Kuo tamele ‘a e femāmēnité he akosope ‘a e tui au ‘a Faivaola ‘a e tuituivao ‘o e hiteni ‘o e nofo taimi.  Ne mangia ai ‘a e kakala manongi ‘o e Fanga Faliki Pakó he loloma ‘a e ‘ofa he meheka ‘a e siale tu’u he kākāá.  Si’eku leá ni ko lave’itavake pē ‘i Tu’angalu mo e mohe manatu he lupe na’e kapa he taua.  Ka ko si’oto tekiteki ki he pā’angangalu ‘a e Tau’akipulu ‘o e maama kaha’u.

Ko e ngaahi tōkaki ‘eni ma’ae kaha’ú mo e ngaahi ngafa kehekehe pē.

Neongo ko e konga lahi ‘o e ngaahi maumau ko e fakahoko ‘e he to’utupú.  Ka ko e toko 11 ‘eni ‘oku nau teuteu ki he “Polokalama Folau hono 19 ‘a e to’utupu ‘a mamaní.  Ko e  fonua ‘e 14 ‘a ia ‘oku toko 11 mei he fonua ‘e 13 (kau ai ‘a Tonga) pea 118 mei Siapani.  ‘Oku ‘amanaki ke nau mavahe mei Tonga ni he uike 3 ‘o Sanuali 2007 ‘o to e foki ki mai he uike ‘uluaki ‘o Ma’asi 2007.  ‘Oku nau teuteu ‘enau ngaahi hiva mo e faiva fakatonga ‘a ia ‘oku tokoni ki ai ‘a Āfui Nusi mei he Senitā Fakafonua ‘a Tongá.

Ko e anga maheni ‘eni ‘o e ‘aho Tokonaki ‘o Tongá ko e kumi ‘o e ngaahi kato me’akai. 

Ko e kolomu’a ‘eni ki he kahaú (Tofoa Ha! Ha! Ha!)  Tu’unga ‘i he kei tapuni ‘a e Maketi Talamahú,’oku faka’atā ke ngāue’aki fakataimi ‘a e Maketi Fatauvala ‘i Tofoá.  ’Oku fakautuutu ai pe ‘a e fe’amokaki ‘a e ngaahi fiema’ú.

‘Oku mofia ‘a loto Nuku’alofa ka ‘oku ‘ikai mofia ‘a e loto ‘o e kāinga Siasi Ūesiliana Tau’atāina ‘o Tongá ‘o Tofoá ke fakahoko pē katoanga tuku mo’ui(misinale) ki he 2006.  Ko e konga ‘eni ‘o e ngaahi ouaú.

Na’e fakakūkafi hifo pē ‘a e kāinga lotú ke fakakakato ‘a e ouau fakafonua mo e ongo talitali anga maheni ai pē.

‘Oku ou ‘oatu ‘a e poloká ni ke fakamanatu atu pē ‘oku kei tanumaki fatongia pē si’otau kāingá, neongo ‘a e hoko ‘a e ngaahi fakatāmaki he funga ‘o e fonuá.

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  12:30 pm (Tonga Time)

‘Aho  :  28 Novema 2006.

Feitu’u  :   Tonga.

Na’e hoko ‘ete ‘i he ha’oha’onga ’i he kamata’anga ‘o e faka’auha ‘o e 16/11/2006 ’ou a’usia mo fakamo’oni makehe foki. Neongo ko e ngaahi hia fakalao ka na’e ‘ikai ha fakafotunga pe ha fa’ahinga ongo ‘iate au ko e hae fale mo e kaiha’a na’e fakahokó. Na’e fakahoko ‘o hangē ha loto ‘ikai kei mapukepuke ‘a ‘ene fonu ‘i he fiefiá. ’Ikai ngata ai ka na’e faka’apa’apa’i pē ‘e he kau faihiá ‘a e kakai Tongá. Na’e ‘ikai keu fanongo ki ha lea kovi, pe teu mamata ki ha tā ‘okinautolu na’a nau tu’u takai he ngaahi falekoloá.

Na’á ku si’i ‘ofeina ‘a e kau Polisí ‘a ‘enau ngāue fakapotopoto he ngaahi feitu’u ‘e ni’ihi.  ‘O ‘ikai mahu’inga ‘a e ta’ofi ‘o e hiá he kalofaki ‘enau mo’uí mo e fakahaofi ‘a e mo’ui ‘o kinautolu faihiá.  Ka na’á ku mo’utāfu’ua he feveitokai’aki he ngaahi miniti si’i he kau Polisi mo e kau faihiá, ‘a ia na’e ‘ikai ai ha fetā’aki ke lavea ai ha taha.  ‘O fakamo’oni ki ai ‘a e ‘ikai lavea ha ‘ofisa melino pe ha mamahi.  Me’apango pē ko e lavelavea mo e mole ‘a e mo’ui ‘o e kau faihiá ‘iate kinautolu pé.

Na’e tu’utāla’a kiate au ‘a e a’u ki he tu’unga na’e ‘ikai lava ‘e he kau Polisí ‘o pukepuke ‘a e maau mo e melino ‘i Nuku’alofá, kae tuai ‘enau ui tokoni ki he Sōtiá pe ko e a’u mai ‘a e Sōtiá ke tokoní! He na’e kamata ‘a e ngaahi fakamoveuveú ‘i he taimi 3:30 pm ‘o e 16/11/2006 ‘i Pangai Si’i,  ‘Ofisi ‘o e Palēmiá, pea hoko atu ki he ‘Ofisi ‘o e Shoreline & Tonfon, Molisi (Tonga), Pacific Royale, Leiola Duty Free Shop, mo e Kalapu Nuku’alofá.   Na’e hokohoko atu ‘a e ngaahi maumau mo e tutu ‘o e ngaahi Fale ‘o loto Nuku’alofá he ofi ki he 6:00 pm.  Ne toki kamata pē ‘a e Tau Malu’i Fonuá he pongipongi Falaité.

‘Oku ou fakame’apango’ia he tenga kuo tata’o ma’ae to’utupú ‘a ia na’e taki ia he ongo matu’a ‘a e ohofi ia hono tu’o 2 pe 3 nai ia ‘o Molisí.  Mahalo na’a kuo kovi ‘etau lotú, pe na’a kuo houhau ‘a e ‘Otuá hotau kau Takí, pe ko e kakai ‘o e fonuá.  He ko e ngaahi ta’u kuohili angé, na’e fa’a ‘ita ‘a e to’utupú ‘onau fakahoko ‘a e tāonakitá.  Ka ko ‘eni ‘oku ngalingali ko e mamahi pē ‘a e to’utupú pea nau fakaēhaua honau ngaahi kaungā’apí mo e kakai ‘o to e tokolahi ange.

Ko e me’a fakatupu fifili lahi tahá ko e ‘ikai ‘unua ‘a e ngaahi tolo ‘a e ‘Ofisi ‘o e Palēmiá kae si’i kole atu ‘a e kau Taki ‘o e Feinga Temokalati ke tuku.  Na’e to e faka’ohovale ange ‘a e ongo e to’utupú ki he le’o ‘o e matu’a ‘e ni’ihi ‘o Pangai Si’í he ngaahi maumau si’i pea ma’u ‘a e me’a ko e talangofua kakato. ’Oku ou fakatauange pe ‘oku nau fu’u talangofua pehe he taimi lahi ‘o ‘enau mo’uí.

Ko e pango tahá ‘a e lau ‘e he kau kaiha’á ‘e ni’ihi ko honau faingamālie koe’uhi kuo ‘ikai kei malava ‘o tauhi ‘a e maaú mo e melinó. Na’á ku fakame’apango’ia ai he’enau fetuku ‘a e ngaahi koloá pea to e tutu ‘a e ngaahi falé.  ‘I he’eku kumia ha ngaahi ‘uhinga leleí ke a’usiá, na’á ku pehē ‘i hoku lotó. ‘Oku mahino nai kiate kinatolu ‘e kovi fakalukufua ‘eni ki Tonga?  ‘Oku nau ‘ilo nai ‘oku fu’u heva atu ‘a e fakaēhauá ko ‘ení mo e lotu lelei ‘oku tau kau ki aí?

‘Oku ou poupou kakato ki he ngaahi liliu ‘oku fakahoko ‘i Tongá.  Ka ‘oku ou loto mo tui ‘oku totonu ke ‘ai ke mahino ko e kakai ako lelei mo e fonua lotu ‘a Tonga.  ’Oku ‘osi mahino ko e ‘elito ‘o e feingá ko e hā pe me’a ‘oku loto ki ai ‘a e tokolahi pea fakahoko ia ‘e he Pule’angá ‘o ‘oua ‘e to e ‘ai ha’anau fakalelei ki ai he vave tahá!   Mahalo ko ha ki’i fakatātā ofiofi taha he kuongá ni ‘i Tongá, ko e hiki vahenga ‘a e Kau Ngāue Fakapule’angá ‘a ia ‘oku ‘iloa ko e 60, 70, 80!   Na’á ku hakahaka he malava pē ‘e he fakakaukau lelei ‘o leva’i lelei ‘a e ta’u fakapa’anga 2005-06 ‘o fakapa’anga’aki ‘a e TOP$30 miliona ‘o e ngaahi fiema’ú.  Na’á ku tangi ‘i si’oku lotó koe’uhi ko kinautolu ’oku ‘ikai kenau a’usia ‘a e ‘uhinga na’e fakakolekole ai ‘e he Pule’angá ke holo hifo mei he 60,70,80.  ‘I he’enau a’usia ‘a e konga ‘o e ngaahi nunu’a ‘o e 60,70, 80; na’a nau toki faka’ise’isa ka ko e tangi pe na’e fai mei he até.  Ko ia ai na’e foki mai ha ‘amanaki lelei ‘iate au ki he me’a faka’ekonomika ‘a Tongá.

Ko e ngaahi tāiliili ‘a e Pule’anga ki he anga ‘o e fili Falealea ki he 2008 ‘o fakatatau ki he motolo ‘a e NCPR, ‘a ia na’a nau to e fakalele’i ai ‘a e taha ‘o e ngaahi motoló.  ‘Oku ou tui ki he ngaahi tefito’i fakakaukaú makatu’unga he tu’unga Minisitā ‘e 3 (’a ia ko e Ministā Pa’anga, Minisitā Lao, & Minisitā ‘o e Potungāue Mo’uí), kapau ‘e ‘ikai ha to e liliu ki he Vahenga mo e ngaahi mōnū’ia he lolotongá, pea ‘ikai toe fili Falealea ‘a e Hou’eiki Minisitā ko ‘ení.  Ko ‘eku ‘uhinga ki hení koe’uhi kapau ‘e fili mai ‘e he kakaí ‘a e Ministā ‘e 3 kuou lave ki aí ‘e ‘i ai ‘a e ngaahi sunami ‘e hoko he ngaahi Potungāué ni ka ‘e ‘auhia ai ‘a e fonuá kotoa.  ‘I he tanaki ‘a e Pule’angá ki he anga ‘o e fili ‘o e kau fakafofonga ki Falealeá, ‘oku ou tui ‘e tukutuku māmālie pē ‘a e foungá ‘o a’u pe ki he ngaahi me’a ko ‘eni ‘oku loto ki ai ‘a e tokolahi ‘o e Kau Fakafofonga ‘o e Kakaí.  Ko e ki’i fakatātā nounou pe ki aí.  Ko e foha/’ofefine ‘oku ‘alu ‘o tala hono lotó ki he’ene tamaí/fa’é pea tanaki mai ‘e he tamaí koe’uhi ko e siofia ‘a e lelei ma’ongo’onga ange.  Ka ko e tumu’aki ko e ngaahi kupu fēlāve’í.

Kapau teke tali keu sipela fakavavevave atu ‘a e ngaahi konga ‘o e puipuitu’a mo e kaha’u ‘o e loto ‘o e kakai ‘oku kavekavea’u ki ai ‘a hotau Kau Fakafofonga ki Falealeá.   ’Oku natula tatau ia mo e Loea ‘oku ne fakaloto lahi’i kita ke fakahoko ha hopo ‘o makatu’unga he ngaahi ‘uhinga lelei ‘e ngali hoko ai ha malohi.  Neongo pe ‘e malohi pe ‘e fo’i ‘a e hopó, kuopau ke ke totongi pe ‘e kimoutolu ‘a e ngaahi fakamolé ‘a e Loeá. 

Ko e faka’osi pe ‘o e vahevahe ki he ‘ahó ni.  ‘Oku tala ‘e he ngaahi palōfisai ‘a e ‘Otua he Tohi Fakahā kia Sioné, ” ….. ‘i he ngaahi ‘aho faka’osí, teu to’o ai ‘a e melino mei he tapafā ‘o mamaní ……” ‘I he’ene pehē ‘a ‘etau nofo ‘i taimí, ko ‘eni ‘a hono faka’osi ‘a ‘eku tautapa kiate kimoutolú.

‘Oku ‘ikai ko kitautolu ke fakamaau’i hotau kau pulé mo e Tuí,

‘Oku totonu mo mo’oni ke tau tuku atu ‘a ia ‘oku mei he ‘Eiki ,

Ke ma’a hotau toto mei ha kovi hotau ngaahi ‘Eikí,

Ko ‘etau fakahoko ia he huafa ‘o Kalaisi,

Tu’i ‘o Taimi kae ‘oua kuo hoko mai ‘a ‘Itaniti.

Tu’a ‘Ofa ‘Eiki Atu ki he kakai kotoa pē.

Fa’u :  Kisione Taufa

Taimi  :  3:00 pm (Tonga Time)

‘Aho   :  25 Novema, 2006

Feitu’u  :  Tonga.

Ko e ngaahi kupu si’i ‘e 17 na’e toutou fanongonongó pea ko e konga si’i pe ‘eni. “…. ‘E ‘ikai to e fiema’u ha ngaahi tohi kumi koloa (Court Warrant) ki hano kumi ha ngaahi koloa ha ‘api nofo’anga, me’alele, vaka ‘i taha, pe ko ha vakapuna….. ‘E ‘ikai ngofua ke to e ‘i ai ha fakataha’anga ‘e lahi hake he toko 5 ‘o tatau ai pē ko e feitu’u fakapule’anga pe fakafo’ituitui……. ‘E ‘i ai ‘a e ngaahi feitu’u ‘e tapu ‘i he vaha’a taimi ke ‘oua na’a to e fai ha fefononga’aki …….. ‘Oku ‘i he kau ‘ofisa ‘oku ‘i ai ‘a e mafai ki he tauhi ‘o e maau mo e melinó ke ngāue’aki ha ngaahi founga ke a’usia ‘a e taumu’á ‘o a’u ki ha ngaahi founga malohi …..”  ’I he’ene anga pehē, ‘oku ‘iai e tui temou ma’u ha fakama’opo’opo tau’atāina ki he anga ‘a e fakahoko fatongia mei hotau fonua kuo lavea ai ‘a e loto ‘o e kakai tokolahi.

‘I he taimi 5:00 pm nai, na’e fakahoko ai ha ako vā’inga ‘a e timi ‘a Lavengamālie mo Fanga ko e tokateu ki he ngaahi fe’auhi ki Tisemá.   Na’e malumu pē ‘a e matu’a Sōtia Tonga mei he’enau me’alele ‘o lava ‘a e konga ‘uluakí mo e ngaahi miniti si’i ‘o e konga tu’u ‘angauá. 

‘I he efiafi Falaite ki he pongipongi Tokonakí, ko e Kalapu ‘eni ko e ngaahi fatongia fakakolo pē.  ‘Oku mahino pē ‘a e ngaahi lelei kuo tofuhia ai ‘a Tonga makatu’unga he ngaahi feohi’angá ni.

Na’e fakahoko hā “Check Point” ‘i Tofoa mo Hofoa ki he ngaahi me’alele ‘e ni’ihi ‘oku fongonga mai ki Nuku’alofa. ‘Oku ‘i ai ha’o lau pe poupou ki he fatongiá ni?

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  12:00 pm (Tonga Time)

‘Aho  :  25 Novema 2006

Feitu’u  :  Tonga.

‘Oku kei paotoloaki pē ‘a e taha ‘o e ngaahi Langi Mama’o ‘a e La’a Kuo Unga Fonuá, ‘a ia ko e tanumaki ke tupulaki ‘a e veteki ‘e he ‘atamai ‘a e ngaahi ‘ai nusifaifio mo e helengalu ‘o e nofo taimi.  

Ko e lahi taha ‘o e ngaahi lesoni he sivi PSSC and TSC ‘a e foomu 6 mo e 5, na’e ‘osi ia kimu’a he 16/11/2006.  Ko e lesoni fakamuimui tahá ko e Tisaini Fakatekinolosiá ‘aia ne fakahoko ’i he ‘aho Falaite 17/11/2006. 

‘I he tu’unga ‘oku ‘iai ‘a Tonga he lolotonga ni, ‘oku fakataumu’a taha pē ‘a e ngaahi Ako Si’í mo e ngaahi Kolisí ke tanaki tu’unga he vave tahá kae tutuku ‘a e fānau akó ki he ta’ú ni(2006).

Na’e hangē ha tu’oni matangi ‘a e ta’omaki fatongia ‘a e kau faiako ‘o e Ako Ma’olunga ‘o Tongá ke fakama’opo’opo ‘a e ola ‘o e ngaue ‘a e fānaú ki he 2006. 

‘ Oku kākā ‘a e kelekele he fe’auhi ‘a e la’á mo e mosimosi ‘o e fonuá.  Ka ko e tauhi ngoue ma’ae Heilala ‘o e 83(THS Class of 83) kuo a’u mai kae ‘ikai ha vai ia ma’ae fu’u Heilalá.  Kapau ‘e fakahoa ‘a e ngaahi fiema’u vivili ‘o e ngoué ni ki he tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e fonuá. Ko e hā ‘a’aku ’e faí?

Koe tanaki tu’unga ‘eni ‘a e Kolisi Tailulu ‘i Tongatapu ‘aia ne fakahoko ia ‘i he ho’ata ‘o e ‘aho ni. Na’e ‘ikai foki ke ngofua ‘ae matu’a tauhi fānau ‘i he tanaki tu’ungá ni.

Ko e hui kape loto ‘o e ma’alalí ko e makafetoli’aki ‘a e ngaahi le’o fakatu’unga fasi fakapapalangí mo e malakaki ‘o e ifi palasa fakamanimani ‘o onopooní.  Haka e lotó he ongo maisoa ‘a e kanoloto e fiefia he īkuna pe īkuna’i.  Ka ‘oku fongia ‘a e loto mo e ‘atamai he akosope kuo tu’utai ‘i Tonga Lahi. 

Koe fanau ako ‘eni ‘ae Lautohi Si’i ‘a Mangaia ‘i he’enau fiefia kuo lava ‘ae faha’i ta’u ako ‘oe 2006.

Taki atu ‘etau manatu ki he akonaki ‘a e ‘Eikí, ” ‘Ilonga ‘a  ia ‘e ‘ikai foki ‘o hangē ko e tamasi’i si’í, ‘e ‘ikai hū ia ki he Pule’anga ‘o e Langí..”

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  3:00 pm (Tonga Time)

‘Aho  :   24 Novema, 2006

Feitu’u  :  Tonga.

‘Oku hokohoko ‘a e ngaahi ngāué ‘a e ngaahi pisinisí, Kau Tauhi ‘o e Maau (Maintenance of Public Order), tukutuku ange māmālie ‘e he Taumalu’i Fonua ‘a Tonga ‘o e malu’i ‘o e ngaahi feitu’u ‘e ni’ihi, tokoni ‘a e Kau Polisi mo e Kau Sotia ‘a Nu’usila mo ‘Aositelēliá he ngaahi ngafa ki he maau ‘a Nuku’alofá, pea kuo faka’osi’osi mo e ngaahi ‘aho ‘o e ngaahi akó.

‘Oku ngali malohi pē ‘a e sino’i fale ‘o e Pa’angá,hili ia ‘a hono maumau’i atu mei Pangai Si’i ki he ngaahi matapa sio’atá.  Ko e hā ha’o lau ma’ae Fale Pa’anga mo Pangai Si’i?

Neongo kuo vela ‘a e Falekoloa faka’ofo’ofa ‘o Narotham(Natamu) na’e tu’u ‘i loto Nuku’alofá, ka ‘oku ‘ikai ke tuka ai ‘a e laumālie ‘o e ngāue fakapisinisí.  ‘Oku ‘iai nai ha ngaahi akonaki ‘oku ‘omai ‘e he pisinisi ko ‘eni?

Ko ni’ihi ‘ena mei he Fale Pa’anga ‘oku nau kei fofonga malimali pe hili ‘a e 11/16/2006.

‘Oku ‘ikai ngali ko e tu’unga fakaeonopooni ‘eni ‘o e tatali ‘a e kakaí ‘i ha Pangikē.   

Ko e founga ’eni ‘oku tauhi’aki ‘a e Pangikē he lolotonga ní. ‘Aia ‘oku fakahā mai ai, ha ‘amanaki lelei ki he toe maau ange ‘i he kaha’uu ‘i Tonga.

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi fehu’ia ko e hā ‘oku tau to e ui tokoni ai ki Nu’usila mo ‘Aositelēliá.   Ko e fakahoko fatongia ‘eni he Fung Singh Ltd ‘o Fasi-moe-’Afí.  Ko e me’a ‘oku tu’u tala’á ki he kakai ‘o Tongá. Ko e hā ‘oku tau to e ui tokoni aií? 

Ko hono fakalavalava ‘ena ‘a e ngāue ki he ‘Ofisi ‘o e Shoreline & Tonfon he ‘ahó ni.  Ko e ha e natula kuo fakahā mai ‘e he kau ngāue Tonga ko ‘enií?

Ko e anga ē si’ete tufitufi ki he ‘ahó ni ka tau toki hoko atu.

Fa’u   :  Kisione Taufa

Taimi  :  10:00 am (Tonga Time)

‘Aho   :   24 Novema, 2006

Feitu’u  :   Tonga

Mahalo na’e ngana pē ‘a e fuofua Tō Folofola ‘Ene ‘Afió Siaosi Tupou V he ko e La’a Kuo Unga Fonuá na’e folofola pe ia ki ha ngāue ke fakahoko ki he tupulaki faka’ekonomika ‘a e  kakai ‘o Tongá.   ’Oku liliu ‘e he naunau ‘o e ngaahi ‘ahó ‘a e Huufi Tuku ‘o e Falealea ‘o Tongá ka ko e to’oto’o me’a lalahi atu pe ‘eni ‘a e ngaahi Tō Folofolá.  Na’e kamata’aki ‘a e tō folofolá ‘a e fakama’opo’opo ‘o e feinga ke fakakake faka’ekonomika, monomono ki he Konisitutone & Laó, pukepuke ‘a e Pa’anga Mohe ‘a Tongá he mahu’inga ko e hū koloa (Imports) he mahina ‘e 4, mo e pukepuke ‘a e mahu’inga ‘o e Pa’anga Tongá hono mahu’inga Fakavaha’apule’angá.

Ko e ngaahi konga lalahi ‘eni ‘oku mahu’inga ke tau fakatokanga’i.

” ….. na’a tau fetaulaki mo e ngaahi faingata’a kehekehe ka ‘i he fakapotopoto, mo’oni mo e ma’a ‘o e solova ‘o e ngaahi me’a mo e ngaahi me’a fakapa’anga ‘o e vahe ma’ae kau ngaue ‘a e Pule’angaa.  Na’e fakamoleki ai ‘e he Pule’anga ‘a e TOP$30 milliona nai …. ‘Oku fakafuofua ki he US$200(million)ke toe langa’aki ‘a e ngaahi fale kuo maumau te’eki kau ai ‘a e mahu’inga ‘oe ngaahi kakai kuo mole ‘enau ngaahi ngāué …… na’e fakahū mai ‘e he kau fakafofonga ‘o e kakaí ‘a e ngaahi fokotu’utu’u ke to e fakatemokalati ange ‘a Tonga …. ‘oku ‘i ai ‘a e kehekehe ai mo e fokotu’utu’u ‘a e Pule’angá … he ‘oku fiema’u ke pau ‘a e ngaahi me’á kimu’a pea fakahoko ‘a e ngaahi liliú …. ’Iai ‘a ‘eku faka’amu ki he kau memipa ‘o e Falealea kotoa pe …. Mou felingiaki ke ma’u ha faaitaha ki ha tefito’i fakakaukau ….. ‘Oku ou ‘ofa atu ki he Tonga kotoa pe ….”

Kuo tapuni ‘a e Falealea ‘o Tongá ki he ta’u 2006.  Ko e hā leva ‘a e me’a ‘oku hoko atu ki ai ‘a e Kau Memipa ‘o Falealeá?

‘Oku anga maheni’aki ‘a e ‘aho tapuni ‘o e Falealeá ‘a e tokolahi ‘a e  kakai ‘i loto Nuku’alofá ‘i he Hala Taufa’ahaú. ’Oku makatu’unga ia mei he kau atu ‘a e Ngaahi  Lauatohi Pule’angá ki he ngaahi ouaú. ’Oku ‘omai ‘e he ongo ‘atá ni ‘a e tu’unga na’e ‘i ai ‘a e konga ‘o e ngaahi Feitu’u ne fa’a tu’u ai ‘a e fānau mei he Ako Si’i ‘a e Pule’angá. ‘Oku ngalingali nai ko e me’a ‘eni ‘oku loto ki ai ‘a e kakai ‘o e Tongá?

‘Oku sasala holo ‘a e ngaahi talanoa ‘oku fu’u heva ‘a e ngāue’aki ‘o e kau Tau Malu’i Fonuá kae ‘uma’aa ‘a e fakatokolahi mai ‘a Nu’usila mo ‘Aositelēliá. ’Oku makatu’unga ‘eni ‘i he ngāue’aki ‘a e Kau Sotiá ‘i Nuku’alofá, ngaahi tuku’anga lolo, fetuku holo ‘o e lolo, Mala’e Vakapuná, mo e ngaahi me’a kehekehe pe.  Ko e hā ha’o lau ki he hiki ‘o e tu’unga ke tauhi ‘a e malu mo e melinó ‘i Tongá?

Kapau temou pehē ‘oku ‘i fē nai ‘a e fānau Lautohi Pule’angá moe kakai ‘o Tongá?  Ko e taha ‘ena ‘o e ngaahi ngāue ‘oku pole ‘a e to’utupú ni ko e fakapalofesinalé ‘a e fakahoko ‘o e ngaahi pisinisi ‘i Tongá.  ‘Oku nau fakahoko ‘eni ‘i he tau’atāina kakato mo e fokotu’u fakakaukau ki Tonga.  Ko e hā nai ‘a e ngaahi natula mo e lesoni ‘oku ‘omai ‘e he to’utupu ko ‘ení?

Na’e ‘ikai toe ngāue’aki ‘e he kau fakafe’ao ‘a ‘Ene ‘Afió ‘a e vave mo e  vāvāofi anga maheni ‘o e ngaahi Ha’ele ‘a e Ha’a Tu’i he ‘Otu Felenité.  ‘Ikai ngata aí na’e makehe pea to e fakalahi mo e ngaahi me’a lele fakafe’aó.  Ko e hā ‘a e anga ‘a ho’o vakaí?

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  11:30 am (Tonga Time)

‘Aho  :   23 Novema, 2006

Feitu’u  :  Tonga.

Ko e taha ‘eni ‘o e Falekoloa “Wholesales” ‘oku kei fakahoko fatongia ma’ae kakai ‘o e Fonuá ‘a ia ko e Si’i Kae Ola Store.  Ka kuo kamata ke hikihiki ‘a e totongi ‘o e ngaahi koloa “Wholesales” ‘oku fu’u fiema’u ‘e he kakaí, hangē ko e puha sipi mei he $80 tupu ki he $100 tupu,  puha moa mei he $40 tupu ki he $60 tupu, mo e ngaahi koloa kehekehe pē.

Kapau ‘oku ke pehē ‘oku ‘ikai kei sai pē, ‘oku kamata ke kau peaua mo e ngaahi Falekoloa fakatau fakamoveteveté ia.  ‘Oku to e kanoni’aki ‘a e ‘ikai ke to e fakahoko fatongia ‘a e ngaahi Falekoloa lahi ia ‘i Tongatapu. Ka ‘i he’eku vakai ki he fakatau fakamovetevete ‘a e Si’i Kae Ola ‘i Nuku’alofá, ‘oku ‘ikai ha ngaahi hiki lahi he ngaahi koloá.

‘Oku kei tu’uma’u pē ‘a e totongi fakamovetevete ‘a ia ‘oku $2.34/lita ‘a e penisini kae $2.46/lita ‘a e tisoló.   ‘Oku uesia ‘a e kakai ‘oku ‘i ai ‘a ‘enau ngaahi me’alele he maha ‘a e ngaahi pausa lahi ‘o fakamo’oni pe ki ai ‘a e ongo tāá.  Ko e me’a ke manatua ‘oku ‘ikai anga maheni ke loloa pehé ni ‘a e tu’u ia ‘o tatali ki he ‘utu he ngaahi pausá.  Kuo hoko ia he pausa li’ekina ‘o e Tafoló ‘i Toulikí.

‘Oku ngali lingolingoa ‘a e Misini ATM ‘e taha mei he 3 nai ‘oku kei ngāué, ka na’e ‘ikai to e si’i hifo  he toko 200 he houa ‘enau tatali ke a’u ki he misini pe ko loto Pangikē ke toho ‘enau pa’angá ki he ngaahi fiema’u ‘a e familí. 

KONGA UA ‘OE UESIA  ‘OKU HA ATU ‘I LALO

Ko e fakahokohoko ‘ena ‘a e kakai ke hū ki loto Pangike, Va’a  he Senitā Fakafanuá.  Ko e Tau Malu’i fonuá ‘oku tokoni ke fakapapau’i ‘a e malu ‘a e mo’ui ‘a e kakaí mo e Pangikēé.

Ko e lele ‘ena ‘a e Loli Lolo ke fakafonu ‘a e ngaahi Pausa ‘a ia ‘oku faka’atā ‘e he Ma’u Mafai lolotonga.  ’Iai e fakamatala mei he ngaahi Kautaha Loló, ‘e ‘ikai ‘ave ha lolo ki Mala’e Vakapuna ‘o kapau he’ikai ke malu’i ‘e he Tau Malu’i Fonuá.  

Ko e pisinisi ‘eni ‘a e taha ‘o e kau takimu’a he pisinisí ‘i Tonga.  ‘Oku ‘ikai tokolahi ‘a e ‘Ofisí ko e kumi naunau ako pe, me’a ki ‘api, pea moe ’ai tā paasipooti.

Neongo ‘a e fakatāmaki ‘oku hoko ‘i Tongatapú ka ‘oku fofonga fiemālie pē ‘a e kāinga he ma’u ‘enau ngaahi fiema’ú mei he Falekoloa ‘o Chang.

Kapau ‘oku fakakaukau ‘a e kau Pisinisi Siainá ke fakama’opo’opo ‘enau koloa mo e pa’anga ‘o foki ko e hā ‘a e me’a ‘e hoko?

Ko e ngaahi tālanga he ngaahi fai’anga faikavá ‘oku konga ua ‘a e feitu’u ‘oku tauhi ai ‘a e pa’anga ‘a e kau Pisinisi Siainá, ‘a ia ko e ngaahi Pangikēé mo ‘enau ngaahi Tauhi’anga Pa’anga(safe).   ‘E ‘i ai nai ha palopalema fakapa’anga ha fetukutuku ‘e he kau Pisinisi Siainá mo e Kau Pisinisi ‘o Tongá ‘enau “denero” ki muli?

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  7 :00 pm (Tonga Time)

‘Aho  :  20 Novema, 2006

Feitu’u  :  Tonga.

‘Oku lahi ‘a e ma’u hala ko e natula totonu mo e fatongia totonu ‘o e kau Polisií koe’uhi ko e kehekehe ‘a e ngaahi fakakaukau mo e a’usia ‘i he mo’uí.    Ko e ngāue mu’omu’a taha ‘a e kau Polisi he tu’unga ko ‘ena ‘oku ‘asi atú ; ke fakahaofi ‘a e ngaahi mo’ui na’a mole.  Neongo ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi faka’amu ke malava ‘e he kau Polisi ‘o ta’ofi ‘a e me’á ni ke ‘oua na’a hoko.

Ko e ha ‘a e me’a kuo loto taha ai ha falukunga kakai ke li’aki ‘a e tau’atāina he laó ki ha lelei ?  ‘Oku mahino nai ki he kakai ko ‘eni ‘a e me’a ‘oku nau ngāue mateaki ki ai?  ‘Oku totonu nai ke tautau ‘a e fafangú ‘ia kinautolu na’a nau fakahoko?   ‘Oku lava nai ‘o tala mei he ongo tā ko ‘eni ko hai na’e kau he maumau’i ‘o e ‘Ofisi ‘o e Shoreline & Tonfon?

Ko e ‘ata ‘ena he pō Tu’apulelulu 16/11/2006 ‘a e maamangia ‘a e Fale ki he Ngaahi Ofisi ‘a Roy Cocker.  I he ‘aho Sapate 19/11/2006, ko e tu’unga ‘ena ‘o e Ngaahi ‘Ofisi na’e ‘i he Fale  Taumoepeaú.  Ko hai ‘e tukuāki’í?  Ko e matangí he’ene ‘omai ‘a e maamangiá mei he mofia ‘a e Falekoloa Molisí, pe ko e to’utupu na’a nau tutu ‘a e Fale Molisí?

‘Oku ou tuku atu ā kiate kimoutolu ke mou tokoni mai ki he’eku ngaahi tōnounoú.

Fa’u  :  Kisione Taufa

Taimi  :  12:30 pm (Tonga Time)

‘Aho  :  20 Novema, 2006

Feitu’u  :  Tonga.