‘Oku lahi ‘a e kakai ako lelei ‘oku fokoūtua ‘i Tonga ‘Eiki, ka ‘oku fakafuofua ko e peseti ‘e 90 ‘oku ‘ikai ke malava ke a’usia ‘a e ‘iló. ’Oku ‘iloa ‘i mamani he ngaahi savea kehekehe ‘a e lelei ‘a Tonga he ngaahi me’afua kehekehe pē, ‘o hangē ko e peseti lahi taha he Toketā Filōsefá (Phd), fakalakalaka faka’ekonomiká, ‘o a’u pē ki he tu’unga ‘o e melino mo e malu ‘o e fonuá. Ka ‘i he ‘aho 20/11/2006, na’e tupulaki ‘a e ngaahi uesia faka’ekonomiká, malu’i ‘e he Kau Polisí mo e Tau Malu’i Fonua ‘a Tongá ‘a e ngaahi Pangikēé, tuku’anga loló, ngaahi falekoloa ‘e ni’ihi, mo e ngaahi fetu’u kehekehe pē.
Ko e taha ‘eni ‘o e Falekoloa “Wholesales” ‘oku kei fakahoko fatongia ma’ae kakai ‘o e Fonuá ‘a ia ko e Si’i Kae Ola Store. Ka kuo kamata ke hikihiki ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa “Wholesales” ‘oku fu’u fiema’u ‘e he kakaí, hangē ko e puha sipi mei he $80 tupu ki he $100 tupu, puha moa mei he $40 tupu ki he $60 tupu, mo e ngaahi koloa kehekehe pē.
Kapau ‘oku ke pehē ‘oku ‘ikai kei sai pē, ‘oku kamata ke kau peaua mo e ngaahi Falekoloa fakatau fakamoveteveté ia. ‘Oku to e kanoni’aki ‘a e ‘ikai ke to e fakahoko fatongia ‘a e ngaahi Falekoloa lahi ia ‘i Tongatapu. Ka ‘i he’eku vakai ki he fakatau fakamovetevete ‘a e Si’i Kae Ola ‘i Nuku’alofá, ‘oku ‘ikai ha ngaahi hiki lahi he ngaahi koloá.
‘Oku kei tu’uma’u pē ‘a e totongi fakamovetevete ‘a ia ‘oku $2.34/lita ‘a e penisini kae $2.46/lita ‘a e tisoló. ‘Oku uesia ‘a e kakai ‘oku ‘i ai ‘a ‘enau ngaahi me’alele he maha ‘a e ngaahi pausa lahi ‘o fakamo’oni pe ki ai ‘a e ongo tāá. Ko e me’a ke manatua ‘oku ‘ikai anga maheni ke loloa pehé ni ‘a e tu’u ia ‘o tatali ki he ‘utu he ngaahi pausá. Kuo hoko ia he pausa li’ekina ‘o e Tafoló ‘i Toulikí.
‘Oku ngali lingolingoa ‘a e Misini ATM ‘e taha mei he 3 nai ‘oku kei ngāué, ka na’e ‘ikai to e si’i hifo he toko 200 he houa ‘enau tatali ke a’u ki he misini pe ko loto Pangikē ke toho ‘enau pa’angá ki he ngaahi fiema’u ‘a e familí.
KONGA UA ‘OE UESIA ‘OKU HA ATU ‘I LALO
Ko e fakahokohoko ‘ena ‘a e kakai ke hū ki loto Pangike, Va’a he Senitā Fakafanuá. Ko e Tau Malu’i fonuá ‘oku tokoni ke fakapapau’i ‘a e malu ‘a e mo’ui ‘a e kakaí mo e Pangikēé.
Ko e lele ‘ena ‘a e Loli Lolo ke fakafonu ‘a e ngaahi Pausa ‘a ia ‘oku faka’atā ‘e he Ma’u Mafai lolotonga. ’Iai e fakamatala mei he ngaahi Kautaha Loló, ‘e ‘ikai ‘ave ha lolo ki Mala’e Vakapuna ‘o kapau he’ikai ke malu’i ‘e he Tau Malu’i Fonuá.
Ko e pisinisi ‘eni ‘a e taha ‘o e kau takimu’a he pisinisí ‘i Tonga. ‘Oku ‘ikai tokolahi ‘a e ‘Ofisí ko e kumi naunau ako pe, me’a ki ‘api, pea moe ’ai tā paasipooti.
Neongo ‘a e fakatāmaki ‘oku hoko ‘i Tongatapú ka ‘oku fofonga fiemālie pē ‘a e kāinga he ma’u ‘enau ngaahi fiema’ú mei he Falekoloa ‘o Chang.
Kapau ‘oku fakakaukau ‘a e kau Pisinisi Siainá ke fakama’opo’opo ‘enau koloa mo e pa’anga ‘o foki ko e hā ‘a e me’a ‘e hoko?
Ko e ngaahi tālanga he ngaahi fai’anga faikavá ‘oku konga ua ‘a e feitu’u ‘oku tauhi ai ‘a e pa’anga ‘a e kau Pisinisi Siainá, ‘a ia ko e ngaahi Pangikēé mo ‘enau ngaahi Tauhi’anga Pa’anga(safe). ‘E ‘i ai nai ha palopalema fakapa’anga ha fetukutuku ‘e he kau Pisinisi Siainá mo e Kau Pisinisi ‘o Tongá ‘enau “denero” ki muli?
Fa’u : Kisione Taufa
Taimi : 7 :00 pm (Tonga Time)
‘Aho : 20 Novema, 2006
Feitu’u : Tonga.
‘Oku ‘ikai ko ha toe loi ‘eni ia pee ko ha toe koloa ‘oku kei tanumia ‘e he tangataa ‘a e mataa tonu ‘i he ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku hokoo!
Ko e tukunga ia ‘oku ‘i ai e trends e fakalakalaka kimu’a ‘o e ngaahi ‘iloo ‘i he’ene haa he kalafi fkmaamani lahii ‘oku tu’ukimu’a ai ‘a Tonga he ‘iloo mo e sivilaise e makuopusia e ngaahi mateiketika kehekehe he mala’e faka’eketemikaa kaa kuo haa ‘etau sio tonu ki he me’a kuo hokoo! me’a nii ‘oku kei ngaue’aki lelei ‘e he kakaii e ngaahi monuu ko ‘eni kuo fai e faka’inasi ‘aki kinautolu e he Tamai Hevanii.
He ‘ikai ke u toe lave ki he me’a ‘oku hoko henaa kaa ko e ngaahi talanoa tonu ‘eni ne lava ‘o ma’u mai he faanau ako Tonga ‘oku teu’i heni he ki he tafa’aki ‘o e faiongoongoo he ‘univesiti ‘o e Pasifiki Tongaa ‘i Suva Fiji.
Ne nau pehee ko e faka’ofaa ee kaa ko e si’i fanau Tonga ne ‘osi budget pee ‘enau silinii mo e toenga si’i ki’i fakatotoe mai meihe uike sivii ke nau mo’ui ai kimu’a pea nau foki atu ki Tonga he ‘aho Tu’apulelulu ‘o e uike kuo’osii pea pehee ki he ‘aho Tokonakii ‘o e uike kuo’osii ai pee. Ke mou si’i ‘ilo’ia mai e si’i faingataa’ia holo ‘a e fanauu’o toe oo ‘o kumi mo’ui holo he ngaahi maheni pee mo e kainga Tonga ‘oku nau nofo ‘i Suva ni ke nau mo’ui mai atu ki ha taimi ‘e lava ai e vakapunaa ‘o tuku atu ki hena.
Ko e fk’ofatahaa ko e mala’evakapuna Nadi ha fa’ee mo ‘ene ongotama ne fe’unga pee e senitii ia mo e totongi taxi ki aii ‘ikai ke toe ‘i ai ha seniti ia ‘e toe ki ha toe me’atokoni pee ko ha toe fakamole kehe. ko e me’a pee ne si’i fai he fa’ee ko ‘enii ko e si’i kolekole holo ha ki’i seniti ke mo’ui pee aa ‘ene ongotamaa! Pea mou fk’uta kimoutolu si’otau kainga tonga ko e Air Pacific ‘i Suva ni kuo iku paahia e ‘ofisii he toutu’ua atu e tamaiki Tongaa ko e feliliu’aki honau ngaahi seaa koe’uhii ko e ‘ikai to e toe ha seniti ke faia tu ‘aki ha nofo.
Ko fe ia e fonua mo e tukui motu
oku nau kei fekoekoe’ii ko fee ia kuo ‘osi ma’uma’uluta pea fakafokifaa pee kuo ‘ohofi he filii, mo e taaufehi’aa, corruption etc etc etc ko e mo’ui he ‘univesiti ni ko e hau e faka’ofaa e sio mai ‘a e ngaahi matakali kehee kiate kimautolu fanau mei Tongaa ko e ongo ne ‘ikai ke mau kei lava ‘o pukepukee! KUO HAA EE FRIEDLY ISLAND IA? MO E FONUA TUKU KI LANGI?
Kuo si’i ongosia mo fiekaia e ngaahi famili tokolahi ko e kalusefai e ngaahi fiema’u lahi ‘a e familii ka e kaauvaha mai ke kumia e potoo ke langa’aki e fonuaa pea ke paotoloaki e ‘afa’afa e mo’ui ‘a e teu langa pule’anga ‘oku faii KA KO FEE ‘ENI IA? kuo tau toe suffer ai pee ‘a e kakaii ko e bulk ia e tokolahitaha ‘oku nau fetaa’utu’i he fonuaa!
‘E kei tu’umalie ai pee ‘a ha’a tu’umalie ia te tau sio heni ki he kakai tokolahi ‘e feinga leva ki ‘oseni ke ma’u mai mei ai ha mo’ui pea ‘e toe faingata’a ai pee e feinga ke kake e fonuaa! kuo ‘alu e Siainaa ia mo e koloa half price katau foki aa ‘o mo’oni e lau ‘a e motu’a mei he SIla Pelu Uaa tau foki ai pee ‘a Tonga ‘o toe tu’utamaki!
Kuo foki mai e kau India ia ki Fisi ni pea ‘ikai ke tau toe ‘ilo pee ‘e toe kakae fkkuu e tu’unga mo e mahu’inga ‘etau pa’angaa! toe hikihiki mo e mahu’inga ia ‘o e ngaahi koloaa! pea te ta fefe ai?
loloma levu
Saane, Sila, ‘isaleina, Mateaki, Line, Lieti, ‘Ana & Victoria
(SUVA FIJI ISLAND)
‘ikai ko ha toe loi Kisi e me’a oku ke lave ki ai tau sio ai pee ko e ha e me’a ‘e hoko ki he fonuaa he hokohoko atu ko ‘enii!
Monu
ko e mo’oni faufaua e me’a kuo ‘omi ‘e Kisione ki he me’a ‘oku ha tonu he fonua ko e oo ai pee ki he ‘osenii ‘o mokosia ai ke ma’u ha mo’ui ko e kau Siainaa ia kuo nau foki kinautolu mo e koloa ma’ama’aa ka e oo aa hotau kakai ‘o hifi e ve’etekaa ‘o ngaahi ‘aki ha suu mo e ‘ikai fai fkpotopoto ‘enau fkkaukauu kae uesia kotoa e kupu fekau’aki kotoa he ngaue fkvalevale ko ‘enii!
Maile
Ko e nofo ‘i he fonua muli ni mo ‘emau sio atu ki he me’a ‘oku hokoo kuo ‘ikai ke mau kei mahalo lelei pee ‘oku kei lelei e tukunga fkkaukau e ni’ihi ne nau fakahoko e ngaue fkvalevale ko ‘enii! KO e haa ha sio mai ‘a e ngaahi fonua ‘oku nau fa’a tapa mai ‘aki e ngaahi tokoni lahi ki he pule’angaa ko ee haa ha’amou poa kapau ‘e ta’ofi ‘enau ngaahi tokoni maii te ta fefe ‘alaa?
Faka’ofaa ee kaa ko e ki’i fonua ‘i ‘osenii hono ‘ataa ki maamani lahi ko fee e ngaahi fanga fu’u poto kuo teu’i he ngaahi tafa’aki lahi ko e me’apangotahaa ko e si’i tulia e kau siainaa ke nau si’i oo kinautolu mo e totongi fk’atu’ii ka ko e ‘oho holo ‘a ‘ofa Simiki mo me’a ko kimoutolu ‘eni ne mou fa’ufa’u e ngaahi me’a ko ‘enii ko e tali pee ke ‘osi e tapuu ka mou tu’u atu mo ho’omou fanga fu’u loto ta’e'ofaa ‘o fk’auha tafoli e ngaahi ‘uuni koloa mo e fanga fu’u fale ne teuteua ‘aki e loto koloo kuo ngalo e tupu’angaa ia ko e haa ko e a’u ki he langilauu he hoko ko e business woman ko e me’a ne hao ai e west pac ia ko ho’o hoko ko e winner he events ‘a e westpac.
Ko e tu’unga fkpa’angaa ‘e toe too mo ia ki lalo pea mo e koloaa ‘ene toe hikihiki ai pee e totongii ka tau fefe ai pe? si’otau kainga Tonga fk’ulia mo’oni ko e lotu pee ka e kei fetaufehi’a'aki pee!
Mou fkkaukau lahi ki he me’a ko ‘ena ‘oku hokoo! pea malo Kisione e ‘omi e ‘ata ‘o e me’a ko ‘eni ‘oku hokoo!
Finau
Hufanga he fakatapu ka naé faá taku lea áki “hange ha anga fakanika”kapau óku fuú matuaki maúlalo ha faáhinga toónga pea kuo aú kiai á Tonga ki he tuúnga maúlalo mo faka\ofa pehee. Koe moóni e lau koee óku masiva ílo á Tonga tautautefito ki he temokalati pea pehee é he kau popou e temokalati koee \oku taki é he kau fakafofonga óku nau poto mo ílo e temokalati. \”Oku kata mai hotau ngaahi kaungaápi kuo tau kau he fakakaukau faka Melanisia mahalo e. Ófa ke tuúloa e lao moe totonu áe tangata pea fakatonutonu e kau faihia oe aho 16 Novema.
Malo moe ófa mei Áfilika.
‘Oku mo’oni kotoa ‘a e ngaahi me’a kuo fai ki ai ‘a e laulea. ‘Oku lavea ‘a e takanofo he ngaue ‘a e kau takatu’u. ‘Oku faka’ofa lahi si’i kainga mo e kakai, ko e tokolahi ko e innocent victim ki he kau fie liliu pule’anga ko ‘ena. Ko e ha leva ‘a e lau ‘a e kau temo ki he ngaahi maumau kuo hoko? ‘oku ‘i ai ha’anu palani ke langa hake ‘aki ‘a e pule’anga? ‘oku ‘i ai ha’anau ngaahi pisinisi ke ngaue ai si’i fa’ahinga kuo mole ‘enau ngaahi ngaue tupu he ngaahi maumau ko ‘eni? ‘Oku ‘i ai ha’anau pa’anga ke langa hake ‘aki ‘a e ngaahi pisinisi kuo maumau? Ko e toki me’a fakavalevale mo’oni ‘eni kuo hoko, ‘ai ai ha ki’i pule’anga masiva mo e toe fai e ngaahi anga fakapapeliane pehe. ‘Oku hanga ‘e he tokosi’i ko ‘eni ‘o faka’ata kovi’i ‘a hota ki’i fonua na’e ‘iloa ko e Friendly Island. ‘Oku totonu ke ‘eke’i ‘a e ngaahi maumau kotoa ko ‘ena ki he kau temo ke nau totongi pea ka ‘ikai, pae atu ki nautolu ki he pilisone mo e taki hala’i ‘a e kakai ke nau fai ‘a e ngaahi maumau ko eni
Mo’oni faufaua e me’a kuo lave ki ai ‘a Saane ko hoku ki’i ‘uhiki ko ‘ene toki a’u mai pee ‘eni mei Fisi ‘o ne fkmatala tonu mai e me’a ne hoko kiate kinautoluu ne iku fkkakato ‘aki pe e ngaahi houakaii ‘a ki ‘a e mohe pee ke ma’u ha ivi ke nau kei lava ‘o a’u ki he ‘aho ‘e taha.
Faka’ofa ka ko Tonga mo e ‘atamai ‘o e kakaii ‘e fefee ‘alaa e kaha’u e fonuaa mou fk’uta kimoutolu ki ai Saane malo e lafo ‘ikai pe ha toe loi ia e fkmatala ‘e hoku ki’i ‘uhiki ‘a e iku kolekole ‘a e ni’ihi Tonga he lalo ifi ‘i loto koloo ha seniti ke nau si’i mo’ui ai.
Malo
fifita
hey i thought ko tonga oku ui koe friendly island kingdom vakai seke iai ha $$$$$$$$ kae ai ke fakapalaku mo tuku ai pe fonua ki lalo hoi
Kuo mahino mei he too folofola ‘a e Tama Tu’ii ko e US$200 ke to e langa’aki ‘a Nuku’alofaa ka ‘oku ‘ikai kau ai ‘a e ngaahi kakai kuo mole ‘enau ngaahi ngauee!
Malo