‘I he ‘aho ‘o e faingata’á, ‘oku tau fa’a fifili ko hai ‘oku tonú, na’e makatu’unga nai he hā? Na’e ‘ikai mei hoko kapau na’e a’usia ‘a e hā? Ko hai ‘oku uesia ‘ene totonú? Ko e hā ‘a e me’a na’e mo’oní, pē totonu ke fakahokó? Koe ha e me’a ketau ako mei he 16/11/2006? ’I he taimi tatau ’oku kei fehu’ia pē ‘a e ngaahi me’a lahi.
Na’e hoko ‘ete ‘i he ha’oha’onga ’i he kamata’anga ‘o e faka’auha ‘o e 16/11/2006 ’ou a’usia mo fakamo’oni makehe foki. Neongo ko e ngaahi hia fakalao ka na’e ‘ikai ha fakafotunga pe ha fa’ahinga ongo ‘iate au ko e hae fale mo e kaiha’a na’e fakahokó. Na’e fakahoko ‘o hangē ha loto ‘ikai kei mapukepuke ‘a ‘ene fonu ‘i he fiefiá. ’Ikai ngata ai ka na’e faka’apa’apa’i pē ‘e he kau faihiá ‘a e kakai Tongá. Na’e ‘ikai keu fanongo ki ha lea kovi, pe teu mamata ki ha tā ‘okinautolu na’a nau tu’u takai he ngaahi falekoloá.
Na’á ku si’i ‘ofeina ‘a e kau Polisí ‘a ‘enau ngāue fakapotopoto he ngaahi feitu’u ‘e ni’ihi. ‘O ‘ikai mahu’inga ‘a e ta’ofi ‘o e hiá he kalofaki ‘enau mo’uí mo e fakahaofi ‘a e mo’ui ‘o kinautolu faihiá. Ka na’á ku mo’utāfu’ua he feveitokai’aki he ngaahi miniti si’i he kau Polisi mo e kau faihiá, ‘a ia na’e ‘ikai ai ha fetā’aki ke lavea ai ha taha. ‘O fakamo’oni ki ai ‘a e ‘ikai lavea ha ‘ofisa melino pe ha mamahi. Me’apango pē ko e lavelavea mo e mole ‘a e mo’ui ‘o e kau faihiá ‘iate kinautolu pé.
Na’e tu’utāla’a kiate au ‘a e a’u ki he tu’unga na’e ‘ikai lava ‘e he kau Polisí ‘o pukepuke ‘a e maau mo e melino ‘i Nuku’alofá, kae tuai ‘enau ui tokoni ki he Sōtiá pe ko e a’u mai ‘a e Sōtiá ke tokoní! He na’e kamata ‘a e ngaahi fakamoveuveú ‘i he taimi 3:30 pm ‘o e 16/11/2006 ‘i Pangai Si’i, ‘Ofisi ‘o e Palēmiá, pea hoko atu ki he ‘Ofisi ‘o e Shoreline & Tonfon, Molisi (Tonga), Pacific Royale, Leiola Duty Free Shop, mo e Kalapu Nuku’alofá. Na’e hokohoko atu ‘a e ngaahi maumau mo e tutu ‘o e ngaahi Fale ‘o loto Nuku’alofá he ofi ki he 6:00 pm. Ne toki kamata pē ‘a e Tau Malu’i Fonuá he pongipongi Falaité.
‘Oku ou fakame’apango’ia he tenga kuo tata’o ma’ae to’utupú ‘a ia na’e taki ia he ongo matu’a ‘a e ohofi ia hono tu’o 2 pe 3 nai ia ‘o Molisí. Mahalo na’a kuo kovi ‘etau lotú, pe na’a kuo houhau ‘a e ‘Otuá hotau kau Takí, pe ko e kakai ‘o e fonuá. He ko e ngaahi ta’u kuohili angé, na’e fa’a ‘ita ‘a e to’utupú ‘onau fakahoko ‘a e tāonakitá. Ka ko ‘eni ‘oku ngalingali ko e mamahi pē ‘a e to’utupú pea nau fakaēhaua honau ngaahi kaungā’apí mo e kakai ‘o to e tokolahi ange.
Ko e me’a fakatupu fifili lahi tahá ko e ‘ikai ‘unua ‘a e ngaahi tolo ‘a e ‘Ofisi ‘o e Palēmiá kae si’i kole atu ‘a e kau Taki ‘o e Feinga Temokalati ke tuku. Na’e to e faka’ohovale ange ‘a e ongo e to’utupú ki he le’o ‘o e matu’a ‘e ni’ihi ‘o Pangai Si’í he ngaahi maumau si’i pea ma’u ‘a e me’a ko e talangofua kakato. ’Oku ou fakatauange pe ‘oku nau fu’u talangofua pehe he taimi lahi ‘o ‘enau mo’uí.
Ko e pango tahá ‘a e lau ‘e he kau kaiha’á ‘e ni’ihi ko honau faingamālie koe’uhi kuo ‘ikai kei malava ‘o tauhi ‘a e maaú mo e melinó. Na’á ku fakame’apango’ia ai he’enau fetuku ‘a e ngaahi koloá pea to e tutu ‘a e ngaahi falé. ‘I he’eku kumia ha ngaahi ‘uhinga leleí ke a’usiá, na’á ku pehē ‘i hoku lotó. ‘Oku mahino nai kiate kinatolu ‘e kovi fakalukufua ‘eni ki Tonga? ‘Oku nau ‘ilo nai ‘oku fu’u heva atu ‘a e fakaēhauá ko ‘ení mo e lotu lelei ‘oku tau kau ki aí?
‘Oku ou poupou kakato ki he ngaahi liliu ‘oku fakahoko ‘i Tongá. Ka ‘oku ou loto mo tui ‘oku totonu ke ‘ai ke mahino ko e kakai ako lelei mo e fonua lotu ‘a Tonga. ’Oku ‘osi mahino ko e ‘elito ‘o e feingá ko e hā pe me’a ‘oku loto ki ai ‘a e tokolahi pea fakahoko ia ‘e he Pule’angá ‘o ‘oua ‘e to e ‘ai ha’anau fakalelei ki ai he vave tahá! Mahalo ko ha ki’i fakatātā ofiofi taha he kuongá ni ‘i Tongá, ko e hiki vahenga ‘a e Kau Ngāue Fakapule’angá ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e 60, 70, 80! Na’á ku hakahaka he malava pē ‘e he fakakaukau lelei ‘o leva’i lelei ‘a e ta’u fakapa’anga 2005-06 ‘o fakapa’anga’aki ‘a e TOP$30 miliona ‘o e ngaahi fiema’ú. Na’á ku tangi ‘i si’oku lotó koe’uhi ko kinautolu ’oku ‘ikai kenau a’usia ‘a e ‘uhinga na’e fakakolekole ai ‘e he Pule’angá ke holo hifo mei he 60,70,80. ‘I he’enau a’usia ‘a e konga ‘o e ngaahi nunu’a ‘o e 60,70, 80; na’a nau toki faka’ise’isa ka ko e tangi pe na’e fai mei he até. Ko ia ai na’e foki mai ha ‘amanaki lelei ‘iate au ki he me’a faka’ekonomika ‘a Tongá.
Ko e ngaahi tāiliili ‘a e Pule’anga ki he anga ‘o e fili Falealea ki he 2008 ‘o fakatatau ki he motolo ‘a e NCPR, ‘a ia na’a nau to e fakalele’i ai ‘a e taha ‘o e ngaahi motoló. ‘Oku ou tui ki he ngaahi tefito’i fakakaukaú makatu’unga he tu’unga Minisitā ‘e 3 (’a ia ko e Ministā Pa’anga, Minisitā Lao, & Minisitā ‘o e Potungāue Mo’uí), kapau ‘e ‘ikai ha to e liliu ki he Vahenga mo e ngaahi mōnū’ia he lolotongá, pea ‘ikai toe fili Falealea ‘a e Hou’eiki Minisitā ko ‘ení. Ko ‘eku ‘uhinga ki hení koe’uhi kapau ‘e fili mai ‘e he kakaí ‘a e Ministā ‘e 3 kuou lave ki aí ‘e ‘i ai ‘a e ngaahi sunami ‘e hoko he ngaahi Potungāué ni ka ‘e ‘auhia ai ‘a e fonuá kotoa. ‘I he tanaki ‘a e Pule’angá ki he anga ‘o e fili ‘o e kau fakafofonga ki Falealeá, ‘oku ou tui ‘e tukutuku māmālie pē ‘a e foungá ‘o a’u pe ki he ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku loto ki ai ‘a e tokolahi ‘o e Kau Fakafofonga ‘o e Kakaí. Ko e ki’i fakatātā nounou pe ki aí. Ko e foha/’ofefine ‘oku ‘alu ‘o tala hono lotó ki he’ene tamaí/fa’é pea tanaki mai ‘e he tamaí koe’uhi ko e siofia ‘a e lelei ma’ongo’onga ange. Ka ko e tumu’aki ko e ngaahi kupu fēlāve’í.
Kapau teke tali keu sipela fakavavevave atu ‘a e ngaahi konga ‘o e puipuitu’a mo e kaha’u ‘o e loto ‘o e kakai ‘oku kavekavea’u ki ai ‘a hotau Kau Fakafofonga ki Falealeá. ’Oku natula tatau ia mo e Loea ‘oku ne fakaloto lahi’i kita ke fakahoko ha hopo ‘o makatu’unga he ngaahi ‘uhinga lelei ‘e ngali hoko ai ha malohi. Neongo pe ‘e malohi pe ‘e fo’i ‘a e hopó, kuopau ke ke totongi pe ‘e kimoutolu ‘a e ngaahi fakamolé ‘a e Loeá.
Ko e faka’osi pe ‘o e vahevahe ki he ‘ahó ni. ‘Oku tala ‘e he ngaahi palōfisai ‘a e ‘Otua he Tohi Fakahā kia Sioné, ” ….. ‘i he ngaahi ‘aho faka’osí, teu to’o ai ‘a e melino mei he tapafā ‘o mamaní ……” ‘I he’ene pehē ‘a ‘etau nofo ‘i taimí, ko ‘eni ‘a hono faka’osi ‘a ‘eku tautapa kiate kimoutolú.
‘Oku ‘ikai ko kitautolu ke fakamaau’i hotau kau pulé mo e Tuí,
‘Oku totonu mo mo’oni ke tau tuku atu ‘a ia ‘oku mei he ‘Eiki ,
Ke ma’a hotau toto mei ha kovi hotau ngaahi ‘Eikí,
Ko ‘etau fakahoko ia he huafa ‘o Kalaisi,
Tu’i ‘o Taimi kae ‘oua kuo hoko mai ‘a ‘Itaniti.
Tu’a ‘Ofa ‘Eiki Atu ki he kakai kotoa pē.
Fa’u : Kisione Taufa
Taimi : 3:00 pm (Tonga Time)
‘Aho : 25 Novema, 2006
Feitu’u : Tonga.
Beautiful summary! ‘Emeni.