Ko e taha ‘o e ngaahi kau peau ‘o e “Black Thursday”, ‘a ia kuo hā ia he ouau ‘o e Huufi Tuku ‘o e Faleālea ‘o Tongá. Na’e ‘ikai ke to e laka ‘a e fānau mei he Ngaahi Ako Si’i ‘a e Pule’angá, to e foki pē fakataha’angá ki he Fale ‘o e Faleāleá mei he Holo Fakamanatu ‘o Kuini Sāloté, ‘ikai ngofua ‘a e fefonoga’aki he Feitu’u Tapu ‘o Nuku’alofá, mo e anga ‘o e Tō Folofola ‘a ‘Ene ‘Afió Siaosi Tupou V.
Mahalo na’e ngana pē ‘a e fuofua Tō Folofola ‘Ene ‘Afió Siaosi Tupou V he ko e La’a Kuo Unga Fonuá na’e folofola pe ia ki ha ngāue ke fakahoko ki he tupulaki faka’ekonomika ‘a e kakai ‘o Tongá. ’Oku liliu ‘e he naunau ‘o e ngaahi ‘ahó ‘a e Huufi Tuku ‘o e Falealea ‘o Tongá ka ko e to’oto’o me’a lalahi atu pe ‘eni ‘a e ngaahi Tō Folofolá. Na’e kamata’aki ‘a e tō folofolá ‘a e fakama’opo’opo ‘o e feinga ke fakakake faka’ekonomika, monomono ki he Konisitutone & Laó, pukepuke ‘a e Pa’anga Mohe ‘a Tongá he mahu’inga ko e hū koloa (Imports) he mahina ‘e 4, mo e pukepuke ‘a e mahu’inga ‘o e Pa’anga Tongá hono mahu’inga Fakavaha’apule’angá.
Ko e ngaahi konga lalahi ‘eni ‘oku mahu’inga ke tau fakatokanga’i.
” ….. na’a tau fetaulaki mo e ngaahi faingata’a kehekehe ka ‘i he fakapotopoto, mo’oni mo e ma’a ‘o e solova ‘o e ngaahi me’a mo e ngaahi me’a fakapa’anga ‘o e vahe ma’ae kau ngaue ‘a e Pule’angaa. Na’e fakamoleki ai ‘e he Pule’anga ‘a e TOP$30 milliona nai …. ‘Oku fakafuofua ki he US$200(million)ke toe langa’aki ‘a e ngaahi fale kuo maumau te’eki kau ai ‘a e mahu’inga ‘oe ngaahi kakai kuo mole ‘enau ngaahi ngāué …… na’e fakahū mai ‘e he kau fakafofonga ‘o e kakaí ‘a e ngaahi fokotu’utu’u ke to e fakatemokalati ange ‘a Tonga …. ‘oku ‘i ai ‘a e kehekehe ai mo e fokotu’utu’u ‘a e Pule’angá … he ‘oku fiema’u ke pau ‘a e ngaahi me’á kimu’a pea fakahoko ‘a e ngaahi liliú …. ’Iai ‘a ‘eku faka’amu ki he kau memipa ‘o e Falealea kotoa pe …. Mou felingiaki ke ma’u ha faaitaha ki ha tefito’i fakakaukau ….. ‘Oku ou ‘ofa atu ki he Tonga kotoa pe ….”
Kuo tapuni ‘a e Falealea ‘o Tongá ki he ta’u 2006. Ko e hā leva ‘a e me’a ‘oku hoko atu ki ai ‘a e Kau Memipa ‘o Falealeá?
‘Oku anga maheni’aki ‘a e ‘aho tapuni ‘o e Falealeá ‘a e tokolahi ‘a e kakai ‘i loto Nuku’alofá ‘i he Hala Taufa’ahaú. ’Oku makatu’unga ia mei he kau atu ‘a e Ngaahi Lauatohi Pule’angá ki he ngaahi ouaú. ’Oku ‘omai ‘e he ongo ‘atá ni ‘a e tu’unga na’e ‘i ai ‘a e konga ‘o e ngaahi Feitu’u ne fa’a tu’u ai ‘a e fānau mei he Ako Si’i ‘a e Pule’angá. ‘Oku ngalingali nai ko e me’a ‘eni ‘oku loto ki ai ‘a e kakai ‘o e Tongá?
‘Oku sasala holo ‘a e ngaahi talanoa ‘oku fu’u heva ‘a e ngāue’aki ‘o e kau Tau Malu’i Fonuá kae ‘uma’aa ‘a e fakatokolahi mai ‘a Nu’usila mo ‘Aositelēliá. ’Oku makatu’unga ‘eni ‘i he ngāue’aki ‘a e Kau Sotiá ‘i Nuku’alofá, ngaahi tuku’anga lolo, fetuku holo ‘o e lolo, Mala’e Vakapuná, mo e ngaahi me’a kehekehe pe. Ko e hā ha’o lau ki he hiki ‘o e tu’unga ke tauhi ‘a e malu mo e melinó ‘i Tongá?
Kapau temou pehē ‘oku ‘i fē nai ‘a e fānau Lautohi Pule’angá moe kakai ‘o Tongá? Ko e taha ‘ena ‘o e ngaahi ngāue ‘oku pole ‘a e to’utupú ni ko e fakapalofesinalé ‘a e fakahoko ‘o e ngaahi pisinisi ‘i Tongá. ‘Oku nau fakahoko ‘eni ‘i he tau’atāina kakato mo e fokotu’u fakakaukau ki Tonga. Ko e hā nai ‘a e ngaahi natula mo e lesoni ‘oku ‘omai ‘e he to’utupu ko ‘ení?
Na’e ‘ikai toe ngāue’aki ‘e he kau fakafe’ao ‘a ‘Ene ‘Afió ‘a e vave mo e vāvāofi anga maheni ‘o e ngaahi Ha’ele ‘a e Ha’a Tu’i he ‘Otu Felenité. ‘Ikai ngata aí na’e makehe pea to e fakalahi mo e ngaahi me’a lele fakafe’aó. Ko e hā ‘a e anga ‘a ho’o vakaí?
Fa’u : Kisione Taufa
Taimi : 11:30 am (Tonga Time)
‘Aho : 23 Novema, 2006
Feitu’u : Tonga.
