‘I he ‘osi ‘o e ta’u ‘e 87 mei he 1918, ko e ngāue mahu’inga taha ‘a Tongá he mahina ko Novemá ko e lotu fakafeta’i he manatua ‘o e mahaki faka’auhá. Na’e mole ai ‘a e mo’ui ‘a e kakai ‘e toko1,500 tupu nai he ‘Otu Felenité. ‘Oku toe ta’imālie ‘emau mo’uí he fongofongaola ‘a e ngaahi maa’imoa tō folofola ‘a e Tama Tu’i ko Siaosi Tupou V. ‘Ikai ngata ai ka ko e toe fakaola ‘o e pulonga he ‘otu Tongá ‘i he ‘osi pe ‘aho ‘e 30 ‘o e mei he ‘aho 17 ‘o Sepitema 2006. Na’e ‘i ai foki mo e liliu ki he ‘uhinga fakalao ‘o e ‘Aho Mālōlō Fakapule’anga ‘o e Konisitutoné ki he ‘Aho ‘o Tongá (Tonga Day) he ‘a e 04 ‘o Novemaá.
Ka ‘i he ‘osi nai ‘a e ālealea he Falealea ‘o Tongá he houa efiafi Tu’apulelulu ko hono ‘aho 16 ‘o Novema 2006, na’e me’a mai ai ‘a e konga ‘o e Hou’eiki Fakafofonga Falealea ‘o e Kakaí ke fakahā ‘a e ola ‘enau feinga ‘i Faleleaá ki he kau poupou na’e tatali ‘i Pangai Si’i. Na’e felāve’i ‘eni ia mo e me’a ‘oku ngali lelei ange ma’ae kakaí; makatu’unga he loto ‘o e kakaí, mo e fakamalanga honau kau Fakafofongá ‘i Falealeá ki he Fakalelei Fakapolitikalé. ‘Oku makatu’unga ‘a e tipeiti fakapolitikaleé ‘i he founga ke fili’aki ‘a e kau fakafofonga ki Falealea mo e kakai totonu ke hoko ko e Minisitāá. ‘Oku hangē nai ‘i he’eku vakai ma’ulaló ko e fiema’u ‘oku fai ki ai ‘a e vilitakí ke ‘oua ‘e to e ‘i ai ha tanaki ia ‘a e Pule’angá ki he founga kuo fokotu’u ‘e he līpootií NCPR!
Na’e pavaki mai ‘a e ngaahi telefoni mei loto Nuku’alofa ofi ki he 4 efiafi nai ‘oku hoko ‘a e moveuveu. Na’e ‘i ai ‘a e tui ‘e fakalalahi ‘a e moveuveu ‘i Nuku’alofa pē. ‘I he’emau a’u atu ki loto Nuku’alofaá, ko e ngāue ‘eni ‘a e kakai na’e loto ke fakahoko pē ‘a ia na’e fokotu’utu’u atu ‘e he kakaí. Ko hono tolomaka’i ‘a e ‘Ofisi ‘o e Palēmiá mo e maumau’i ‘a e me’alele fakapule’anga ‘a e Palēmiá ‘o Tongá.
‘Oku ‘ikai ko ha maumau’i ‘o e ongo kā fakapule’angá, ko ha ‘eti’i ‘eni ‘o ha fo’i faiva he Hala Sateki (vaha’a hala e ‘Ofisi ‘o e Sitesitika mo e Fale Pa’angá). Ko e taha pe ia ‘o e ngaahi fakahā ngāue ke fakahā ‘a e lotó, ke fakahoko mu’a ‘aia ‘oku tangi ki ai ‘a e kakai he vave tahá.
Fa’u : Kisione Taufa
Taimi : 11:00 am (Tonga Time)
Date : 18 Novema 2006
Feitu’u : Tonga
Me’a ko e lahi pe sio faiva ‘o e kakai Tonga kuo nau fakaha honau loto ‘aki hono fakatatau ki he ngaahi faiva kuo fakatu’ulu’i ‘a e me’alele he hala….kaekehe ko ena kuo u fanongo kuo tali!!!!ka ko e ha pe fu’u fakapo’uli pehe….ta’engali kko e fonua ‘ofa mo e loto fa’akataki……..’ofa pe kuo mou ako mei he fehalaaki ko eni kuo mou fakahoko pea ‘e liliu ai ‘a ‘etau to’onga mo’ui ki he kaha’u ‘o e fonua….tala kei kapa na’a to ki mala…ka kuo tomui…..’ofa a ‘o tuku e ‘eti faiva…..
KUO MAU PANGO ‘IA.KAKAI TA’E POTO.TONU KE ‘AVE KOTOA ‘AE KAU FKFOFONGA ‘AE KAKAI ‘O FAKAHU PE TAU TEA TAUTAU KATOA KINAUTOLU.
HE TEFITO’I MAUMAU KINAUTOLU.
Ko hai ‘oku ‘eke ki ai e ngaahi maumau moe toto na’e mole. Kuo ola pea ikuna ‘a Akilisi mo Uliti mo ‘enau faha’i ka tena lava ‘o fakalelei’i ‘a Tonga moe maumau ‘oku hoko. Kakai ta’e poto vakai ki he faka’ofa ‘a e fonua. Kuo ikuna ‘a e fakasesele ko ‘Akilisi ‘aki ‘a e tamate moe maumau. Fievale loi mo ‘Uliti
Faka’ofa pe ‘a Tonga lotu
Koe kai ta’efiefanongo mai ‘a e pule’anga ki he loto e tokolahi mou kai hake ena.
Fakafeta’i pe kia Sohova he ‘oku lelei ‘o ta’engata ‘a ‘ene ‘alo’ofa pea ‘oku fo’ou ‘i he pongipongi kotoa pe. Oku malo pe mo ‘ene ‘alo’ofa ‘oku tau mo’ui ai ‘i he taimi kotoa pe. Pea ‘oku ‘ikai ke tufa fakatonutonu ka ‘oku tatau pe ki he angahala moe ma’oni’oni.
Kou fie lave pe ki he me’a kuo hoko. Kou lau pe ‘eni e ngaahi comment fekau’aki moe me’a ‘oku hoko ho tau fonua ni pea kou loto keu kau he tohi atu ki he column ni. ‘Oku ‘ikai keu tui ‘oku sai ‘a e ngaue pango na’e fai ‘ehe kakai ko ‘eni. ‘Oku ou sio heni peau fakamo’oni’i ‘a e ta’elotu hotau fonua ni pea koe me’a ‘oku mahino mai koe ‘ikai ke tokolahi ‘a e kakai ‘o e fonua ni ‘oku nau feohi vaofi moe ‘Eiki ko hotau fakamo’ui. He kou tui kapau na’e tokolahi ‘a e fa’ahinga kakai ko’eni ‘e ‘ikai ke ‘iai ha palopalema pehe ni ‘e hoko. I do not believe koe fonua lotu ‘eni pea na’e mei lava ke avoid ‘a e hoko ‘a e palopalema ko ‘eni. Koe me’a ‘oku ha mai koe ‘iaki ke mo’ui ‘aki ‘a Sisu ‘i he kakai ‘o e fonua ko ‘eni. Well ‘oku tau o pe kitautolu ki falelotu pea fua pe moe kavenga kae manatu’i ‘e ‘ikai ke tau lava ke ngaue’i hotau fakamo’ui . Kuopau ke takitaha kalusefai ‘o takitaha tukulolo ‘ene mo’ui ke tali ‘a Sisu ki loto pea nonofo moia ‘i he’ene folofola pea ‘e toki tataki leva ‘a ‘ete fononga pea tete malava leva ke te ma’u ‘a e malohi ‘o e laumalie ‘o e ‘Otua ke te ‘eve’eva mo mo’ui ‘aki ha mo’ui manavahe ‘Otua ‘aia ko e ‘apasia ‘Otua mo afe mei he kovi . Kou tui kapau na’e pehe ‘a e kakai ‘o e fonua kau ai moe kau taki pea na’e mei lava leva ke ta’e hoko ‘a e me’a na ‘e hoko.
Tisi ‘ai ‘ae lea ke ngali poto mo ngali maama, ke kai hake ‘ena, ‘oku ke ‘ilo’i ‘ae ki’i kakai ko’eni na’a nau fai ‘ae maumau ‘oku totonu ke ‘oange honau tuha takitaha, koe ha ‘ae lelei ‘e ma’u ai, tenau kei pakupaku tatau ai pe…’osi taimi ke taki mai ‘a Ugliesi pea mo Uliti Uata moe kau taki ‘o Pangai Si’i ‘o tutu.
‘ikai ko ha toe loi ee ka fakatau atu e niihi ko ‘eni ne nau fai e maumauu ‘ikai ha mahu’inga ‘o kinautolu ke tuku atu ai kinautolu he maketi Tu’imatamoanaa kaa ko e suffer ai pee e Tongaa ki he pa’angangalu.
Ko e kakai nai ia meifee? kuo hangee ha kau nikaa e ala ta’efklao mo mole e ‘ofaa meihe lotoo hono fakaehaua’i pehee e ngaahi kakava kuo fai hono teu’i ke masani e fu’u kolomu’aa ‘osi taimi ke hiki mai aa e kolomu’aa ia ki Ha’apai ee!
‘ofa atu
si’i ee fanga fu’u me’alelee hangee ‘enau display maii ha fanga fu’u koloa noa pee e foa e ngaahi sio’ataa mo e maumau kuo mau maataaa tonu atuu
Ko e haa e me’a ‘oku ma’u he tau’aki fusiloto ka e ‘ikai fai ha fetukulolo’aki koe’uhii ko e tau’aki sikaa ee ko e toe vevea’ia ai pee e toenga ia ‘oku nau pukepuke fonuaa pea ko e nunu’a ko ‘eni ‘oku tau siofia atu ko ‘enii ‘oku toe faka’ofaange ia he faka’ofaange fau.
Ko e mea’a ke kumi mai e kalasi ko iaa ‘o tautea’i ‘akl e lahitaha ‘e ala malavaa ka e ‘oua ‘e tautea matee ka e tuku ke nau ‘ilo e ngaahi ngaue ta’efkpotopoto kuo nau fai ki he fonuaa he mole mo’oni ‘a e toe fie ofea ‘o Tonga ‘e ha toe taha he tukunga e me’a kuo hokoo.
Malo ‘aupito e fakahoko fatongia!
Saane
Hufanga atu he fakatapu, kau lave si’i atu ki si’ono tutu pehe’i ‘o loto Nuku’alofa. ‘Oku sai pe kau tutu kapau na’a mou ‘ita mo fai ha me’a ange ‘e taha ke ‘oua na’a ‘ilo’i ko hai koe na’ake fai e kovi koia , ka koho’omou tu’u hake ‘o tutu ta’e ongo’i ‘a loto Nuku’alofa ke mau ‘ilo’i ai koe kau tuku’uta kimoutolu mo e loto manumanu he koloa ‘ae kakai fa’angaue, na’aku kau pe au ia mo e kakai he loto ke fai ha liliu ka na’e ‘ikai ke mau loto atu ke tutu pehe’i si’omau kolo nemau tupu hake ai . ‘Oku mau nofo pe ‘o sio he ongoongo pea tangi atu homau loto mo mau fehu’i pe ko fe kakai ‘o Kolofo’ou , kae ngalo ange ne nau mo’ua kinautolu he tokanga’i e me’a ‘oku mahu’inga, ‘ae ha? honau ngaahi famili,pea ‘oku ‘ikai ke nau hoha’a kinautolu ke tufi mo kaiha’a he ‘u falekoloa he ‘oku nau anga he sio he me’a.Tuku ho’omou fieme’a ,tapu ‘aupito.
Hufanga atu he fakatapu, kau lave si’i atu ki si’ono tutu pehe’i ‘o loto Nuku’alofa. ‘Oku sai pe kau tutu kapau na’a mou ‘ita mo fai ha me’a ange ‘e taha ke ‘oua na’a ‘ilo’i ko hai koe na’ake fai e kovi koia , ka koho’omou tu’u hake ‘o tutu ta’e ongo’i ‘a loto Nuku’alofa ke mau ‘ilo’i ai koe kau tuku’uta kimoutolu mo e loto manumanu he koloa ‘ae kakai fa’angaue, na’aku kau pe au ia mo e kakai he loto ke fai ha liliu ka na’e ‘ikai ke mau loto atu ke tutu pehe’i si’omau kolo nemau tupu hake ai . ‘Oku mau nofo pe ‘o sio he ongoongo pea tangi atu homau loto mo mau fehu’i pe ko fe kakai ‘o Kolofo’ou , kae ngalo ange ne nau mo’ua kinautolu he tokanga’i e me’a ‘oku mahu’inga, ‘ae ha? honau ngaahi famili,pea ‘oku ‘ikai ke nau hoha’a kinautolu ke tufi mo kaiha’a he ‘u falekoloa he ‘oku nau anga he sio he me’a.Tuku ho’omou fieme’a ,tapu ‘aupito,mo e fiematamu’a!!!!!
You got what you asked for ” Temo ” Mou o a ‘o a ‘o vahe meia ‘Uliti he ‘oku kei tu’u pe ‘ene pisinisi. Malo Tonga siueli pasifiki.
koau mo’eku tui ‘oku tonu ke fakahuu e kau fakafofonga kakai ia ki he ‘aa ngeli. ko’ena nenau toe fokoleta hake ‘aneafi ke fai mo tali ‘enau hiki vahenga 60% ne kole he falealea. vakai kuo lau miliona e fakamole he maumau ne hoko kanau kei vilitaki mo siokita pe ke ma’u ‘enau hiki vahenga…fakapoo eee ‘a e fa’ahinga fakakaukau pehe. kuo ‘ilonga e maama ia e hou’eiki fakafofonga pea moe kau minisitaa ‘ikai kenau tali kenau kau he kihi vahenga he kuo nau ‘ilo e toolalo ‘a e fonua. koe kau fakafofonga ‘o e kakai koe siokita lahi, pea ‘oku nau fafanga me’a loi ki he kakai ‘o e fonua.
…moe me’a e taha, ‘oku ‘ikai pe foki toe loi ‘a e lea ia he fonua ko Tonga, “he’ikai hola ha taha mei ha’ane fai ha hia he kelekele ‘o Tonga” kapau pe ‘e ‘ikai ‘ilo koe he taimi ni, ‘e ‘asi hake pe ia ho hako.
kei vaivai pe ‘a ‘api, ‘a e akonaki moe talatalaifale!
Hoooiiii,,, ko e ‘atunga e fie fusifusi loto e pule’anga koe me’a leva kuo hoko kuo ‘osi e kataki ‘a e kakai ‘o faka’auha loto Nuku’alofa. Ka ko au mo ‘eku tui ko e fokotu’utu’u ia ‘a Sihova pe ko e to e hanu ai ke ha,,,ko e me’a pe ke fai ko e to e reform fo’ou e ki’i pule’anga valevale ko eni ka tau sio atu ki he Tonga fo’ou he kaha’u. ‘Ai ai kuo ‘ikai fie tukulolo mai a e tokosi’i ia ki he tokolahi. Ka ko ena kuo toe fai e ui tokoni ki muli. ‘Ikai ke fakakaukau a e kau taki e pule’anga ke fai a ki he loto e kakai, he kapau na’e ‘ikai ha kakai there will be no pule’anga. Ko e me’a ke mahino ki he kau taki ‘oku totonu ke ‘i ai e mafai e kakai ke nau lea ki he me’a ‘oku loto ki ai ,,ka ‘oku ‘ikai ke nau fusi ‘eiki nautolu mo faifailoto he ko e ‘atunga e kuo toe le’ohi honau ngaahi ‘api nofo’anga,,,,pea ‘oku mole mo ‘enau ki’i tau’ataina,,,ka neongo kotoa e maumau ni ka ko si’i kakai tonga pe ‘oku nau si’i kanongatamaki ai,,,,he ‘oku kei ‘ela pe kau taki ia ‘oku kei fonufonu ‘enau ngaahi ‘ai’anga me’a ‘anautolu,,,,,’e siem ‘ai ho’o lea ke ngali ‘oku ai ha me’a ho ‘uto pea tuku ai pe ke nau vilitaki ki he’enau hiki vahenga he ko kinautolu ‘oku nau feinga ke fakahoko e le’o e kakai ,,,pe ko e tuku pe ke hiki vahenga e kau minisita he ku nau ‘ela ta’e fai ha me’a malo pe ka a’u ‘o houa ‘e 10 ‘enau faifatongia he uike,,,,kou tui ko e me’a ‘oku totonu ke ke fai ko e lotu ‘o kole kia Sihova ke ne fakamaama mai e kau taki e fonua ke nau ‘ofa ki he kakai laauvale kau ai koe,,,,malo ‘aupito.
Ko e ki’i tanaki atu na’a tokoni pee ki he ngaahi taalangaa :
Na’e ‘osi ‘i ai ‘a e felotoi ke ngaue ‘a e Komiti Si’i ‘a e Falealeaa ki he Lipooti NCRP, Lipooti ‘a e Komiti na’e Sea ai ‘a ‘Akilisi!, mo e Lipooti ‘a e Pule’angaa ke fakapapau’i ‘a e ngaahi matavaivai he ngaahi fokotu’uu ke a’u ki ha faaitaha ki he me’a ‘e lelei taha ma’a Tongaa! Na’e motuhia ‘a e palani ngaue ni koe’uhi ko e ‘aho 16/11/2006!
Malo