‘Oku ‘ikai ko ha lao ‘a e lao ta’etotonu´
Kolomu ‘a Kalafi Moala

KUO hoko ‘o lao ‘a e liliu ko ia ki he Kupu 7, pea toe lao mo e ngaahi fokotu’utu’u ko ia fekau’aki mo e mitia mo e ngaahi nusipepa´.

Na’e ‘osi paasi foki ‘a e ngaahi lao ni mei he Fale Alea´ pea fakatatali pê ke fakamo’oni huafa ki ai ‘a e Tu’i´. Kuo ‘osi fai ‘eni pea kasete’i pea kuo hoko leva ‘eni ko e lao ‘o Tonga.

Kuo hanga ‘e he Tu’i´ mo ‘ene pule’anga ko ia kuo ne fili´ ‘o liaki ‘a Tonga ki he kuonga ‘o e fakapo’uli´; pea kuo fakahâ ‘e he Minisitâ Lao´ ko ‘etau muimui pê ki he me’a kuo fai ‘e Tuvalu.

Talu mei tuai mo ‘etau muimui ki he ngaahi fonua kuo a’ua’u ‘enau sivilaise, pea ko e ‘uhinga ‘o ‘etau liliu ke pule’i fakalao kitautolu´, ko e muimui ia ki he ngaahi fonua sivilaise´. Kâ, kuo talamai ‘e he Minisitâ ia ke tau motolo’aki ‘a Tuvalu.

Ko e me’a faka’ulia ia ko ‘etau toe foki ‘o muimui ki Tuvalu. Ko e hâ ‘oku ‘ikai ke fetuku ai ‘etau kau ako´ ke nau ô ‘o ako ‘i Tuvalu, pea ‘omai mo ha kau fale’i mei Tuvalu ke nau fale’i e anga hono fakalele ‘o e pule’anga´?

Kaekehe, ko e hikoha’aki lahi ‘eni kuo fai ‘e he Tu’i mo ‘ene pule’anga´ ki he fonua´.

Hangê ko ia ko e lau ‘a St. Augustine, “ko e lao ko ia ‘oku ‘ikai ke makatu’unga ‘i he fakamaautotonu´, ‘oku ‘ikai ko ha lao ia.” Pea ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha ‘uhinga fakamolale ia pe faka-fakamaau totonu ke talangofua ha taha ki he fa’ahinga lao ko ‘eni´.

Na’e laka ha toko 8000 nai ki he Fale Alea´ ke fakahâ ‘a e ‘ikai ke nau loto ke paasi ‘a e ngaahi lao ko ‘eni´. Hili e ‘oatu ‘enau tohi tangi na’e fakamo’oni ki ai ‘a e toko 7000 tupu, na’e fakate’elelo mai ‘a e Fale Alea ia ‘o nau paasi ‘e kinautolu ‘a e ‘û lao ni.

Ko e fa’ahinga Fale Alea ‘oku ‘ikai ke nau toka’i pe fanongo ki he le’o ‘o e kakai´, ko e fa’ahinga Fale Alea ia ‘oku fiema’u ke fai leva hano liliu. ‘Oku mahino mai ko e fa’unga Fale Alea ko ‘eni´ ‘oku hala he ‘oku ‘ikai ke nau pehê mai pe ko e hâ ‘a e kakai´, pea ‘e pehê pê foki ia he ko honau tokolahi ko e fili pe ia ‘a e tokotaha - ko e Tu’i´.

‘Oku ‘ikai ke ‘i he Tu’i ia pe ko ‘ene pule’anga ke nau liliu e fa’unga ‘o e Fale Alea´. Kuopau ke fai e liliu ia ko ‘eni´ ‘e he kakai´.

Kimu’a pea fakamo’oni ‘a e Tu’i´ ki he ngaahi lao ni, na’e ‘oatu ha tohi tangi ‘a ha kakai ‘e toko 1600 tupu, ‘o tautapa atu ki ai ke ‘oua mu’a te ne fakamo’oni ki he ngaahi lao ni. Pea na’e ‘oatu mo ha ngaahi ‘uhinga mahu’inga ke fai ki ai ha’ane fakakaukau.

Kaekehe, kuo toe situ’a mai e Tu’i´ ia mei he kakai´ ‘o ‘ikai ha toka’i pe ko ha faka’apa’apa mai ki he le’o ‘o e kakai´.

Tala mai ‘e he kau Talafakafonua´ ko e taha e tefito’i anga fakafonua ‘a Tonga ko e “faka’apa’apa´”. ‘Oku mo’oni ‘eni, kâ ko e faka’apa’apa ko ‘eni´, ko e faka’apa’apa ‘oku ‘alu atu pea toe foki mai. ‘Oku ‘ikai ko ha faka’apa’apa ‘oku ONE WAY pê, kâ ‘oku TWO WAYS. ‘A ia ko e faka’apa’apa atu ‘a e kakai ki honau Tu’i, pea faka’apa’apa mai ‘a e Tu’i ki hono kakai.

Kâ, ‘oku kehe foki ‘eni ia he kuo liliu e me’a ia koee ‘oku ui ko e faka’apa’apa ke ‘alu taha pê ki ‘olunga ta’etoe foki mai ki lalo.

Ko e ‘û lao ko ‘eni kuo paasi ‘e he Tu’i´ mo ‘ene Pule’anga´, ko e ngaahi lao ia ‘oku ne malu’i pê ‘a e Tu’i mo hono Fale´ mo e fu’u misini ko ia ‘oku ui ko e pule’anga´. ‘Oku to’o e ta’utâina ia ‘a e kakai´, ‘o lî kitu’a kae pehê ‘e malu’i ai ‘a e Tu’i´ mo hono Fale´.

‘Oku ngalo ia ‘i he Tu’i mo hono Fale´ ko e me’a pê te ne malu’i kinautolu ko e faitotonu´. Kapau foki ‘oku faitotonu ha taha ‘oku ‘ikai ke nau ilifia ‘i he fakaanga´ pe ko e maama´.

Ko kinautolu koee ‘oku nau ‘ofa he maama´ ‘oku ‘ikai ke nau manavasi’i ki he maama´, ka ko kinautolu ‘oku nau ‘ofa ki he fakapo’uli´ te nau lata pê ki he fakapo’uli mo e manako ki he ngaahi me’a ‘i he fakapo’uli´.

‘Oku ‘ikai ko ha me’a fo’ou ‘a e situ’a ‘a e Tu’i´ mo hono Fale´ mei he tangi atu ‘a e kakai´. Ko ‘eni kuo fele ‘a e ngaahi fakamo’oni ‘o e ngaahi lea kovi kuo fai ‘e he Tu’i mo hono Fale´ ki he kakai´.

Kuo ui ‘a e kakai ia ‘e ni’ihi ko e kau kominiusi, lolotonga ko ia´ ‘enau feinga ke liliu e pule’anga ke toe saiange. Pea ui ‘e he Tu’i mo Tupouto’a e kakai ko e kau vale, ta’ema’ungâue, ta’eako, ta’elavame’a, maumau lao, kau sesele, mo e hâ fua.

Ko e tô ha Tu’i mo hono Fale´ ki he tu’unga fakakaukau ko ia, ko e kakai´ ko ha me’a ngâue pê ke ngâue’aki´ ma’ae lelei ‘a e tokosi’i´, ko e holoki ia ‘o e faka’apa’apa mo e ngaahi nunu’a ‘oku muimui mai ai´.

Ko e langa fonua´ ko e langa hake ‘a e mo’ui ‘a e kakai´. Pea ko e fatongia mamafa ‘o e Tu’i´ mo ‘ene pule’anga´ ke fai e me’a kotoa ‘i honau tukuingata ke ma’u ai e leleitaha ki he fonua´. Kâ, kuo hûmai e tokateline fo’ou ia mo matu’aki papeliane, ‘a ia ko e pehê koee, ko e hâ pê me’a ‘e lelei ki he Tu’i´ mo hono Fale´ ‘e lelei ia ki he fonua´. Pea ko e fonua´ ia “Ko Tupou pê mo e Hou’eiki”; ‘ikai ke kau ki ai e “me’avale” ia mo e “kainanga” ‘o e fonua´.

Ko e tokateline faka-heli mo’oni ‘eni, pea ka kei fakaai ‘eni, ko e tô lalo aipê ia ‘a e me’a kotoa he fonua´.

Ko e tefito’i me’a mahu’inga ‘i ha fonua ko e kakai´, pea ko ‘enau fiema’u´ ke fakaai mo malu’i´.