomono ni.

Ko ‘ene tu’u he taimi ni ‘oku pehe ni e fakalea ‘o e kupu 7 ‘o e Konisitutone: “ ‘Oku ngofua ki he kakai kotoa pe ke lea’aki mo tohi mo pulusi ‘a e anga ‘o honau loto mo ‘enau fakakaukau pea ‘e ‘ikai fokotu’u ha lao ke tapu ia ‘o lauikuonga. ‘E ‘ata ‘o ta’engata ‘a e lea mo e nusipepa ka ‘oku ‘ikai ta’ofi ‘e he tohi ni ‘a e ngaahi lao ‘oku kau ki he lau’ikovi, ngaahi fakapulipuli fakapule’anga mo e ngaahi lao ‘oku malu’i ‘Ene ‘Afio mo hono Fale ‘Alo.”

‘I he monomono ‘oku fokotu’u mai ‘e he Pule’anga ‘i he draft fo’ou (‘a ia ‘oku kehe mei he draft ‘uluaki) ‘oku nau fiema’u ke kei tauhi kakato e kupu 7 lolotonga kae fakafika ia ko e kupu 7(i). Kae fakahu fo’ou mai ha kupu 7(2) mo ha kupu 7(3).

‘I he kupu 7(2) ‘oku nau fiema’u ke tanaki mai ‘a e ngaahi fakangatangata fo’ou ‘e valu (8) ki he tolu (3) ‘oku ‘osi ‘i loto ‘i he kupu 7 lolotonga. Ko e fo’i tolu ko ia ko e:

lau’ikovi
ngaahi fakapulipuli fakapule’anga
ngaahi lao ‘oku malu’i ‘Ene ‘Afio mo hono Fale ‘Alo.

Ko e fo’i valu fo’ou ‘oku fiema’u ke tanaki mai ko e:

taau ki he lelei ‘a e kakai
malu fakafonua
ma’uma’uluta fakafonua
lelei fakalaumalie
ngaahi anga fakafonua
ngaahi monu’ia ‘o e Fale Alea
Anga ta’etaau ki he Fakamaau’anga
Mo e fai ‘o ha hia pe.

‘I he kupu 7(3) fo’ou leva ‘oku fokotu’u mai ai ‘e he Pule’anga ‘a e fakamafai faka-Konisitutone ke fa’u ‘e he Fale Alea pe ko e Fakataha Tokoni ha lao kene fakahoko’aki ‘a e ngaahi fakangatangata ko ia ‘oku ‘asi ‘i he kupu 7(1) mo e kupu 7(2).

‘Oku ou tui ‘oku ‘osi fe’unga ‘anoa pe ‘a e fo’i fakangatangata ko ia ‘e 3 ‘oku ‘asi ‘i he kupu 7 lolotonga pea ko e ni’ihi ‘o e ngaahi fakangatangata fo’ou hange ko e fika 3 mo e 4 mo e 6 mo e 8 ‘oku ‘osi malu’i kinautolu ‘i he ngaahi lao kehekehe ‘o e fonua.

Ka ‘oku ‘i ai ‘a e tokanga makehe ki hono tanaki mai ko ia ‘a e fakangatangata fika (1) “taau ki he lelei ‘a e kakai” pea mo e fika (5) “ngaahi anga fakafonua ‘a e Pule’anga.” Ko hono fakatu’utamaki ‘oku makatu’unga ‘i hona ‘uhinga he ‘e malava ke fakakau atu ki a naua ha me’a pe ‘e loto ki ai e kau taki hotau Pule’anga pe ko ‘enau faka’uhinga ‘aki pe ‘enau fiema’u.

‘I he tu’utu’uni ‘a e Tu’i Fakamaau Lahi, Gordon Ward ‘i he ‘aho 4 ‘o ‘Epeleli ‘i he hopo ‘a e Taimi ‘o Tonga na’ane me’a ai ki he ngaahi tatusia’anga ‘i ha feinga ko ia ke faka’uhinga’i fakalao ‘a e “taau ki he lelei ‘a e kakai” (in the public interest) ‘o pehe, “Kuo ‘osi toutou fakapapau’i ‘i he ngaahi fonua kehekehe ‘oku palopalema’ia ma’u pe ‘a hono fakapapau’i pe koeha ko a ‘a e “lelei ‘a e kakai” ‘i he taimi ‘oku fekau’aki ai mo e tau’ataina ‘o e lea pe ko e tau’ataina ‘o e nusipepa. ‘Oku tupunga e palopalema mei he fiema’u ko ia ke fai ‘e ha tangata pe ‘e taha, pe, ‘o hange ko e hopo ko eni, ‘e ha fo’i kulupu pe ‘e taha ‘a e tu’utu’uni koeha ‘a e “lelei ‘a e kakai” lolotonga ko ia kuo’osi tu’utu’uni fakapatonu mai ‘e he kupu 7 ‘o e lao ma’olunga taha ‘o e fonua ‘oku kau ‘a e tau’ataina ‘a e nusipepa ‘i he “lelei ‘a e kakai.” ‘Oku tu’o lahi ‘ene hoko, ‘o hange ko e hopo ko ‘eni, ko e kulupu ko ia ‘oku ne fai ‘a e faka’uhinga’i ‘o e “lelei ‘a e kakai” ko e kulupu pe ia ‘oku ne ongo’i mafasia ‘o tupunga mei he ongoongo ‘oku nau feinga ke fakataputapui.”

‘I he hopo tatau na’e ‘omai ai ‘e he Pule’anga ‘ene kau fakamo’oni mataotao kenau fakamatala ki he “lelei ‘a e kakai” pea mo e “ngaahi anga fakafonua” ‘o e Pule’anga Tonga. Ko hono pango na’e ‘ikai ke lava ‘e ha taha ‘ia kinautolu ‘o tuhu’i hangatonu ki he fakamaau’anga ha fo’i “lelei ‘a e kakai” pe koha fo’i “anga fakafonua” na’e maumau’i ‘e he ‘Taimi ‘o Tonga’.

‘Oku ou tui ko e “anga fakafonua” na’e feinga ‘a e Pule’anga ke pine’i ki ai ‘enau ta’ofi ‘a e “Taimi ‘o Tonga” ‘a ‘etau koloa tukufakaholo ko ia ko e “‘ilo hoto kita” - ko ‘ete lea, mo e ‘ete lue, mo ‘ete tu’u, mo ‘ete tangutu, ‘e makatu’unga ia mei hoto “kita”. ‘Oku ou tui ‘oku kei ma’uma’uluta pe ‘a e fo’i “anga fakafonua” ia ko ‘eni. Ka ko e me’a kuo liliu ko e “kita” ‘o e Tonga. ‘Oku kei kanoni’aki pe ‘a e “‘ofa fonua” mo e “fua fatongia” mo e “anga faka’apa’apa” ka ko e “kita” ‘o e Tonga ‘o onopooni ko e “kita” tau’ataina (emancipated), ‘o ‘ikai kei ha’iha’isia. Ko e “kita” ko ia, ‘oku ne ‘eke’i ke mahinomalie ‘a e ngaahi lao ‘oku fiema’u kene tauhi faka’aho pea mo e ngaahi fatongia ki he fonua, siasi mo e pule’anga ‘oku fiema’u kene fuesia pea tene fai kotoa ia mo e loto fiefia he ‘oku ‘uhinga lelei ki ai pea ne mahu’inga’ia he ngaahi me’a ko ia kae ‘ikai kene kei fai koe’uhi ko e me’a ia na’e fai ‘e he fangakui pe fangatamai pe ‘i he funga ‘o ha’ane ilifia ki he kau taki, pe ko ‘enau kau Polisi. Ko e Tonga ia ‘o ongopooni.

‘I he kupu 103A fo’ou ‘oku fokotu’u mai ai ‘e he Pule’anga ke fakangatangata ‘a e tu’utu’uni tautea ‘i ha hopo fekau’aki mo hano maumau’i ha kupu ‘o e Konisitutone ki he tu’utu’uni fakaha pe (hange ha ki’i fisi’i ‘o e telinga) kae ‘oua ‘e toe fai ha tu’utu’uni kehe hange ko e tautea pa’anga, pe ngaue popula, pe ko hano faka’ilo faka-Fale Alea.

‘I he “draft” ‘uluaki na’e fakafika mai ‘a e fo’i monomono ni ko e kupu 29A. Ka na’e ngalo ‘i he kau fa’u lao ‘oku ‘osi ‘i ai ‘a e kupu 29A ‘a ia na’e fa’u fakavavevave ‘i Sanuali 1991, ke fakalao ‘aki hono fakatau atu ‘a e ngaahi paasipooti Tonga ‘e 426 ki he matu’a ‘Esia ‘o kau ai ‘a Imelda Marcos mo ‘ene fanau. ‘Oku ou tui ‘oku nau fakatomala ‘i hono toe tangaki hake ‘enau fo’i maumau konisitutone ko ia he na’e kamata ke ngalo atu mo e mileniume motu’a.

‘Okapau ‘e tali e fo’i monomono ko ‘eni ‘e hoko ia ko ha toitoi’anga ‘o e kau paipa vilovilo (impunity shield).

Ko e toki ‘osi atu ‘eni e fo’i maumau’i Konisitutone, ‘a e na’e mei “bankrupt” ai e “Taimi ‘o Tonga” pea fakamaloloo’i mo e kau ngaue tokolahi, pea ‘osi ange ‘oku ‘ikai kenau loto ke tautea ‘a e kau Minisita ko ia na’anau fatu ‘a e fo’i maumau Konisitutone kae tukukehe ‘a e ngaahi fakamole kehe kuonau hilifaki mai ki he uma ‘o e kakai ‘o e fonua mo ‘enau fanau. Ko hono ‘ai e ‘oku fai ‘e he kau Siapani. Ko e Minisita, pe ko ha taki fakapule’anga, ‘oku ne fai hala’i hono fatongia ‘oku ne ‘uluaki kole fakamolemole ki hono famili, hoko atu ki he ‘ene kau ngaue, hoko ai e fonua pea faka’osi ki he ‘Emipola. Pea ne toki fakahoko leva ‘a e ouau fakafonua ko ia ko e “hara-kiri.” Kava kuo heka!…

18 July 2003
Nuku’alofa

Designed and Hosted by