‘Oku ‘i ai ‘a e tui ‘oku ko e me’a mahu’ingá ‘a ‘etau vakai’i ko hai ‘oku tonu pē halá!  Ka ‘oku totonu ke tau fehu’i kiate kitautolu ko e hā ‘a ia ‘oku taau mo e Tongaá; pea mo e mo’ui fakakalisitianeé teu lava ‘o fakahokoó?   ‘E lava ke mapuna mei ai ha ngaahi matavai ‘e kai ‘utungaki ai ‘a e kaha’u ‘o Tongaá.  ‘E ‘i ai ‘a e ‘amanaki lelei ‘o e ma’uma’uluta ‘o e nofo familií, kāingaá, mo e sosaietií.  Pea ‘oku ou tui temou toki fakakakato mai pē kae melie hotau kava.

Na’e ‘i ai ‘a e puputu’u mo e havala ‘a e loto pehē ki he fakakaukau ko e va’ava’a ‘a e ngaahi fiema’ú ‘o hotau ngaahi kupu fēlāve’í.  Ko ia ai na’a pehē teu ‘a’ahi pe ki he  Falemahaki Vaiolaá mo e Maketi Talamahuú.   Ko e taumu’a ke ‘oatu pē ha ngaahi ‘ata ke mou mamata mai ki ai ki he ‘aho faka’osi ‘o e Tapu Fakafonuaá.  ‘E ‘ikai teu fakamatala fakafo’ituitui kae tuku atu pē ke mou me’a ki ai.   

Koe fa’ahinga ‘eni ‘oku nau tatali ‘i he tau’anga pasi ‘i he Falemahaki Vaiola kae pehe ki he kau Faka’uli Tekisī ‘oku ha mei mui.

Ko e si’i kāinga ‘oku nau tatali ke sio ki he Toketāá.

Ko e konga ‘ena ‘o e to’utupu ‘o Tongá ‘oku lolotonga teu’i pē ‘i Tonga he silapa ‘o e Tipiloma he ako neesi ‘a Nu’usilá. Si’i ake pe manatu ki he fa’a tokoni si’i kau neesi ‘i hono to’o atu ‘oe mafatukitukii.

Ko e si’i  kāinga ‘eni mei Puke mo Patangata ‘oku nau fakamalumalu ko e nofo ‘o tokaēkina si’enau me’a faka’eiki ‘oku tātoka ‘i he Fale Mate ‘o Vaiolaá.

Ngaahi ‘Ata mei he Maketi Talamahu.

Mou me’a mai pe, koe anga ‘ena ‘o ‘etau Maketi ‘i he lolotonga ni ‘i he tafa’aki ki ‘olunga.
 
Fa’u:  Kisione Taufa
‘Aho:  17 ‘Okatpa 2006
Taimi:  4:30pm  Tonga Time
Feitu’u:  Tonga

Kuo tōtōfā ‘a e La’a Kuo Unga Fonua ka ‘oku hoko atu ‘a e ngaue ‘a e fonuaa ‘a ia ‘oku kei muiaki ‘a e maa’imoaá mo e ‘ofa fonuaá.

Ko e kuonga ‘eni ‘o e Tama Tu’i ko Siaosi Tupou V.  ‘Oku to’oa ‘a e loto ‘o e Tonga kotoa he ‘oku hikilā ‘a e folau ‘o e nima’i kuongaá mo e ‘ata ‘o e ngaahi makatu’u ‘e faka’otua ‘a e Taki ‘a Ha’a Moheofoó ‘i Tongaá.  Kapau ‘e fehu’ia ‘e ha taha ko e hā nai ‘a e ‘uhingaá?  Ko ‘eni ia teu ‘oatu kongakonga lalahi pē ‘i he poloká ni.

Līpooti ‘a e NCPR (National Committee for Public Reform)
 

‘Oku ‘ikai keu ma’u ha tatau ‘o e līpooti ka ‘oku ou hiki mai pē ‘a e ongo ‘atá ni ke tokoni ki he’etau talanoaá.

Kuo mokoi ‘a e Tama Tu’i ke fakahoko ‘a e ngaahi ngāue ‘oku fokotu’utu’u mai ‘e he līpootií ki he fakalelei fakapolitikaleé.

‘A’ahi Fakavahefonua ‘a e Tama Tu’ií
Neongo ‘oku ‘ikai keu ma’u mai ngaahi ‘ata (photos) ‘o e ‘a’ahi fakavahefonuaá, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi talanoa fakalanga manatu mei Ha’apai.  Teu ‘oatu pee ‘a e konga ‘o e ngaahi tō folofolaá ke mou me’a pe ki ai.

“……Ko ‘eku ha’u ki henií…. ko ‘eku ha’u pe ‘a’aku mei ‘api ki ‘api  ……”

“…..Ko Koe mo Auú ‘oku ta tatau pē ka ‘oku hanga ‘e he ‘ulungaangaá ‘o tala ai kita…..”

” ……’Oua temou hoha’a ki he’emau fa’a lele maií ….. pea ‘ai fakafuofua pē ‘a e ngaahi talitalií …..ka e lava mo e ngaahi fatongia keheé……”

Ko e hā nai ‘a e ngaahi me’a ‘oku fakatoka mai ‘e he ngaahi tō fofola ni ?  Ko hono talií ‘oki ‘iate ko e pe ia mo au.

Tālanga ‘a e Ngaahi Kulupu Ma’u Mafaií.
 

Ko e Fale ‘o e Falealea ‘o Tonga ‘e ‘i ai ‘a e liliu fakapolitikale ki he anga hono fili ‘o e kau memipa ki he ta’u 2008.   Pea ko hono tokolahi he lolotonga ni ‘oku toko 33 ka ‘oku tālanga’i ‘a e tokolahi fo’ouú mo e anga hono filií.

Kapau teu lau ‘a e Palēmiá mo e Hou’eiki Minisitā ‘a ‘Ene ‘Afioó ko e Ma’u Mafai ‘ia ki he Ngāue Fakapule’angaá (Executive for Civil Servants – pe Fakanounou pe ko e ECS pē Pule’angaá) pea mo e Ngaahi Komiti Tui Fakatemokalati kehekehe pē (Executives for Democracy Movements – pe fakanounou ko e ESM pē).  Ko e ki’i fakama’ala’ala pe ‘e tahaá, ‘oku lahi ‘a e ngaahi komiti Temokalatií.  Ko e komiti pē ‘e ua ‘oku ou lave’ií.  Ko e ‘uluaki pē mahalo kuo mou me’a'ií ‘a ia ko e Komiti ‘oku kau ki ai ‘a ‘Akilisií Pohiva.  Pea ko e tahaá ma’ae Ngaahi Pisinisi Īīkií ‘oku kau ki ai ‘a Sangstar Saulala, Dr. Tu’i Uata, ‘Ofa Simiki pea fale’i fakalao ki ai ‘a Clive Edwards.  Kapau teu ui pee ‘a e Komiti ‘e tahaá ko e Komiti ‘a ‘Akilisií pea ko e tahaá ko e Komiti ‘a Dr. Uataá.

Ko e hā ‘a e ngaahi makatu’u ‘o e tālangaá?

3.1     Ko e founga fo’ou ke fili’aki ‘o e kau Memipa ki Faleālea mo e Kau Minisitaá

Ke fili ‘e he kakai ‘a e toko 17 ki he Falealea ‘o Tongaá he 2008.  Fili leva ‘e he Tama Tu’i ‘a e Palēmiaá pea toki fili ‘e he Palēmiaá ‘ene kau Minisitaá.

3.1.1.  Pule’angaá

‘Oku hanga nai ‘e he hoko’anga ‘o e ‘Uluaki ‘Ofisi mo e ‘Ofisi Fo’ou ‘o e Palēmiaá ‘o fanafana mai ha ngaahi fakatokafonua na’e lilo ka kuo e’a?

Ko e konga ‘eni ‘o e ngaahi me’a ‘e lava pē ke fakamatala’i'aki ‘a e hoha’a ‘a e Pule’angaá.

-’Oku ‘i ai ‘a e tui ‘oku ongo’i ‘e he Pule’angaá ‘e to’o hono lakanga Minisitaá ‘e he kakaií.

-’Oku ‘i ai ‘a e kakai ‘e fe’unga ke nau hoko ki he lakangaá ka he ‘ikai ke nau fie fili falealea.

-’E ‘ikai ke fai ha toitoi he takafalu ‘o Ha’a Moheofoó

3.2     Komiti Temokalatií

Ko e ‘ata ‘eni ‘o e ngaahi fakakaukau mo e loto kuo tohi ‘o faka’ali’ali ‘i Pangai Si’i.  Ko e hā nai ha’o vakai ki he faka’amu ‘a e kakaií?

Teu lau pē ‘a e ‘Ofisi ‘o e Televisone OBN ko e fepikinima’anga ia ‘o e Komiti ‘a Dr. Uataá mo e kakai ‘o Tongaá. 

‘Oku ou mālie’ia he’enau founga ngāue ‘oku fakahokoó.  ‘Oku nau hiki filimi ‘enau ngaahi fakatahaá

Ko e konga ‘eni ‘o e ngaahi me’a ‘e lava pē ke fakamatala’i'aki ‘a e ngaahi malimali loto ‘a kinautolu kuo kite fonua ko e Minisitaá pe ko e Fakafofonga Falealea pē.

-Ko e Komiti ‘a Dr. Uata ‘oku nau fiema’u ke mahino ki he kakaií ‘a e fakamavahe’i ‘a e fonua (Monarch, Nobles, Commoners) mei he Pule’angaá (Governance of the Nation).   Ke ‘oange ‘a e Mafai ‘o e faingamālie ki he fili mai ‘oe kakai ke Minisitaá pea mo hono fakanofo ‘o e kakai na’e Minisitaá ki he nima ‘o e kakai Tongaá.

-Ko e founga tauhi kakai mo e ngāue vāofi mo e kakaií kuo laui ta’u ‘a ia kuo ‘osi faofao loto pē ‘a e kau ‘e ni’ihi te nau Minisita.

-Kuo longo mo’ui ‘a e tokangaēkina ‘a e le’o ‘o e kakaií hono fakahā he Ngalu’eaá, Nusipepaá, mo e ngaahi Televisoneé.

3.3     Kau Nopele

Mahalo na’e hoko ‘a e fo’i kaveikoula ko e ‘ofa kainga ‘a e Tama Pilinisi Tu’ipelehake kuo pekiaá, ko e fakamo’oni ma’olunga kuo pau ke kau ha kau Nopele ’i hono aalea’i ‘a e ngaahi me’a fekau’aki mo e kakai ‘o e fonuaá.  ‘I he’ene pehēé, ‘oku ‘ikai ha fakalelei kiate kinautolu he ‘oku kei toko 9 pē.  

Kuo ‘osi mahino ko e Kovana Vava’u mo e Kovana Ha’apaií ko e me’a pe ia ‘a ‘Ene ‘Afioó.

4.   Fakama’opo’opoó

4.1     Lolotonga ‘a e ha’ele ‘a ‘ene ‘Afioó ‘o ‘a’ahi ki hono kakaií kuo ngāue ‘a e Faleāleaá ki he lipooti kuo mokoi ki ai ‘a e Tu’i ko Siaosi Tupou V.

4.2     ‘Oku ‘i ai ‘a e hoha’a lahi ‘i he Palēmiaá mo e Hou’eiki Minisitaá ki honau kaha’uú, kakai tenau Minisita he kaha’uú, natula ‘o e fakalele ‘o e Pule’anga Tongaá, mo e natula ‘o e fili ‘a e kakaií.

4.3     ‘Oku ‘i ai ‘a e poupou fefeka ki he tuku ke fakalele ‘a e Pule’angaá ‘e he kakai ‘e fili ‘e he kakaií.
Mape ‘O Tonga.

4.4     ‘Oku ou nofo pē ‘o ‘unaloto, he kuo fakahoko ‘a e ngāue ki he ngaahi liliu fakapolitikale fakapotopoto, ka ‘oku mateuteu nai ‘a e kakai fili ke liliu ‘enau ngaahi natula fili kakai ki Faleāleaá.

Ko e anga ‘eni ‘eku vakai fakalukufuaá ki he anga ‘a e fili ‘a e Fakafofonga Falealea ‘a e kakaií ki he ta’u ‘e 18 kuo hilií.  ‘Oku ‘ikai ke kanokato ‘a e ngaahi tefito’i fakakaukauú ka ‘oku ou tui ko e ngaahi tefito’i ‘a ‘eni ‘oku ou tuku atuú.

Ko e anga ē ‘o e ‘ata ‘o e tu’u fakavahefonuaá pea ko hono fakalelei fakaangaanga ‘eni ‘oku tālanga’ií ke hoko ko e laoó.

Ko e tokolahi ‘eni ki he ngaahi Vahefonua Takitaha mo si’ete vakai ki he anga ‘o e fili he kuo hilií.

a.  Tongatapu – ‘E fili mei ai ‘a e toko  7
(i)  Ko ha taha ‘oku fahu ‘a tapu mo lelea ma’u pē ki he ngaahi fakahoko fatongia ‘a e Pule’angaá.

(ii)  Kakai ‘oku poupou fefeka ki he fika (i) ‘a e Tongatapuú.

(iii)  Kakai ‘oku faiva ola ‘i ha fa’ahinga me’a ‘oku nofo he loto ‘o e kakai filií

Vava’u - ‘E fili mei ai ‘a e toko  3
(i)  Tangata nofo ‘i Vava’u pea poupou ki he Pule’angaá.
(ii)  Taha ‘oku ne ma’u ‘a e natula mo e laumālie ‘o e Fatafata Mafana.
(iii)  ‘Oange ha faingamālie ‘o ha tokotaha ‘oku poletaki ki he fatongiaá.

Ha’apai –’E fili mei ai ‘a e toko  3
(i)  Tapu mo e kainga Ha’apai ka ‘oku kei nofo ‘a e si’i kāingá he lau ‘oku taka he fonua ‘o Tupou mo Hou’eiki.  ” ‘Oku ‘ikai ‘aonga ‘a e fāvaií ka ‘oku ‘aonga ‘a e topaií.”
(ii)  Ko ha taha ‘oku tōnunga ‘a e tauhi ki he kakai Ha’apaií.
(iii)  Kakai ‘oku faiva ola ‘i ha fa’ahinga me’a ‘oku nofo he loto ‘o e kakai filií

‘Eua - ‘E fili mei ai ‘a e toko  2
(i)  Taha tōnunga ki he kāingaá mo faiva ola ‘i ha fa’ahinga me’a ‘oku nofo he loto ‘o e kakai filií
(ii)  Taha ‘oku ne ma’u ‘a e natula mo e laumālie ‘o e Fatafata Mafana
(iii)  ‘Oange ha faingamālie ‘o ha tokotaha ‘oku poletaki ki he fatongiaá.

Ongo Niuaá - ‘E fili mei ai ‘a e toko  2
(i)  Taha tōnunga ki he kāingaá mo faiva ola ‘i ha fa’ahinga me’a ‘oku nofo he loto ‘o e kakai filií
(ii)  ‘Oange ha faingamālie ‘o ha tokotaha ‘oku poletaki ki he fatongiaá
(iii)  Taha ‘oku ne ma’u ‘a e natula mo e laumālie ‘o e Fatafata Mafana.

Ko e hā leva ‘a e anga ‘a ho’o vakai ‘a’au?

Kataki pē ka tau ki’i koma pē ai ‘o toki vakai ha’atau hoko atu he kaha’u vave maií pē.

 
Fa’u ‘e:  Kisione Taufa
‘Aho:  11 ‘o ‘Okatopa, 2006
Taimi:  8:30 pm
Feitu’u:  Tonga

Ongo ‘alofi mo e kau to’ua ‘eikií.
Ka e ‘atā mu’a ‘a e fatongia tuá ni
He ko e ‘aho pē ‘eni ia ‘o e ika lalahi
Nga’uta ai ‘a e si’i manu vaivaí ni
Tala fatongia ē he fukahi tahi.
Ke ‘inasi ai si’i tama tangi mai
Ko au ‘eni ‘oku ou lele mai ke tali
Mo talalotofale ‘a e ha’ofangá ni. 

Ka ‘i ai ha to’o fatongia ‘e māhēheu,
‘Oku ou hufanga he Pangi Tapuú
Mo e kolosi fakalava he Mo’unga Toputapuú.

Leveleva ē malanga kau tau atu.

Ko e ouau fakahisitolia ‘eni ka ‘oku ou faka’amu ‘e tokoni mai ‘a Hou’eiki, Ha’a Mātāpule, Ha’a Tauhi Fonua, mo e kakai ‘o e fonuaá ha ngaahi tala fakafonua fēlāve’i mo e Pongipongi Tapuú.  Ko e me’a pē ‘oku ou lave’ií ‘oku tanaki mai mo e pongipongi ‘e ua ‘o fakakau ai pe heni ; 1. Pongipongi ‘o e ngaahi huafa — Pilinisi Tupouto’a, ‘Eiki ko Ata, mo e ‘Eiki ko ‘Ulukalalaá; pea mo e 2. Kau Mātāpule fo’ou na’e toki fakanofoó lolotonga ‘o e ngaahi ‘aho ki he Takipōó.

‘Oku ou tui pē temou me’a mai pē ki he ngaahi ‘atá ni ki he ngaahi naunau ‘o e fakalakalakaá.   Kuo kau he ngaahi ouau tukufakaholoó fakafonuaá ‘o Pangaií.

Na’á ku fiefia he ma’u faingamālie ke ma’u ha ‘ata ‘ofi ‘o e ‘Afio’anga ‘o e Olovaha; Tu’i ko Siaosi Tupou V. Me’a pē na’e fifili ki ai ‘a e lotoó mo e fakakaukauú ko e ‘Afio’anga ‘i onopooni ka e fatufatu fakaono’ahoó!

‘Oku ou tui pē temou tokoni mai ki hano fakama’ala’ala ‘o e ngaahi fokotu’u ‘o e ngaahi ngāue ‘o e Pangií.

Koe koloa ‘ena ‘ae Ta’ahine Kuinii-Halaevalu Mata’aho ki he TamaTu’i; Siaosi Tupou V , ‘oku ha ‘i he taa ni ‘a Mekika Pale, Heti Fonua-Veikune moe kau fafine fai fatongiaa.

Koe fa’ahinga kava kehekehe ’ena, pehee ki he ngaahi tu’unga ‘ufi ne fakatu’uta ki he Pongopongi Tapuu

‘Oku hangē ‘oku tūlā atu ‘a e toenga ko e kava ha’amo, ‘umu hula, ‘umu kaveitau mo e ngaahi ‘umu kehekehe pē.  Ko e me’a ‘oku mahulu heni kiate auú.   Ko e ‘umu kaveitau ‘e 12,000 tupu mo e puaka toho ‘e 243 nai!.    ‘Oku fo’ou kiate au he ko si’ete toki vakai ‘eni ‘i ha Pongipongi Tapu.

Ko e konga ‘eni ‘o e kau Mātāpule ne fakanofo fo’ou ki he ‘Alofi to’omata’uú, ‘a ia ‘oku taupotu ai ‘a Motu’apuaka ki he Olovahaá.

Ko Lauaki ‘oku ne tataki atu ‘a e kau Ma’u ki honau ngaahi nofo’angaá he ‘Alofi to’ohema ‘o e Olovahaá.

Na’e fo’ou kiate au ‘a e tolu (3) ‘a e kumete kava.  Fakamolemole mu’a ha taha ‘o fakamatala’i mai ‘enii…………Ko hono ‘uhinga koe kumete ‘e taha ki he’ene ‘afio pe , moe fale’alo. Koe 2 ki he ongo tafa’aki ‘oe Olovaha.

Ko Pilinisesi Latufuipeka Tuku’aho ‘ae tou’a ‘eiki ‘oe taumafa kava. Ko e me’afakaofo ‘eni kiate au ‘oku ou mamata ki aií .’E lava ke mou tokoni mai pē ki he natula, tukufakaholo mo ha ngaahi fakamatala fēlāve’i mo ‘enií?..

Ko e tu’uta ‘a e Olovaha kae kamata ‘a e taumafa kava

‘Oku ou lave’i ko e kau tangata ke lau ‘a e ngāueé mei he Ha’a Ngataá.  ‘Oku mou me’a nai ko e ki he tafa’aki ‘a fafineé?

Ko ‘Eiki Tangikina ‘Ahome’e na’a ne taki atu ‘ae kau fafine faifatongia ‘i he fakatu’uta ‘oe koloa ‘ae Ta’ahine Kuini ki he Tama Tu’i.

Ko hono fesi ‘o e kava.  ‘Oku ou fiema’u ha tokoni fakamatala ki heni.

Ko hono hoka ‘e Fakauho ‘a e kava.

Ko hono fakahoko ‘ena ‘oe miloluaá.

Ko Nopele Fusitu’a ‘i he’ene me’a  ‘o fakafofonga’i ‘ae Ha’a Ngata Motu’a moe Ha’a Ngata Tupu

Ko Paloni Vaea ‘o Houma ‘i he’ene me’a ‘o fakafofonga’i ‘ae Ha’a Havea Lahi moe Havea Si’i

Ko e kaifono ‘ena ‘i he Olovahaá koe tangata’eiki Siapani ko Masasori Kawacushi

Ko e tufa ‘ena ‘o e ngaahi fonoó he ‘Alofi to’omata’uú.

Koe Fuifuilupe ‘o Loto Palasi ‘aia na’a nau kai-fono ‘i he ‘ahoo; ‘Eiki Lupepau’u Tuita, ‘Eiki Fanetupouvava’u Tuita pea mo ‘Eiki Frederica Fatafehi Lapaha Tuita.

Koe tamasi’i ko Pilinisi Ata ‘i he’ene me’a ‘o fakatau ‘a e kava ‘o e Olovaha!

Ko e taha pe ‘eni ‘o e fakataukava ’i he taumafa kava.

Ko Nopele Vaha’i ‘i hono ‘aofangatuku ‘oe taumafa kava

Ko e lava lelei ‘ena ’a e ouau taumafa kava ‘o e Ngaahi Pongipongií

Na’e sio pe fanongo talanoa nai ha taha ha faka’apa’apa ‘a e Olovaha ki he ongo ‘Alofií kimu’a pea ne liuakií?

Ko e Tama Pilinisi Kalauni Tupouto’a Lavaka, Pilinisesi Nanasipau’u Tuku’aho, Pilinisi ‘Ulukalala moe tokosi’i ‘oe matanga ‘i he ‘osi ‘a e ngaahi ouauú.

Written  By:   Kisione Taufa
Date:  30th September, 2006
Time:  1 : 30 p.m.
Place:   Kingdom of Tonga

Na’e ‘i ai nai, pe ‘e toe ‘i ai nai, ha ngoto’umu ‘e lōlōa ange ‘i Tonga ‘i he ngoto’umú ni? Koe tokoni ‘eni ‘ae misini ngaue ‘o malava ai ke hoko ‘ae faka’amu moe loto ‘oku vekeveke hiki fonuaa.

Koe konga si’i ‘eni ‘oe kainga mei he ‘Esi ko Taufa, nau fakatatali ki hono teuaki ai pe ‘oe fatongia ke fakakakato.

Written By:  Kisione Taufa
Date:   29th September, 2006
Time:   6:30 pm Tonga Time
Place:  Kingdom of Tonga

Kimu’a ‘eni he taimi 4:00 ho’ata efiafi. Ko e ‘Api ‘eni ko Liukava ‘a e me’a'anga ‘o e ‘Eiki ma’u tofi’a ko Pilinisi ‘Ulukalala Lavaka Ata ‘a ia koe ‘Alo si’isi’i taha ia  ‘o e La’a Kuo Unga Fonuaá moe Ta’ahine Ko Kuini Halaevalu Mata’aho.

Ko e Tama Pilinisi ‘eni ko ‘Ulukalala Lavaka Ataá ‘a ia ‘oku teu ke hoko ko Pilinisi Tupouto’a ko e Pilinisi Kalauni ‘o Tonga.

Kau kaunanga ‘eni mei he tofi’a ‘o Ataá ‘oku nau fofonga malimali he ngaahi fatongia kuo nau fataki he ‘aho fakahisitoliá ni.   ‘E kei ‘i ai nai ha kau kaunanga pehé ni ki he kaha’uú?.

Koe kau tangata ni ‘oku nau talitali pe ki he ouau ‘oe “fakanofo” ‘i he ‘Api ko Liukava.

Written By:  Kisione Taufa
Date:   27th September, 2006
Time:   4:30 p.m. Tonga Time
Place:   Kingdom of Tonga

Koe kainga ‘o Nopele Fielakepa mei Haveluloto ‘i he’enau teuaki ‘oe Ha’amo ki Palasi.

Koe ongo tangata ‘eni ‘i he’ena ha’amo mai ‘ae ‘umu kaveitau.  Oku mahino mai heni ko e tokolahi tahaá na’a nau takitaha ngaohi pē ‘enau ‘umuú ‘i honau ‘apií.

‘Oku hanga ‘e he fakafotunga ‘a e finematu’á ni ‘o ‘omai ‘a e taha ‘o e ngaahi ‘ulungaanga faka’ofo’ofa ‘o e mo’uií.

Ko e Mātāpule ‘a e Tama Tu’ií ko Uhi (Siaosi Selupe) ‘oku tu’u he foheé ‘i he teu ha’amo ‘a Havelulotoó.

Ko e kau fakahoko fatongiaá ‘o fakatatau ki he ngaahi tala fatongia meia Uhií.

Ko e ngaahi ‘umu kaveitau ‘ae ngaahi familii ‘i hono a’utaki me’alele mai.

Ko e  matu’a ‘ena ‘oku nau pukepuke fonua pē mo fakaongoongo ki ha ngaahi tu’utu’uni ‘a Uhi.

Written  By:  Kisione Taufa
Date:  26th September, 2006
Time:  1 : 40 p.m.  Tonga Time
Place:  Kingdom of Tonga

Tulou mo e La’ā Kuo Unga Fonuaá
Fakatapu ki he Fuka ‘oku vilingiaá
Tapu mo e Mahino katoa he ‘Afio’anga ‘o e La’āá
Ngaahi Fetu’u Ngingila mei  Loto Palasi
Ngaahi Palaniteé mo e ngaahi naunau ‘o e ‘univeesi
Ka e matafi ‘a e Tonga ho Finangaloó
Kau talanoa ki he Tu’ui mo e Ha’amoó.
Leleva ‘e Malanga Kae Tau
Ka u hūfanga he ako mo e Lotu.
Tupu mei he ‘alotamaki ‘a natula ,ne ‘ikai ke tuku ai ‘ae feinga ki he lelei taha.
He na’e kei molumalu pe ‘ae fai fatongia ‘ae Tongaa

Puipui ange hē ki loto tatau,
Mo e kau Nima Tapu ‘o e Hau
Kau lave atu mei tu’a tatau
Ki ho’o ‘alofi ‘oku toputapu

Mau ha’amo mo e mo’ui kakato
Lilika loto he ha’amo kuo hoko
Fatongiá ni ‘ikai ko ha tupukoso
He lea loto ‘olunga he ‘unaloto
 

Mātāpule malu’i ‘oliva ‘o e Hau
Aofaki matanga he kakala lau
Tatau pē ‘a e nofo mo e ha’u
‘O mavae kava pē he’ene tatau.
 

Kau’atoa tauhi ē ngāue ke malu
‘O talia ‘a e si’i Hangaitokelau
He ko e fe’ofa’aki ‘eni ‘a kakau
Sōfā soifua hoku tu’a ‘ofa atu

Written By:  Kisione Taufa
Date:  23th September, 2006
Time:  1:50 pm Tonga Time
Place:  Kingdom of Tonga

Ko e taha ‘o e ngaahi fakalakalaka ‘oku ou mātā, ko e fakakakato ‘a e ngaahi ngāue, fekau’akií moe vikia ‘a e maa’imoa kakatoó. Ko e anga ‘eni ‘eku vakaií ki he hiko veve ‘a e fānauú, kae ’uma’a ‘ae hiki taumafa ‘a Fale Lahi ma’ae kakaií. Veili koula kuo tufotufa ‘i Feleniteé
Tutulu ē maa’imoa misiteli ma’a Tonga eé
Langi maa’imoa ; ‘ofa fonua ‘a e Olovaha eé
Fakavaka he hiki taumafa koula ‘aho eé
 
Monuka e lelei ‘o e kulukona mo e langakali
Toli uhu pongipongi mo aoao kakala fili
‘A e ngaahi kakala ‘eiki ‘o e Paki mo e To’i
Ngatuvaihea ‘o tafesiono’ivai ‘i onopooni.
 
 
Efiafi talaki mai hoku houa ki Palasi
Tuku me’a'ofa le’o ma’ae Tamai
Koula haohaoa kuo mōlia ‘i mamani
‘Afuhia ‘a e mo’ui he veve ‘o taimi
 
Ngali muna ‘a e ngaahi maa’imoa ‘o e Takipō
‘Ofa ki Mala’e Kula  kae kafo ‘ae lotoó
Ouau Takipō ‘oe me’atokoni lea faka’ahoó
Konivesio mo e ‘amanaki ki ha pule’anga kakatoó
 
   
Valentine puha ‘a Palasi hā ‘i Pangai Si’i
Matuku ‘aho kae fakataha he po’uli
Hangē hā mahina ‘aho tu’u pongipongi
Kumia ‘ae po’uli he La’ā hulu ‘o taimi
 
Tangi ‘a e fānau ki he’enau Tamai
“Fe’unga ā mu’a si’emau tukuhausiá ni
Senituli ta’u ‘ikai hounga ‘a e tou’angá ni
‘Eke’i leva ‘ekonimika mo e loto ‘o e kakai
 
‘E talanoa fiefia ‘a e fo’i misi ‘iloó
Ngatala mo e koangó ‘io hoto fakapō
Fanafana ‘a e potó he ‘analasio kakatoó
‘Aofaki ‘o e Takipō mo hono motoloó
 
He kuo mālie ‘a e ngaahi Langi mama’oó
‘Ikai ha ofo he tō fuka kuo hokoó
He ko e Takipō ia ‘a Ha’a Moheofoó
Fēfē nai Tonga mo’unga ki he Lotoó.

Written By:   Kisione Taufa
Date:   22 September 2006
Time:  12:00 pm Tonga Time
Place:  Kingdom of Tonga  

 

Na’e sasala ‘a e talanoa felāve’i mo e teunga (uniform) ‘o onopooni lolotonga ‘o e ngaahi ‘aho ‘o e Takipō ‘o e La’ā kuo unga fonuaá.  ‘I he ‘aho Teliō, na’u vakai ai ki he teunga ngāue ‘a e kau Polisií.  Ka ‘i he tohoāki’i ‘e ‘Inisipeta Kāinga Hia ‘eku tokangaá. ‘Oku ou ‘omi ai ‘a e ngaahi fakakaukau ki he talatupu’a ‘o e  ika koe “‘Avaá” mei he ‘Otu Mu’omu’a (Nomuka), Ha’apai.pea ko e kanoloto ia ‘o e fa’ú ni.

1.  Puipui ange hē mo Hou’eiki
Mo e kau Filōsefa he mala’e politiki
‘Oku tā ‘a e kuonga mo hono taimi
Hangē ha feke kuo kumi mo’uií

2.  Oloolo ‘a tukuhali he lanu mo’onií
Talangofua ki he lao ‘o e mo’uií
Hālōfia kumi ki ‘uta mo tahií
Teu tamate’i ‘e he kau Nomuka ‘eikií

3.  Lepa ‘a e ‘Otu Mu’omu’a mo e tokateuú
Ha tukuhaki fatongia ma’ae ouauú
Ko e mounu totonu ia ki he mahuú
‘Ava ‘oho fononga kiate koe mo auú

TAU
‘Ilonga ē fie hiki mei ano ki moana
Tāpalasia tala ē tupu’a ‘o e ‘ava
Taukae ke lomekina ko e lotu hitenií na
Manakoa ‘a e tevolo ‘oku fotu he maama

 4.  Seuke! ‘ilonga ai ‘a e masiva ‘ilo
Kuo pau ke tafia he ngalu helehilo
Tala ko e fangota he ‘oseni loloto
He toki namo kuo hikihiki holo

5.  ‘Ilonga ia fangota he tahi mamahi
Ko e kumi ngū feke mo e tufi ‘elili
‘Umisi ki moana ki he ika lalahi
‘E kai ‘a e vaivai fangota ‘a e Lulutai.

 “‘Oku ‘ataa pe ki ha taha, kene fakafasi mai si’i okooko ni” 

Written By:  Kisione  Taufa
Date:   22 September, 2006
Time:   10:30 a.m.  Tonga Time
Place:  Kingdom of Tonga